CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP QUA THAM VẤN NGHỀ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Nghiên cứu trên thế giới 1. Nghiên cứu về GDHN Năm 1848, ở Pháp xuất bản cuốn “Hướng dẫn chọn nghề” đầu tiên.
Nội dung cuốn sách đề cập tới vấn đề phát triển đa dạng của nghề nghiệp do sự phát triển công nghiệp và việc nhất thiết phải giúp đỡ thanh niên trong sự lựa chọn nghề nghiệp [68]. Năm 1909, Frank Parsons bàn đến hướng nghiệp cho HS cần phải dựa trên năng lực, năng khiếu, hứng thú, sở thích của cá nhân [105]; Từ năm 1918 đến 1939, N.Krupskaia có nhiều bài viết khẳng định hiệu quả lao động phần lớn phụ thuộc vào sự phù hợp của con người đối với nghề nghiệp [1]. Các công trình nghiên cứu đề cập đến các hình thức, phương thức hướng nghiệp trong nhà trường bao gồm: - Năm 1986, các tác giả H.Frankiewiez; Bernd Rothe; U. Marschneider đã đưa ra các phương thức: “Phối hợp, cộng tác chặt chẽ giữa trung tâm giáo dục kĩ thuật tổng hợp và các trường phổ thông trong việc lập kế hoạch thực tập cho HS THPT” [57]; - Các tác giả R.Duismann đã có những công trình nghiên cứu về phương thức tổ chức cho HS phổ thông thực tập ở các nhà máy, xí nghiệp, các cơ sở kinh doanh, dịch vụ, họ đã khẳng định: “Hoạt động dạy học, lao động – kĩ thuật – kinh tế không chỉ mang tính quan trọng đối với các môn khoa học khác, mà còn là bộ phận cấu thành cơ bản của giáo dục THPT… bởi vì nó đã tạo điều kiện cho HS phát triển thành những con người trưởng thành trong cuộc sống lao động – xã hội” [44].
Herring [108] khuyến khích các GV phối hợp định hướng nghề cho HS thông qua những bài giảng hàng ngày trên lớp; Tổ chức hoạt động tập thể hoặc các sự kiện đặc biệt như đi dã ngoại, lựa chọn sách, phim, clip, và các phương tiện đại chúng khác. Với HS trung học, có nhiều chương trình sự kiện đặc biệt về nghề sẽ giúp HS hiểu được mối 11 tương tác giữa những trải nghiệm của bản thân với những ước mơ, khát vọng thành công trong tương lai. Các tác giả này đã khái quát mục tiêu hướng nghiệp cho từng cấp học và những cách thức để tiến hành những mục tiêu đó, đồng thời chỉ ra mối quan hệ giữa định hướng nghề và tham vấn nghề, các thành phần tạo nên mô hình GDHN hiệu quả. Các tác giả Morgan và Hart (1977) nhấn mạnh vai trò của GDHN trong nhà trường đã khẳng định GDHN trong nhà trường cần phải khuyến khích HS suy nghĩ về bản thân mình và về thế giới công việc; yêu cầu HS cần có kiến thức, hiểu biết và kĩ năng trong quá trình chọn nghề trước khi đưa ra quyết định nghề nghiệp thông minh [trích theo 98].
Như vậy: Hướng nghiệp và GDHN đã xuất hiện từ rất lâu trên thế giới, các công trình nghiên cứu về hướng nghiệp, GDHN đều khẳng định vai trò của hướng nghiệp đối với thanh niên, HS Là giúp các em chọn được nghề phù hợp với năng lực, sở thích, hứng thú, khuyến khích kết hợp hướng nghiệp trong nhà trường với lao động sản xuất, tham quan, thực tập ở các nhà máy, xí nghiệp nhằm nâng cao nhận thức của HS về nghề. Nghiên cứu về tham vấn nghề Tham vấn nghề đã xuất hiện ở các nước trên thế giới vào cuối thế kỉ 19 và đầu những năm đầu của thế kỉ 20. Từ đó đến nay đã có rất nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Trên thế giới, các công trình nghiên cứu chủ yếu đề cập đến tham vấn nghề cho sinh viên tốt nghiệp đi tìm việc làm, những người lớn thất nghiệp và những người gặp khó khăn trong quá trình làm việc.
Do vậy, chúng tôi khái quát thành 2 khía cạnh nghiên cứu sau đây: * Nghiên cứu về tham vấn nghề cho đối tượng ngoài nhà trường phổ thông Trong các nghiên cứu này đã chỉ ra các đối tượng tham vấn là những người đang thất nghiệp, những người gặp khó khăn trong công việc, những người muốn thay đổi công việc và những sinh viên đi tìm việc làm. Từ năm 1987 đến năm 2011: Các tác giả Elizabeth B. Anne Corbishley (1987) [80]; Lynda Ali và Barbara Graham (1996) [93]; Gysbers N. 12 Lenz (2004) [90]; Mary McMahon và Wendy Patton (2006) [97]; Nathan, R và Hill, L.
Johnston (2009) [91]; David Capuzzi, Mark D. Stauffer (2011) [79], đã chỉ ra: - Mục tiêu của tham vấn nghề là nhằm trợ giúp cho thân chủ tìm được một công việc phù hợp với bản thân. - Các nội dung tham vấn bao gồm: + Nghiên cứu những đặc điểm của thân chủ như: Năng lực, sở thích, giá trị, hứng thú, năng khiếu và những yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn nghề của thân chủ: Giáo dục, gia đình, xã hội, thái độ, cảm xúc, sự hài lòng. Bên cạnh đó nhà tham vấn hướng dẫn thân chủ tự khám phá và hiểu được chính bản thân mình.
+ Cung cấp thông tin về nghề, bức tranh việc làm của xã hội cho thân chủ và hướng dẫn thân chủ tìm kiếm thông tin, phân tích thông tin và lựa chọn thông tin về nghề, về các công việc trong xã hội + Hướng dẫn thân chủ ra quyết định và hình thành những kĩ năng ra quyết định cho thân chủ, giúp cho thân chủ đưa ra được quyết định phù hợp nhất + Hướng dẫn thân chủ xác định mục tiêu và lập kế hoạch nghề nghiệp tương lai - Các giai đoạn và các bước thực hiện tham vấn nghề - Những yêu cầu, nhiệm vụ của một nhà tham vấn nghề và các khả năng, kĩ năng và phẩm chất cần có của nhà tham vấn. Các công trình nghiên cứu trên đã chỉ ra mục tiêu, nội dung, quy trình tham vấn nghề cũng như những yêu cầu về phẩm chất, kĩ năng của nhà tham vấn nghề. Nghiên cứu các đặc điểm của thân chủ trong quá trình tham vấn nghề có các công trình nghiên cứu Wendy Patton và Mary Mc Mahon (2006) [116]; Mark Pope [94] [95], Norman C. Herring [98]; Ginzberg, Ginsburg, Axelrad và Herma [83]; Crites [78]; Bordin; Dawis và Lofquyst, Brown [77]; Zunker [114]; Roe, A [80]; Holland [87] họ nhấn mạnh sự phù hợp giữa đặc điểm của cá nhân với nghề và với môi trường trong quá trình chọn nghề.
Các tác giả này cho rằng mỗi nghề đều đòi hỏi sự tương ứng với năng lực, kĩ năng của mỗi cá nhân. Đây chính là những cơ sở để nhà tham vấn hướng dẫn thân chủ lựa so sánh, đối chiếu bản thân với những yêu cầu của nghề, công việc. 13 Nghiên cứu quá trình ra quyết định chọn nghề của cá nhân có thể kể đến các tác giả Krumboltz, Mitchell và Gellat (1975) [92]; Eugene Joseph Martinez (1980) [81]; L. S Gottfredson (1981) [84]; Gideon Arulmani và Sonali Nag Armani (2004) [82] các nghiên cứu này đã khẳng định rằng quyết định chọn nghề không phải là đưa ra một sự lựa chọn mà là cả một quá trình, quá trình này có nhiều yếu tố ảnh hưởng và đòi hỏi cần phải có những kĩ năng để ra quyết định: như kĩ năng hiểu bản thân, kĩ năng lựa chọn và phân tích thông tin,… Tập trung nghiên cứu các bước, các giai đoạn của quá trình tham vấn nghề, có các công trình sau: - Tiếp cận từ phía nhà tham vấn: Năm 1965, tác giả Williamson nghiên cứu và đưa ra 6 bước trong tham vấn: 1.
Phân tích vấn đề; 2. Tổng hợp vấn đề; 3. Dự đoán những tình huống xảy ra; 4. Chẩn đoán những hành vi, suy nghĩ của thân chủ; 5.
Tham vấn cho thân chủ; 6. Theo dõi việc thực hiện kế hoạch của thân chủ [trích theo 91]. Bên cạnh đó tác giả nhấn mạnh đến khó khăn của thân chủ trong quá trình chọn nghề, đó là: Không có lựa chọn, lựa chọn không chắc chắn, lựa chọn không đúng, hoặc sự đối lập giữa năng lực và sở thích [trích theo 114]. Năm 2005, tác giả Winslade cho rằng buổi tham vấn nghề nên trải qua những bước sau: 1.
Thiết lập mối quan hệ, xây dựng lòng tin, phát hiện vấn đề và dẫn dắt thân chủ đến với quá trình tham vấn; 2. Phát triển cuộc trò chuyện, phân tích vấn đề và xác định từng vấn đề trong cuộc trò chuyện; 3. Kết nối, liên hệ những ý kiến suy luận từ câu chuyện được kể từ thân chủ; 4. Nhận ra nỗ lực của thân chủ trong việc cố kháng cự lại những suy luận trên; 5.
Tìm hiểu kỹ hơn khách hàng, đưa ra những suy luận khác; 6. Phát triển những suy nghĩ, mối quan hệ trong các buổi trò chuyện để đưa ra những phán quyết đúng đắn [trích theo 91]. - Tiếp cận ở cả phía nhà tham vấn và thân chủ tác giả Walsh (1990) đã xác định 7 giai đoạn trong tham vấn nghề bao gồm: Giai đoạn 1: Phỏng vấn; Giai đoạn 2: Xác định các yếu tố ảnh hưởng; Giai đoạn 3: Tự đánh giá bản thân; Giai đoạn 4: Xác định và giải quyết vấn đề; Giai đoạn 5: Đưa ra những phương án nghề nghiệp khác nhau; Giai đoạn 6: Khẳng định, khám phá và quyết định; Giai đoạn 7: Theo dõi [115]. * Nghiên cứu tham vấn nghề cho HS trong nhà trường phổ thông 14 Các tác giả Schmidt, J.Zunker (2002) [114] đã nghiên cứu về tham vấn nghề cho HS ở trường phổ thông.
Các nghiên cứu này tập trung ở các vấn đề sau đây: - Xác định vai trò của tham vấn viên trong việc định hướng nghề và tham vấn nghề. Họ khẳng định: Tham vấn viên giống như một nhà nghiên cứu hành vi ứng xử; tham vấn viên ở trường là tác nhân thay đổi; tham vấn viên được coi như một kỹ thuật viên. - Xác định mục tiêu, hình thức, phương pháp định hướng nghề và tham vấn nghề cho HS từ cấp tiểu học đến THPT - Cung cấp những dịch vụ nghề nghiệp cho HS - Xác định các tiêu chí đánh giá, phương pháp đánh giá, nội dung đánh giá kiến thức, kĩ năng, khả năng, và các mục đích khác của chương trình GDHN và tham vấn nghề trong trường phổ thông. Trong nghiên cứu của mình tác giả Roger D.
Herring: đã xác định được những khó khăn của HS trong quá trình chọn nghề đó là: Không lựa chọn được nghề, không nhận thức rõ ràng khả năng, sở thích và giá trị, quan niệm của bản thân phù hợp với nghề nào. Như vậy: Nghiên cứu về tham vấn nghề không phải là vấn đề mới mà đã được các nhà khoa học đề cập từ rất sớm. Các kết quả nghiên cứu trên đây cho thấy tham vấn nghề đã có một hệ thống lí luận làm cơ sở cho việc phát triển lí luận về hoạt động này trong GDHN ở Việt Nam. Nghiên cứu ở Việt Nam 1.