Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VAI TRÒ CỦA ĐẠO ĐỨC VÀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO THANH NIÊN - SINH VIÊN 1. Quan niệm của Hồ Chí Minh về vai trò đạo đức Đạo đức là một trong những vấn đề quan tâm hàng đầu của Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam, chúng ta phải đem hết tinh thần, lực lượng ra để phấn đấu, phải tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cách mạng. Khi đánh giá vai trò của đạo đức trong đời sống, từ rất sớm, Hồ Chí Minh đã khẳng định đạo đức là nguồn nuôi dưỡng và phát triển con người. Hồ Chí Minh quan niệm đạo đức là cái gốc của con người.
Thiếu đạo đức thì không thể thành người. Hồ Chí Minh nhiều lần khẳng định đạo đức là gốc, là nền tảng, là sức mạnh, là tiêu chuẩn hàng đầu của người cách mạng. Người coi đạo đức như gốc của cây, như nguồn của sông suối. Trong tác phẩm Sửa đối lối làm việc (1947), Người viết: Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn.
Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi đến mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân. Trong tác phẩm Đạo đức cách mạng (1958), Hồ Chí Minh đã viết: Làm cách mạng để cải tạo xã hội cũ thành xã hội mới là một sự nghiệp rất vẻ vang, nhưng nó cũng là một nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc đấu tranh rất phức tạp, lâu dài, gian khổ. Sức có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa.
Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang. Đạo đức trở thành nhân tố quyết định của sự thành bại của mọi công việc, phẩm chất mỗi con người. Trong bài Người cán bộ cách mạng (1955), Hồ Chí Minh yêu cầu: Người cán bộ cách mạng phải có đạo đức cách mạng. Đạo đức cách mạng có thể nói tóm tắt là: Nhận rõ phải, trái, giữ vững lập trường.
Tận trung với nước. Tận hiếu với dân. Mọi việc thành hay là bại, chủ chốt là do cán bộ có thấm nhuần đạo đức cách mạng hay là không. Bởi vì, có đạo đức cách mạng trong sáng mới làm được những việc cao cả, vẻ vang; đạo đức “có ảnh hưởng lớn đến sự nghiệp biến đổi xã hội cũ thành xã hội mới và xây dựng mỹ tục thuần phong”.
Hồ Chí Minh đã nói: Có đạo đức cách mạng thì gặp khó khăn, gian khổ, thất bại, cũng không sợ sệt, rụt rè, lùi bước., khi gặp thuận lợi và thành công vẫn giữ vững tinh thần gian khổ, chất phác., không kèn cựa về mặt hưởng thụ, không công thần, không kiêu ngạo, không hủ hóa. Đạo đức được xem xét trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn, vai trò của đạo đức cách mạng là to lớn, và nó trở thành yếu tố không thể thiếu ở con người mới xã hội chủ nghĩa. Nó là lối sống, là tài sản quý báu, là cái gốc của con người, bởi “cũng như sông có nguồn thì mới có nước, không có nguồn thì sông cạn, vậy cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì tài giỏi đến mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân.
Vì vậy, muốn giải phóng dân tộc, giải phóng cho loài người là một công việc to tát mà tự mình không đạo đức, không có căn bản, tự mình đã hữu hóa xấu xa thì làm việc gì nổi” [1, 252, 253] Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng chứa đựng nhân sinh quan hết sức sâu sắc trong việc xác lập nhân cách, lý tưởng và chuẩn mực lối sống của mỗi người cộng sản trong giai đoạn cách mạng mới. Tổng kết lại, chủ tịch Hồ Chí Minh nêu lên những phẩm chất đạo đức để mọi người tu dưỡng, phấn đấu vươn tới cái chân, thiện, mĩ của cuộc sống mỗi người. Tầm quan tro ̣ng của giáo du ̣c đa ̣o đức cho thanh niên - sinh viên Nhận thức rõ vai trò to lớn của thanh niên - sinh viên: là lực lượng có ý nghĩa chiến lược, quyết định sự phát triển của đất nước, trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặc biệt quan tâm vấn đề giáo dục cho thanh niên - sinh viên. Trong công tác giáo dục, Hồ Chí Minh coi trọng cả “đức” lẫn “tài”, đào tạo thanh niên - sinh viên thành những con người toàn diện, vừa “hồng” vừa “chuyên”, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp cách mạng.
Theo Người, đạo đức là gốc, là nền tảng của người cách mạng. Hồ Chí Minh nói: “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân” [12, tr.
292]; “Có đạo đức cách mạng thì mới hy sinh tận tụy với cách mạng, mới lãnh đạo được quần chúng đưa cách mạng tới thắng lợi hoàn toàn” [13, tr. 360] Đạo đức trở thành vũ khí sắc bén, mạnh mẽ trong cuộc đấu tranh cho các giá trị phổ quát: độc lập, tự do, của Tổ quốc, hạnh phúc của nhân dân. Thông qua các tiêu chí đạo đức, mỗi con người phấn đấu xây dựng đất nước đi lên chủ nghĩa xã hội. Sự nghiệp xây dựng đất nước là một quá trình khó khăn, gian khổ, phức tạp và lâu dài.
Vì vậy, mỗi thanh niên sinh viên trước hết cần phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng thì mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang. Sinh viên có chung một hoạt động cơ bản, đặc thù là học tập có tính nghiên cứu để dần trở thành một tầng lớp xã hội mới – tầng lớp tri thức trong tương lai. Một mặt họ là những thanh niên trong quá trình đang định hình về nhân cách, đạo đức, là lực lượng xã hội đang hình thành và phát triển. Mặt khác, với tư cách sinh viên họ là nguồn dự trữ cơ bản để bổ xung vào đội ngũ trí thức, đội ngũ lao động trí óc.
Họ là nguồn nhân lực có chất lượng cao và rất nhạy cảm với những vấn đề chính trị - xã hội. Đặc biệt sinh viên có trình độ nhận thức khá nhạy bén nên nhanh nhanh chóng tiếp thu và nắm bắt cái mới. Bác Hồ đã nhận xét, óc của những người tuổi trẻ sạch như một tấm lụa trắng, nhuộm xanh thì nó sẽ xanh, nhuộm đỏ thì nó sẽ đỏ. Với đặc điểm này nên sinh viên là đối tượng được quan tâm hàng đầu của các Đảng phái chính trị và các thế lực xã hội.
Hồ Chí Minh sớm nhận thấy tiềm năng to lớn của thanh niên trong các cuộc đấu tranh cách mạng và sự nghiệp phát triển của xã hội. Thanh niên có ưu thế là trẻ, khỏe, chiếm số lượng đông trong xã hội, hăng hái nhiệt tình, nhanh nhẹn, giàu ước mơ, đức hi sinh. Thanh niên tiêu biểu cho sức sống, sự phát triển của một dân tộc nếu được chăm sóc, giáo dục, rèn luyện, dìu dắt đúng hướng thì họ có khả năng “dời non lấp bể” trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc. Hồ Chí Minh luôn đặt niềm tin, kỳ vọng vào thanh niên.
Người xem vận mệnh dân tộc phụ thuộc chặt chẽ vào tầng lớp thanh niên. Xuấ t phát từ điề u kiện tự nhiên và giản di ̣ ấ y, hơn ai hế t Người vô cùng yêu quý thanh niên bởi thanh niên là người tiế p sức cách ma ̣ng cho thế hệ thanh niên già, đồ ng thời là người dìu dắ t thế hệ trẻ tương lai. Nhưng không phải vì yêu quý, tin tưởng thanh niên mà Người đánh giá thiế u khách quan, thiế u toà n diện, thiên lệch và cảm tiń h về ho ̣. Những quan điể m của Hồ Chí Minh về vi ̣tri,́ ̣ sử dân tộc và lich vai trò của thanh niên trong tiế n trình lich ̣ sử cách ma ̣ng thể hiện rõ tư tưởng chiế n lươ ̣c của Người, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta luôn coi tro ̣ng việc xây dựng lực lươṇ g chính tri ̣ trong thanh niên, rèn luyện và đào ta ̣o toàn diện để ho ̣ trở thành nguồ n sinh lực mới cho Đảng, kế tu ̣c xuấ t sắ c sự nghiệp cách ma ̣ng vẻ vang.
Như vậy, Hồ Chí Minh đã nhiǹ nhận đánh giá thanh niên theo quan điểm thực tiễn và phát triể n. Người thấ y rõ những ưu điể m của ho ̣, coi họ là bộ phậ n quan tro ̣ng của dân tộc, là lực lươṇ g nòng cố t để xây dựng CNXH, đồ ng thờ i cũng chỉ ra những nhươ ̣c điể m, yế u kém của thanh niên. Để khắ c phu ̣c tất cả những nhươ ̣c điể m ấy, theo Người phải tổ chức thanh niên la ̣i đưa ho ̣ vào sự nghiệp cách ma ̣ng, qua đó giáo du ̣c ho ̣ toàn diện mà cái gố c là giáo du ̣c đạo đức. Nội dung giáo du ̣c đa ̣o đức cho thanh niên – sinh viên Thứ nhất: trung với nước hiếu với dân.
Thời đại Hồ Chí Minh đánh dấu bước ngoặt cách mạng của tư tưởng đạo đức dân tộc. Từ tư tưởng đạo đức truyền thống - phong kiến thành tư tưởng đạo đức hiện đại - xã hội chủ nghĩa. Trung, hiếu là những khái niệm đã có trong tư tưởng đạo đức truyền thống Việt Nam và phương đông đã được Hồ Chí Minh sử dụng và đưa vào đó nội dung mới. Trước kia là “trung với vua, hiếu với cha mẹ”, giờ đây được Hồ Chí Minh phát triển lên thành “trung với nước, hiếu với dân”, tư tưởng đó của Người không những kế thừa giá trị của chủ nghĩa yêu nước truyền thống dân tộc, mà còn vượt qua những hạn chế của truyền thống đó.
Trung với nước là trung thành với sự nghiệp dựng nước và giữ nước, nước ở đây là nước của dân, còn dân lại là chủ nhân của đất nước. Trên bình diện nội dung tư tưởng “trung - hiếu” là hai nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Điều này biểu hiện trong ý thức chủ thể về sự giữ gìn cho các cá nhân luôn trong sáng, có bản lĩnh, có tình yêu thương con người bao la, về trách nhiệm của cá nhân với tập thể, đó là hai mặt tạo nên hạt nhân biện chứng trong quan niệm đạo đức của Hồ Chí Minh, điều này biểu hiện: Thứ nhất: cả cuộc đời Hồ Chí Minh là một cuộc đời đấu tranh, cống hiến không mệt mỏi cho tổ quốc, cho nhân dân. Suốt cuộc đời người đã gắn trách nhiệm với dân với nước.