CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP TRONG TRƯỜNG THPT 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Công tác giáo dục hướng nghiệp ở một số nước trên thế giới Cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, các quốc gia luôn coi trọng việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về nâng cao trình độ dân trí, phát triển nguồn nhân lực và nhu cầu giáo dục của các tầng lớp dân cư. Với sự phát triển mạnh mẽ của quá trình toàn cầu hóa và sự ra đời của nền kinh tế tri thức, yêu cầu không ngừng hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân lại càng trở thành một vấn đề quan trọng của cải cách giáo dục hiện đại, vì nó quyết định đến chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao vị thế quốc gia.
Vào những năm 70 - 80 thế kỉ trước, các nước Châu Âu lần lượt tiến hành cải cách giáo dục từ cấu trúc tổ chức đến nội dung, phương pháp giáo dục và giảng dạy, đáp ứng các yêu cầu phát triển của xã hội công nghiệp dựa vào sự tiến bộ vượt bậc của khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ thông tin, kinh tế để đạt tới một số chuẩn mực chung về trình độ giáo dục phổ thông và giáo dục nghề, trong đó công tác giáo dục hướng nghiệp cũng được nhiều nước trên thế giới quan tâm và trở thành vấn đề cấp thiết. [18] Năm 1975, nước Pháp đã tiến hành cải cách giáo dục để hiện đại hóa nền giáo dục nhằm vào các hướng: Tăng cường giáo dục khoa học tự nhiên và toán học trong đó tăng kiến thức thực hành đối với khoa học tự nhiên, đưa giáo dục kĩ thuật vào để đảm bảo sự liên hệ giữa trường học và đời sống… Cải cách giáo dục phải chú ý đặc biệt tới giảng dạy lao động và nghề nghiệp cho học sinh, khắc phục khuynh hướng và quan niệm coi giáo dục lao động là một hoạt động giáo dục loại hai. Để phát triển nhân cách toàn diện cho học sinh, nhà trường Pháp đặt giáo dục lao động, công nghệ và nghề nghiệp bình đẳng với các loại hình hoạt động khác của nhà trường, đào tạo “tiền nghề nghiệp” là cơ sở của việc học tập liên tục về sau và chuẩn bị cho học sinh bước vào cuộc sống lao động. Nhà trường Pháp hiện nay đã giảm bớt tính hàn lâm trong việc cung cấp các kiến thức khoa học, tăng cường tỷ 13 trọng kiến thức có ý nghĩa thực dụng và ý nghĩa hướng nghiệp để giúp học sinh trung học chuẩn bị đi đào tạo và cuộc sống nghề nghiệp.
Ở Cộng hòa Liên bang Đức giáo dục phổ thông trong nhà trường đang tiến tới một nhà trường “Châu Âu thống nhất”.Vì vậy, định hướng cải cách của nhà trường Đức đã đặt ra nhiệm vụ, xem xét lại mục tiêu và nhiệm vụ của trường phổ thông là phải xác lập mối quan hệ chặt chẽ giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp. Hệ thống trường THPT ở Đức quán triệt nguyên tắc hướng nghiệp để chuẩn bị cho học sinh đi vào trường đào tạo nghề, tùy vào trình độ học tập của học sinh. Học sinh được phân loại ngay từ bậc tiểu học. Sau lớp 5, căn cứ vào thành tích học tập, trường phân loại học sinh thành hai loại: Loại chỉ học hết lớp 10 rồi chuyển sang học công nhân lành nghề tại các trung tâm dạy nghề và loại học hết trung học (lớp 12).
Đến đây lại phân loại lần nữa, chỉ cho những học sinh học khá được học lớp 13 thi lấy bằng tú tài toàn phần và vào học các trường đại học, số còn lại sẽ vào học các cơ sở đào tạo nghề Trung cấp. Bộ giáo dục Liên bang Nga không tách giáo dục hướng nghiệp khỏi giáo dục công nghệ đại cương và giáo dục lao động của trường phổ thông, nhất là học sinh cấp THPT thì nội dung, phương pháp tổ chức dạy học các môn khoa học và công nghệ mang tính phân hóa, nhằm mục tiêu hướng nghiệp cho học sinh lớn bước vào học trường nghề và cuộc sống. Các nhà giáo dục Liên bang Nga cho rằng trong các tiêu chí đánh giá chất lượng học sinh thì “Sự thành đạt nắm vững nghề đã chọn là giá trị cao nhất”. [19] Giáo dục hướng nghiệp, lập nghiệp ở những trường học Australia nhằm phát triển những kỹ năng, kiến thức và thái độ thông qua một chương trình học tập được kế hoạch hóa.
Việc giáo dục này giúp cho học sinh tự đưa ra những quyết định về việc lựa chọn có tính hướng nghiệp, lập nghiệp trong và sau khi học ở trường và tham gia có hiệu quả vào đời sống lao động. Cá nhân con người thường xuyên lao động suốt đời: ở nhà, trong hệ thống giáo dục chính quy, ở cộng đồng. Mô hình vai trò trong lao động mà cá nhân phát triển trong cuộc đời là kết quả của hàng loạt tác động qua lại của những yếu tố tâm lý, xã hội, giáo dục, vật chất, kinh tế và cơ hội 14 may mắn…Giáo dục hướng nghiệp, lập nghiệp yêu cầu học sinh phải hiểu biết những yếu tố nói trên và phát triển năng lực chuẩn bị, thiết lập và thực hiện các những quyết định hướng nghiệp, lập nghiệp cho bản thân. [28] Để phục hồi và phát triển nền kinh tế bị tàn phá nặng nề sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, chính phủ Nhật Bản trong quản lí kinh tế đã có sự thay đổi hết sức căn bản, từ bỏ phát triển các ngành công nghiệp phục vụ chiến tranh, chuyển sang phát triển các ngành công nghiệp phục vụ đời sống của nhân sinh, xóa bỏ sự độc quyền của Nhà nước, khuyến khích toàn dân tham gia phát triển kinh tế, mở cửa và tạo mọi điều kiện thuận lợi để thu hút nguồn vốn đầu tư bên ngoài…Sự thay đổi cơ cấu kinh tế đã ảnh hưởng đến đến chính sách phát triển giáo dục Nhật Bản.
Mục tiêu phát triển quốc gia hướng chủ yếu về kinh tế - thương mại. Cũng như các quốc gia khác ở Đông Nam Á, Thái Lan cũng phải đương đầu với thực trạng thấp kém của đội ngũ lao động đông đảo, chưa được qua đào tạo và nạn thất nghiệp và thiếu việc làm theo thời vụ ở nông thôn. Trong điều kiện như vậy, Thái Lan thực hiện chính sách đa dạng hóa các loại hình đào tạo nghề nghiệp - kỹ thuật. Bên cạnh việc đẩy mạnh công tác giáo dục nghề nghiệp ở bậc trung học, Chính phủ Thái Lan chủ trương tổ chức nhiều loại hình đào tạo nghề phi chính quy để thích ứng với nhu cầu thị trường lao động đa dạng, như các chương trình dạy nghề ngắn hạn giúp tìm kiếm việc làm.
Với định hướng đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực của thị trường lao động trong quá trình công nghiệp hóa là một trong những nét đặc trưng cơ bản trong chính sách phát triển giáo dục - đào tạo, góp phần phát triển nguồn nhân lực của đất nước, giữ vững ổn định xã hội. Công tác giáo dục hướng nghiệp ở nước ta Công cuộc đổi mới toàn diện kinh tế - xã hội do Đảng ta lãnh đạo bắt đầu từ năm 1986, đưa nền kinh tế nước ta chuyển đổi từ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng thu được nhiều thành tựu to lớn. Trong bối cảnh đó, giáo dục còn chậm đổi mới, tư duy và cách làm giáo dục còn nhiều chỗ chưa phù hợp và chưa đáp ứng được nhu cầu của nền kinh tế mới và tiến trình phát triển của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Do đó 15 đổi mới tư duy giáo dục là một công việc phải được tiến hành liên tục và đi cùng với tư duy kinh tế - xã hội.
Các nhà giáo dục cần xác định rõ mục tiêu hiện nay là: Đào tạo, xây dựng thế hệ con người Việt Nam mới có bản lĩnh, tự chủ, trung thực, năng động, sáng tạo, có hoài bão, có ý chí vươn lên, biết hợp tác và cạnh tranh lành mạnh, biết làm giàu cho bản thân và góp phần làm giàu cho đất nước, có đạo đức, phong cách phù hợp với yêu cầu của nền công nghiệp hóa - hiện đại hóa, giữ gìn bản sắc truyền thống dân tộc Việt Nam và chủ động hội nhập được với khu vực và quốc tế. Tiếp tục khẳng định và củng cố quan điểm: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu. Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển”, “ giáo dục là sự nghiệp của Đảng, của Nhà nước và của toàn dân”, “Đảng, Nhà nước và nhân dân đếu có trách nhiệm quan tâm, chăm lo cho sự nghiệp phát triển giáo dục”. Bởi giáo dục là động lực phát triển kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng, giáo dục có phát triển nhanh, mạnh; giáo dục có đảm bảo chất lượng thì mới đẩy mạnh được công cuộc Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa.
Đảng ta có nhiều văn kiện, Nghị quyết về giáo dục, nhấn mạnh ý nghĩa của việc giáo dục toàn diện, đảm bảo chuẩn mực ở từng cấp học, bậc học. Bên cạnh Việc học tập tri thức văn hóa, học vấn phổ thông cần tăng cường giáo dục thể chất, giáo dục thẩm mĩ, giáo dục hướng nghiệp và các kỹ năng, kiến thức cần thiết cho thực tiễn cuộc sống. Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII trong văn kiện của Đảng, đã đề ra nhiệm vụ cho ngành giáo dục cần mở rộng và nâng cao chất lượng giáo dục kỹ thuật tổng hợp - hướng nghiệp; Nghị quyết Trung ương 6 khóa IX tiếp tục khẳng định lại những mục tiêu và yêu cầu về giáo dục kỹ thuật tổng hợp - hướng nghiệp. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng cũng có thông qua văn kiện xác định đổi mới toàn diện giáo dục - đào tạo, trong đó yêu cầu dạy học phân ban và tự chọn ở cấp trung học phổ thông trên cơ sở làm tốt công tác hướng nghiệp và phân luồng học sinh từ cấp trung học cơ sở.
Trong các quan điểm chỉ đạo của chiến lược phát triển giáo dục 2001 - 2010 do Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 201/2001/ QĐ - TTg ngày 28/12/2001, có 16 nêu rõ: “Thực hiện nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường gắn với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”.