GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM

Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, việc đầu tư vốn nhà nước vào các Doanh nghiệp vốn đầu tư nhà… 254 trang · Học Viện Hành Chính Quốc Gia · 2024.

• Tác giả: Hà Khắc Minh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Toàn Thắng
• Trường học: Học Viện Hành Chính Quốc Gia
• Chuyên ngành: Quản Lý Công
• Đề tài: Giám Sát Tài Chính Của Nhà Nước Đối Với Doanh Nghiệp Có Vốn Đầu Tư Nhà Nước Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về quản lý doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước, quản lý vốn của nhà nước trong các doanh nghiệp
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về giám sát DNCVĐTNN, giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNNN
• 1.3. Đánh giá chung về các công trình đã công bố liên quan đến đề tài luận án
• 1.4. Những khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Định hướng nghiên cứu chính trong đề tài luận án của tác giả
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC
• 2.1. Tổng quan về doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Khái niệm doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.2. Đặc điểm của doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.3. Vai trò của doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.4. Phân loại doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.5. Giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư của Nhà nước
• 2.6. Khái niệm, chủ thể và mục tiêu giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 2.7. Sự cần thiết giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Nguyên tắc, phương thức, công cụ giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.8. Tổ chức bộ máy giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước. Quy trình giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Nội dung giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.9. Tiêu chí đánh giá giám sát tài chính của Nhà nước đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 2.10. Các yếu tố chi phối giám sát tài chính của Nhà nước đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.11. Kinh nghiệm quốc tế về giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước và bài học rút ra cho Việt Nam
• 2.12. Kinh nghiệm quốc tế về giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Bài học kinh nghiệm rút ra trong giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước ở Việt Nam
• 2.13. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.2. Quá trình hình thành, phát triển của doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.3. Tình hình tài chính và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.4. Thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.5. Quá trình hoàn thiện khung khổ pháp lý về giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 3.6. Thực trạng về bộ máy giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 3.7. Thực trạng về quy trình giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.8. Thực trạng về phương thức giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.9. Thực trạng về công cụ giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.10. Thực trạng nội dung giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.11. Đánh giá chung về thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.12. Những kết quả đạt được
• 3.13. Những hạn chế
• 3.14. Nguyên nhân của các hạn chế
• 3.15. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HOÀN THIỆN GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh kinh tế xã hội giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn 2045
• 4.2. Bối cảnh quốc tế
• 4.3. Bối cảnh kinh tế Việt Nam và chiến lược phát triển doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 4.4. Những quan điểm cơ bản cần quán triệt trong việc hoàn thiện giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 4.5. Bám sát và thể chế hóa kịp thời các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về đổi mới quản lý và sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất kinh doanh tại doanh nghiệp
• 4.6. Hoàn thiện giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải nhằm mục tiêu nâng cao hiệu quả đầu tư vốn của Nhà nước vào doanh nghiệp
• 4.7. Hoàn thiện giám sát tài chính của Nhà nước đối với đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải theo hướng tạo thuận lợi, phát huy quyền tự chủ sản xuất kinh doanh và tự chủ tài chính của doanh nghiệp
• 4.8. Hoàn thiện giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải theo định hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tiễn của Việt Nam
• 4.9. Hoàn thiện giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải theo hướng tránh chồng chéo, trùng lắp hoặc phân tán quá nhiều đầu mối
• 4.10. Giải pháp hoàn thiện giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 4.11. Nhóm giải pháp về hoàn thiện tổ chức bộ máy giám sát
• 4.12. Nhóm giải pháp về hoàn thiện quy trình giám sát
• 4.13. Nhóm giải pháp về hoàn thiện công cụ giám sát
• 4.14. Nhóm giải pháp về hoàn thiện phương thức giám sát
• 4.15. Nhóm giải pháp về hoàn thiện các nội dung giám sát
• 4.16. Phát triển nguồn nhân lực thực hiện công tác giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 4.17. Một số kiến nghị
• 4.18. Kiến nghị với Quốc hội
• 4.19. Kiến nghị với Chính phủ
• 4.20. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giám Sát Tài Chính Nhà Nước Luận Án Tiến Sĩ

Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, việc đầu tư vốn nhà nước vào các Doanh nghiệp vốn đầu tư nhà nước (DNCVĐTNN) là tất yếu. Đây là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết và định hướng sự phát triển kinh tế. Đại hội Đảng XIII nhấn mạnh vai trò của kinh tế nhà nước trong việc ổn định kinh tế vĩ mô và khắc phục khuyết tật của cơ chế thị trường. Cùng với đầu tư vốn, việc giám sát tài chính và đánh giá hiệu quả hoạt động của DN cũng vô cùng quan trọng, vừa thực hiện quyền chủ sở hữu, vừa tạo tính tự chủ cho DN, tránh can thiệp vào hoạt động kinh doanh. Mục tiêu là nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, giám sát, kiểm tra, kiểm soát, tránh thất thoát, lãng phí vốn và tài sản nhà nước.

1.1. Tầm quan trọng của Giám sát tài chính nhà nước với DNNN

Giám sát tài chính hiệu quả giúp đảm bảo hiệu quả vốn đầu tư nhà nước. Điều này bao gồm việc theo dõi dòng tiền, đánh giá hiệu quả sử dụng vốn, và đảm bảo tuân thủ các quy định pháp luật. Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình được tăng cường, góp phần ngăn ngừa tham nhũng và lãng phí. Giám sát tài chính cũng tạo động lực cho các DNCVĐTNN hoạt động hiệu quả hơn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Đây là yếu tố then chốt để đảm bảo Quản lý tài chính nhà nước hiệu quả.

1.2. Các vấn đề nổi cộm và cần giải quyết trong giám sát tài chính

Mặc dù đạt được một số thành tích, hiệu quả hoạt động của DNCVĐTNN vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Tình trạng nợ phải trả cao, tham nhũng, thất thoát vốn, và thua lỗ vẫn diễn ra. Các quy định về giám sát tài chính chưa thống nhất, chồng chéo, và thiếu đồng bộ. Cơ chế giám sát còn nhiều hạn chế, tiêu chí đơn giản, công cụ mang nặng tính hành chính, và phương thức chủ yếu là giám sát sau, thiếu phòng ngừa rủi ro kịp thời. Do đó, cần có những giải pháp toàn diện để nâng cao hiệu quả giám sát tài chính.

II. Xác Định Rõ Khoảng Trống Nghiên Cứu Giám Sát Tài Chính

Nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập đến giám sát tài chính đối với DNNN và các tập đoàn kinh tế nhà nước. Tuy nhiên, vẫn còn một số khoảng trống cần được làm rõ. Sự khác biệt giữa giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN so với DNNN; sự khác biệt giữa chức năng giám sát của cơ quan tài chính và người đại diện vốn nhà nước; sự tương thích giữa nội dung giám sát, tiêu chí, công cụ, phương thức giám sát với mục tiêu và thực tiễn hoạt động của từng DN... Việc lấp đầy những khoảng trống này là cần thiết để xây dựng một hệ thống giám sát hiệu quả và phù hợp.

2.1. Phân biệt giám sát tài chính DNCVĐTNN và DNNN 100 vốn

Việc xác định rõ sự khác biệt trong phương thức Kiểm soát tài chính doanh nghiệp nhà nước giữa DNCVĐTNN và DNNN 100% vốn nhà nước là quan trọng. DNCVĐTNN có sự tham gia của các nhà đầu tư khác, do đó cơ chế giám sát cần cân bằng giữa quyền lợi của Nhà nước và các cổ đông khác. Điều này đòi hỏi sự linh hoạt và chuyên nghiệp hơn trong công tác giám sát.

2.2. Vai trò của cơ quan tài chính và người đại diện vốn nhà nước

Cần phân định rõ chức năng giám sát tài chính của cơ quan tài chính (quản lý nhà nước) và người đại diện vốn nhà nước (tham gia quản trị DN). Cơ quan tài chính tập trung vào giám sát tuân thủ pháp luật và đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, trong khi người đại diện vốn nhà nước tập trung vào hoạt động kinh doanh và lợi nhuận của DN. Sự phối hợp hiệu quả giữa hai chủ thể này là then chốt.

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Giám Sát Tài Chính Bài Học Giá Trị

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN là một bước quan trọng. Các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển đã xây dựng những mô hình giám sát hiệu quả, với các tiêu chí, công cụ và phương pháp tiên tiến. Việc học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm này, kết hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, sẽ giúp nâng cao hiệu quả giám sát tài chính nhà nước đối với DNCVĐTNN.

3.1. Mô hình giám sát tài chính hiệu quả từ các nước phát triển

Nhiều quốc gia như Singapore, Hàn Quốc, và các nước châu Âu đã xây dựng các mô hình giám sát tài chính tiên tiến, dựa trên các nguyên tắc minh bạch, trách nhiệm giải trình, và quản trị rủi ro. Các mô hình này thường có sự tham gia của các cơ quan độc lập, với các tiêu chí đánh giá rõ ràng và hệ thống công cụ giám sát hiện đại.

3.2. Bài học rút ra cho Việt Nam từ kinh nghiệm quốc tế

Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế cần được thực hiện một cách chọn lọc và phù hợp với điều kiện Việt Nam. Cần tập trung vào xây dựng khung pháp lý đồng bộ, nâng cao năng lực của các chủ thể giám sát, và áp dụng các công cụ giám sát hiện đại. Đồng thời, cần chú trọng đến việc tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của DNCVĐTNN.

IV. Thực Trạng Giám Sát Tài Chính Đánh Giá Điểm Mạnh Yếu Kém

Để có cái nhìn toàn diện, cần đánh giá thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN ở Việt Nam. Phân tích quá trình hoàn thiện khung pháp lý, bộ máy giám sát, quy trình, phương thức, công cụ và nội dung giám sát. Chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế còn tồn tại, và các nguyên nhân của những hạn chế đó. Điều này giúp xác định các vấn đề then chốt cần giải quyết và định hướng các giải pháp phù hợp.

4.1. Phân tích khung pháp lý về giám sát tài chính DNCVĐTNN

Khung pháp lý về giám sát tài chính cần được rà soát và hoàn thiện, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và phù hợp với thực tiễn. Các quy định cần rõ ràng, minh bạch, và dễ thực hiện. Cần loại bỏ các quy định chồng chéo, mâu thuẫn, và tạo ra các rào cản không cần thiết cho hoạt động của DN.

4.2. Đánh giá hiệu quả của bộ máy giám sát tài chính hiện nay

Bộ máy giám sát tài chính cần được tổ chức lại một cách khoa học, hiệu quả, tránh chồng chéo, trùng lặp. Cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ giám sát, đảm bảo có đủ kiến thức, kỹ năng, và phẩm chất đạo đức. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan giám sát, đảm bảo tính đồng bộ và nhất quán.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Giám Sát Tài Chính Nâng Cao Hiệu Quả

Dựa trên những phân tích về lý luận, kinh nghiệm quốc tế, và thực trạng, cần đề xuất các giải pháp khả thi để hoàn thiện giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN. Các giải pháp cần bám sát chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, phù hợp với thông lệ quốc tế, và điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả đầu tư vốn nhà nước, tạo thuận lợi cho DN phát triển, và ngăn ngừa các rủi ro tài chính.

5.1. Hoàn thiện tổ chức bộ máy giám sát tài chính DNCVĐTNN

Cần kiện toàn bộ máy giám sát tài chính theo hướng chuyên nghiệp, hiệu quả, và tránh chồng chéo. Xem xét mô hình Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC) và vai trò của các bộ, ngành trong giám sát tài chính. Nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ giám sát, chú trọng đào tạo về tài chính, kế toán, và quản trị rủi ro.

5.2. Nâng cao chất lượng quy trình giám sát tài chính hiện hành

Cần xây dựng quy trình giám sát tài chính chặt chẽ, minh bạch, và dễ thực hiện. Áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ. Tăng cường giám sát trước và giám sát trong, chú trọng phòng ngừa rủi ro và cảnh báo sớm các dấu hiệu bất thường. Sử dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả giám sát.

VI. Kiến Nghị Và Kết Luận Hướng Tới Giám Sát Tài Chính Hiệu Quả

Để thực hiện thành công các giải pháp, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các DNCVĐTNN, và các bên liên quan. Cần có những kiến nghị cụ thể với Quốc hội, Chính phủ, và các bộ, ngành để hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế chính sách, và nguồn lực cho giám sát tài chính. Kết luận luận án cần khẳng định những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn, đồng thời chỉ ra những hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo.

6.1. Kiến nghị với Quốc hội và Chính phủ về khuôn khổ pháp lý

Cần kiến nghị Quốc hội ban hành Luật Giám sát tài chính doanh nghiệp nhà nước, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động giám sát. Kiến nghị Chính phủ ban hành các nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của luật.

6.2. Kết luận và hướng nghiên cứu tiếp theo về chủ đề giám sát

Luận án đã góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như tác động của giám sát tài chính đến hiệu quả hoạt động của DN, vai trò của công nghệ thông tin trong giám sát, và các giải pháp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý công (mã số 9 34 04 03) của tác giả Hà Khắc Minh với đề tài "Giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước ở Việt Nam", được thực hiện tại Học viện Hành chính Quốc gia dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Toàn Thắng và PGS. Bùi Văn Vần, bảo vệ năm 2024.

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp là công cụ quan trọng để giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô và định hướng phát triển. Tuy nhiên, kết quả hoạt động của khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước (DNCVĐTNN) trong giai đoạn qua chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Tổng nợ phải trả hàng năm của khối doanh nghiệp này duy trì ở mức cao, dao động từ 1,5 đến 1,9 triệu tỷ đồng, trong đó nợ ngắn hạn chiếm trên 50%. Tình trạng thất thoát vốn, thua lỗ và các sai phạm kinh tế tại các lĩnh vực then chốt phản ánh sự bất cập trong công tác giám sát tài chính của Nhà nước. Những hạn chế này xuất phát từ bốn nguyên nhân thực tiễn:

1. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về giám sát tài chính còn rải rác, thiếu tính đồng bộ và hoàn chỉnh.
2. Thẩm quyền giám sát được giao cho nhiều cơ quan, dẫn đến sự chồng lấn giữa chức năng đại diện chủ sở hữu và chức năng quản lý nhà nước.
3. Công cụ và tiêu chí giám sát còn mang tính hành chính đơn thuần, phụ thuộc chủ yếu vào việc nộp báo cáo định kỳ.
4. Phương thức giám sát chủ yếu thực hiện sau khi nghiệp vụ tài chính đã diễn ra (giám sát sau), thiếu tính chủ động trong phòng ngừa và cảnh báo rủi ro (giám sát trước và giám sát trong).

Về mặt lý luận, các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào doanh nghiệp 100% vốn nhà nước hoặc tiếp cận thuần túy từ góc độ quản lý của chủ sở hữu, để lại khoảng trống nghiên cứu về: (1) cơ chế giám sát tài chính đối với các doanh nghiệp mà Nhà nước nắm giữ cổ phần không chi phối hoặc dưới 100% vốn điều lệ; (2) cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý tài chính nhà nước và người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp; (3) tính tương thích giữa công cụ, tiêu chí giám sát với đặc thù từng nhóm doanh nghiệp sau khi thành lập Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC).

Mục đích nghiên cứu của luận án là đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN ở Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định gồm năm nội dung:

1. Tổng quan các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến giám sát tài chính của Nhà nước để xác định khoảng trống nghiên cứu.
2. Xây dựng khung lý thuyết về giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN theo chuyên ngành Quản lý công.
3. Khảo cứu kinh nghiệm quốc tế về giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước để rút ra bài học cho Việt Nam.
4. Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động và công tác giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN tại Việt Nam giai đoạn 2016–2022, chỉ ra các kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.
5. Đề xuất phương hướng, giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện hoạt động giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Câu hỏi nghiên cứu của luận án:

• Câu hỏi 1: Giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN là gì? Mục tiêu, mô hình, phương pháp, công cụ, nội dung, tiêu chí đánh giá và các nhân tố chi phối hoạt động này được xác định như thế nào?
• Câu hỏi 2: Thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN ở Việt Nam giai đoạn 2016–2022 diễn ra như thế nào? Kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế đó là gì?
• Câu hỏi 3: Nhà nước cần thực hiện những giải pháp nào để hoàn thiện giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN nhằm đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội?

Giả thuyết nghiên cứu: Việc xây dựng đồng bộ các giải pháp hoàn thiện khung pháp lý về chủ thể và mô hình giám sát, kiện toàn tổ chức bộ máy, cải tiến cơ chế, quy trình và hệ thống công cụ hỗ trợ sẽ nâng cao hiệu quả giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, phòng ngừa thất thoát, lãng phí và giảm thiểu sai phạm, tiêu cực.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động giám sát tài chính của Nhà nước đối với các DNCVĐTNN.
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu hệ thống giám sát tài chính gồm chủ thể, mục tiêu, mô hình, phương thức, công cụ và nội dung giám sát căn cứ theo Nghị định số 87/2015/NĐ-CP (quản lý, sử dụng vốn và tài sản; kết quả sản xuất kinh doanh; chấp hành pháp luật và quy chế tài chính; thực hiện chế độ tiền lương, thù lao, tiền thưởng). Chủ thể nghiên cứu là cơ quan quản lý nhà nước phối hợp với cơ quan đại diện chủ sở hữu và người đại diện phần vốn góp.
• Phạm vi khách thể: Các DNCVĐTNN thuộc lĩnh vực sản xuất kinh doanh (doanh nghiệp phi tài chính) do các cơ quan Trung ương làm đại diện chủ sở hữu. Luận án không nghiên cứu các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực tài chính, ngân hàng, chứng khoán và các doanh nghiệp trực tiếp phục vụ an ninh, quốc phòng.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp và tư liệu thực tiễn thu thập trong giai đoạn 2016–2022; số liệu điều tra khảo sát sơ cấp thu thập năm 2023; định hướng giải pháp đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thành hai nhóm chính:

Nhóm thứ nhất bao gồm các nghiên cứu về quản lý DNCVĐTNN và quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp:

• Hướng dẫn quản trị doanh nghiệp nhà nước của OECD (2015, 2018) và nghiên cứu của Phạm Thị Tường Vân (2020) thuộc Viện Chiến lược và Chính sách tài chính về việc áp dụng nguyên tắc quản trị OECD đối với 06 doanh nghiệp Việt Nam (Tập đoàn Dệt May, Vietnam Airlines, Tổng công ty 36, Cấp nước Đà Nẵng, Vinacomin, Sagri).
• Các đề tài của Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương – CIEM (2006, 2009) về hệ thống văn bản pháp luật sử dụng vốn nhà nước và cải cách phương thức quản lý vốn thông qua kiểm toán độc lập.
• Các luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu về cơ chế quản lý vốn: Nguyễn Xuân Nam (2005) đối với các Tổng công ty 91; Trần Thị Mai Hương (2005) về cơ chế quản lý phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước; Nguyễn Đăng Nam (2009) về chính sách quản lý vốn đến 2020; Đỗ Thị Thục và Nguyễn Thị Thu Hương (2011) về thực trạng đại diện vốn; Phạm Thị Thanh Hòa (2012) về cơ chế quản lý vốn và vai trò SCIC; Trần Xuân Long (2013) về quản lý vốn sau cổ phần hóa; Mai Công Quyền (2015) về quản lý vốn tại các tổng công ty xây dựng; Phạm Phú Quốc (2015) về hiệu quả sử dụng vốn tại các công ty TNHH MTV TP. Hồ Chí Minh; Đặng Quyết Tiến về cơ chế thoái vốn nhà nước giai đoạn 2011–2018; Cục Tài chính doanh nghiệp – Bộ Tài chính (2018) về thể chế quản lý vốn đầu tư nhà nước tại doanh nghiệp.

Nhóm thứ hai bao gồm các nghiên cứu về giám sát doanh nghiệp và giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN:

• Công trình quốc tế của Zhiting Chen (2017) về mô hình Ủy ban Quản lý và Giám sát tài sản nhà nước Trung Quốc (SASAC) với cơ chế "chia nhau đại diện", "bốn kênh phòng tuyến" và "sáu cơ chế"; Wenjuan Xie và cộng sự (2019) về mô hình giám sát tài chính hợp nhất của Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS).
• Các công trình trong nước: Đề tài của Viện Chiến lược và Khoa học thanh tra (2022) về giám sát doanh nghiệp nhà nước; Hoàng Thị Tuyết (2010) về kiểm soát tài chính tại Tập đoàn Bưu chính Viễn thông (VNPT); Vũ Văn Ninh và Phạm Văn Bình (2012) về xây dựng hệ thống chỉ tiêu kiểm soát rủi ro tài chính tại các tập đoàn kinh tế.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định giải quyết:

• Làm rõ bản chất và sự khác biệt về mặt học thuật giữa giám sát tài chính đối với doanh nghiệp 100% vốn nhà nước và doanh nghiệp có vốn góp nhà nước dưới 100%.
• Phân định rõ chức năng, thẩm quyền và cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước về tài chính (Bộ Tài chính) với cơ quan đại diện chủ sở hữu (Bộ quản lý ngành, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, SCIC) và người đại diện phần vốn.
• Đánh giá hoạt động giám sát tài chính trong bối cảnh thực tiễn mới khi Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp đã đi vào hoạt động hơn 5 năm.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí, công cụ, phương thức giám sát tài chính chuyên biệt phù hợp với từng phân loại tỷ lệ sở hữu vốn nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận nghiên cứu dựa trên hệ thống cơ sở lý thuyết quản lý công, tài chính công và quản trị doanh nghiệp:

• Khái niệm doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước: Là doanh nghiệp mà Nhà nước nắm giữ một tỷ lệ nhất định trong vốn điều lệ (từ trên 0% đến 100%), trong đó Nhà nước đóng vai trò là chủ sở hữu đặc biệt. Vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp được phân định rõ với vốn của doanh nghiệp có vốn nhà nước theo quy định tại Điều 3 Luật số 69/2014/QH13 và Điều 4 Nghị định số 91/2015/NĐ-CP.
• Phân loại DNCVĐTNN: Gồm 3 nhóm: (1) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ (chủ yếu là Công ty TNHH MTV); (2) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ cổ phần hoặc phần vốn góp chi phối (trên 50% vốn điều lệ hoặc trên 50% quyền biểu quyết); (3) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ phần vốn không chi phối (từ 50% vốn điều lệ trở xuống).
• Khái niệm giám sát tài chính của Nhà nước: Là hoạt động theo dõi, kiểm tra, tổng hợp, phân tích và đánh giá của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền và cơ quan đại diện chủ sở hữu đối với tình hình quản lý, sử dụng vốn, tài sản và kết quả hoạt động tài chính của DNCVĐTNN nhằm bảo toàn, phát triển vốn nhà nước và bảo đảm tính tuân thủ pháp luật.
• Các yếu tố cấu thành hệ thống giám sát: Chủ thể giám sát (cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đại diện chủ sở hữu, người đại diện phần vốn); Mục tiêu giám sát; Nguyên tắc giám sát; Quy trình giám sát; Phương thức giám sát (giám sát trước, giám sát trong, giám sát sau; giám sát gián tiếp qua báo cáo và giám sát trực tiếp tại chỗ); Công cụ giám sát (báo cáo tài chính, báo cáo giám sát chuyên đề, kiểm toán, chỉ tiêu phân tích tài chính); Tiêu chí đánh giá.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp thống kê: Thu thập, tổng hợp dữ liệu tài chính thứ cấp giai đoạn 2016–2022 từ Tổng cục Thống kê, Bộ Tài chính, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và Niên giám thống kê quốc gia.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, quy nạp và diễn giải: Sử dụng để đánh giá biến động chỉ số tài chính (tỷ suất sinh lời, cơ cấu nợ, khả năng bảo toàn vốn) và đánh giá sự phù hợp của khung pháp lý qua các thời kỳ.
• Phương pháp điều tra khảo sát bằng bảng hỏi (thu thập số liệu sơ cấp): Thực hiện từ tháng 2/2023 đến tháng 8/2023 trên hai nhóm đối tượng:

Nhóm đối tượng khảo sát	Quy mô mẫu / Tổng thể	Tỷ lệ khảo sát	Đặc điểm đối tượng khảo sát
Cơ quan đại diện chủ sở hữu ở Trung ương	11 / 19 cơ quan	57,9%	Gồm 11 đơn vị: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC); Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Bộ Giáo dục và Đào tạo; Bộ Giao thông vận tải; Bộ Tài chính; Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC); Bộ Y tế; Bộ Công Thương; Ngân hàng Nhà nước; Bộ Thông tin và Truyền thông.
Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ ở Trung ương	32 / 143 doanh nghiệp	22,4%	Phân bổ đa dạng ngành nghề: thủy lợi, xuất bản, giấy, xây dựng, mua bán nợ, hàng hải, xi măng, bưu điện, than khoáng sản, môi trường, đường sắt, dầu khí, hóa chất, xăng dầu, viễn thông.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình nghiên cứu có liên quan đến giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu học thuật và tài liệu thực tiễn liên quan đến quản lý và giám sát tài chính vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Tác giả phân tích các hướng tiếp cận của OECD về chuẩn mực quản trị công ty nhà nước, các mô hình tập trung hóa cơ quan quản lý vốn như SASAC tại Trung Quốc hay cơ chế giám sát rủi ro của MAS tại Singapore. Điểm lại các luận án, đề tài nghiên cứu cấp Bộ tại Việt Nam, chương 1 khẳng định phần lớn nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận dưới góc độ quản lý vốn chung hoặc tập trung vào đối tượng doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, chưa phân tách rạch ròi vai trò của cơ quan quản lý nhà nước với cơ quan đại diện chủ sở hữu đối với các nhóm doanh nghiệp có tỷ lệ sở hữu vốn khác nhau. Từ đó, chương 1 xác lập 5 khoảng trống nghiên cứu và định hướng cấu trúc nghiên cứu của đề tài.

Chương 2: Lý luận về giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước

Chương này xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về DNCVĐTNN và hoạt động giám sát tài chính của Nhà nước theo giác độ Quản lý công:

• Làm rõ bản chất pháp lý của vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp; phân tích đặc điểm về nguồn gốc sở hữu toàn dân, tính chất đa chủ thể đại diện và mục tiêu hoạt động kép (kết hợp tối đa hóa giá trị kinh tế và cung ứng dịch vụ công, an sinh xã hội).
• Xác lập 3 nhóm phân loại DNCVĐTNN theo tỷ lệ sở hữu: Doanh nghiệp 100% vốn nhà nước; doanh nghiệp nhà nước nắm giữ cổ phần/vốn góp chi phối (>50%); doanh nghiệp nhà nước nắm giữ vốn không chi phối (<=50%).
• Hệ thống hóa các nội dung giám sát tài chính theo quy định pháp luật: (1) Quản lý, sử dụng và bảo toàn vốn, tài sản; (2) Kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh; (3) Chấp hành pháp luật và quy chế quản lý tài chính; (4) Chế độ tiền lương, thù lao, thưởng.
• Phân tích quy trình giám sát tổng thể, các nguyên tắc vận hành, phương thức giám sát (trực tiếp, gián tiếp; trước, trong, sau) và công cụ giám sát.
• Thiết lập bảng tiêu chí đánh giá hiệu quả giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN (Bảng 2.1 trong văn bản).
• Khảo cứu kinh nghiệm quốc tế: Mô hình quản lý và giám sát vốn nhà nước tập trung thông qua SASAC tại Trung Quốc (phân tách quyền sở hữu và quyền kinh doanh, áp dụng 4 kênh phòng tuyến và 6 cơ chế kiểm soát); mô hình giám sát tài chính hợp nhất của MAS tại Singapore; từ đó rút ra bài học kinh nghiệm về việc thống nhất đầu mối sở hữu, chuẩn hóa chỉ tiêu phân tích rủi ro và tăng cường công khai, minh bạch dữ liệu.

Chương 3: Thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước ở Việt Nam

Chương 3 trình bày bức tranh toàn cảnh về thực trạng hoạt động và công tác giám sát tài chính DNCVĐTNN giai đoạn 2016–2022 thông qua các số liệu thống kê và kết quả khảo sát:

• Tổng kết tình hình tài chính của khối DNCVĐTNN: Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) giai đoạn 2017–2021 có xu hướng biến động không đồng đều giữa các nhóm doanh nghiệp. Khối doanh nghiệp quy mô lớn gánh chịu áp lực nợ cao (Bảng 3.1, Bảng 3.2, Bảng 3.3).
• Phân tích khung khổ pháp lý: Quá trình hoàn thiện từ các quy định rải rác đến Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp (Luật số 69/2014/QH13), Nghị định số 87/2015/NĐ-CP, Nghị định số 91/2015/NĐ-CP, Nghị định số 10/2019/NĐ-CP.
• Đánh giá thực trạng tổ chức bộ máy và quy trình: Mô hình giám sát hiện nay vẫn duy trì cấu trúc đa tầng phức tạp (Hình 3.2). Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ các cơ quan chủ sở hữu ban hành quy chế nội bộ và giao đầu mối giám sát còn chưa đồng bộ (Biểu đồ 3.5); trình độ chuyên môn của cán bộ làm công tác giám sát tài chính còn thiếu chứng chỉ chuyên sâu về phân tích tài chính doanh nghiệp (Biểu đồ 3.6).
• Đánh giá công cụ và phương thức: Phương thức giám sát chủ yếu là giám sát gián tiếp sau kỳ báo cáo; việc xây dựng hệ thống công nghệ thông tin thu thập dữ liệu trực tiếp từ doanh nghiệp còn chậm và phân tán (Biểu đồ 3.7); tỷ lệ cơ quan chủ sở hữu nộp báo cáo giám sát tài chính đúng thời hạn quy định trong giai đoạn 2017–2022 còn thấp (Biểu đồ 3.9).
• Luận án phân tích số liệu doanh nghiệp thuộc diện giám sát tài chính đặc biệt (Bảng 3.4), chỉ ra các tồn tại: chồng chéo thẩm quyền giữa Bộ quản lý ngành và cơ quan đại diện chủ sở hữu, tiêu chí đánh giá cảnh báo sớm rủi ro tài chính chưa phát huy hiệu quả.

Chương 4: Hoàn thiện giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước ở Việt Nam

Chương 4 xác định bối cảnh kinh tế giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn 2045 và đề xuất hệ thống giải pháp:

• Nêu rõ 5 quan điểm hoàn thiện: (1) Bám sát và thể chế hóa chủ trương, nghị quyết của Đảng về đổi mới quản lý vốn nhà nước; (2) Nâng cao hiệu quả đầu tư và bảo toàn vốn; (3) Tôn trọng quyền tự chủ kinh doanh và tự chủ tài chính của doanh nghiệp; (4) Phù hợp với thông lệ quốc tế (OECD) và thực tiễn Việt Nam; (5) Khắc phục triệt để tình trạng phân tán, chồng chéo đầu mối giám sát.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp hoàn thiện:
  1. Hoàn thiện tổ chức bộ máy giám sát: Tiếp tục hoàn thiện mô hình cơ quan chuyên trách đại diện chủ sở hữu (CMSC, SCIC); phân định ranh giới hành chính giữa cơ quan quản lý nhà nước về chính sách ngành với cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn; tăng cường thẩm quyền và trách nhiệm của người đại diện phần vốn.
  2. Hoàn thiện quy trình giám sát: Chuẩn hóa quy trình giám sát trước (thẩm định kế hoạch tài chính, dự án đầu tư), giám sát trong (theo dõi chỉ số dòng tiền, nợ phải trả) và giám sát sau; thiết lập quy trình cảnh báo sớm rủi ro tài chính đặc biệt.
  3. Hoàn thiện công cụ giám sát: Xây dựng hệ thống chỉ tiêu cảnh báo rủi ro tài chính tiêu chuẩn phân theo ngành kinh tế (Bảng 4.1); số hóa toàn diện dữ liệu tài chính, xây dựng hệ thống phần mềm kết nối dữ liệu tự động giữa doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu và Bộ Tài chính.
  4. Hoàn thiện phương thức giám sát: Kết hợp linh hoạt giữa giám sát từ xa qua hệ thống dữ liệu số và kiểm tra tại chỗ theo chuyên đề; tăng cường thuê tổ chức kiểm toán độc lập, định giá chuyên nghiệp.
  5. Hoàn thiện nội dung giám sát và phát triển nhân lực: Bổ sung các chỉ tiêu giám sát phi tài chính, giám sát quản trị rủi ro; tổ chức đào tạo, chuẩn hóa tiêu chuẩn chức danh cho kiểm soát viên và cán bộ làm công tác giám sát tài chính.
• Kiến nghị cụ thể đối với Quốc hội (sửa đổi Luật số 69/2014/QH13) và Chính phủ (sửa đổi, bổ sung Nghị định số 87/2015/NĐ-CP, Nghị định số 10/2019/NĐ-CP).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án nêu các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Về mặt lý luận: Bổ sung và hoàn thiện khung lý thuyết về giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN theo giác độ Quản lý công, bao hàm cả ba nhóm doanh nghiệp (100% vốn, vốn chi phối và vốn không chi phối). Luận án xây dựng một bộ tiêu chí chuyên biệt để đánh giá hiệu quả hoạt động giám sát tài chính của Nhà nước đối với các doanh nghiệp này.
2. Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh thực trạng giám sát tài chính DNCVĐTNN tại Việt Nam giai đoạn 2016–2022 thông qua việc tích hợp dữ liệu thống kê quốc gia và kết quả khảo sát sơ cấp tại 11 cơ quan chủ sở hữu Trung ương và 32 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước; chỉ rõ các điểm nghẽn về tính kịp thời của báo cáo, năng lực bộ máy và công cụ cảnh báo sớm.
3. Về mô hình và giải pháp: Đề xuất mô hình giám sát tài chính tập trung đa tầng phù hợp với điều kiện Việt Nam, trong đó điều kiện tiên quyết là tách bạch hoàn toàn chức năng thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu vốn với chức năng quản lý nhà nước về ngành và quản lý điều tiết thị trường; đồng thời đưa ra khung rủi ro tài chính tiêu chuẩn theo ngành để làm công cụ cảnh báo sớm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi nghiên cứu mới chỉ tập trung vào các DNCVĐTNN thuộc khối sản xuất kinh doanh (phi tài chính) do các cơ quan Trung ương làm đại diện chủ sở hữu, chưa mở rộng sang khối doanh nghiệp do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh/thành phố quản lý.
• Luận án loại trừ các doanh nghiệp trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán và các doanh nghiệp an ninh, quốc phòng do tính chất đặc thù về chế độ quản lý tài chính.
• Dữ liệu thứ cấp tổng hợp dừng ở mốc thời gian 2022; cuộc điều tra khảo sát thực hiện từ tháng 2/2023 đến tháng 8/2023.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các DNCVĐTNN thuộc phạm vi quản lý của chính quyền địa phương và các doanh nghiệp thuộc khối dịch vụ tài chính, ngân hàng có vốn nhà nước.
• Nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) trong việc xây dựng mô hình tự động phân tích rủi ro tài chính thời gian thực đối với các doanh nghiệp có vốn nhà nước.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan lập pháp: Cung cấp luận cứ thực tiễn và cơ sở khoa học phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp (Luật số 69/2014/QH13) và sửa đổi Nghị định số 87/2015/NĐ-CP.
• Cơ quan đại diện chủ sở hữu (CMSC, SCIC, các Bộ ngành): Tham khảo bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả giám sát tài chính và khung chỉ tiêu phân loại rủi ro theo ngành phục vụ công tác giám sát chuyên môn.
• Cơ sở đào tạo, giảng viên và nghiên cứu sinh: Là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về Quản lý công, Quản lý kinh tế và Tài chính công trong nội dung quản trị vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước thành những nhóm nào? Luận án căn cứ vào tỷ lệ sở hữu vốn điều lệ để chia DNCVĐTNN thành 3 nhóm: (1) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ (chủ yếu là Công ty TNHH MTV); (2) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ cổ phần hoặc vốn góp chi phối (trên 50% vốn điều lệ hoặc trên 50% quyền biểu quyết); (3) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ phần vốn không chi phối (dưới 50% vốn điều lệ).

2. Quy mô và thời gian thực hiện khảo sát sơ cấp của luận án được tiến hành như thế nào? Khảo sát được thực hiện từ tháng 2/2023 đến tháng 8/2023 trên 2 nhóm đối tượng: Khảo sát 11/19 cơ quan đại diện chủ sở hữu ở Trung ương (đạt tỷ lệ 57,9%) và khảo sát 32/143 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước ở Trung ương thuộc nhiều ngành kinh tế khác nhau (đạt tỷ lệ 22,4%).

3. Gánh nặng nợ và những bất cập chính trong công tác giám sát tài chính DNCVĐTNN giai đoạn 2016–2022 được nêu trong luận án là gì? Tổng số nợ phải trả hàng năm của khối DNCVĐTNN duy trì ở mức cao từ 1,5 đến 1,9 triệu tỷ đồng, trong đó nợ ngắn hạn chiếm trên 50%. Bất cập chính gồm: khung pháp lý phân tán; thẩm quyền chồng lấn giữa cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu; công cụ mang nặng tính hành chính qua việc nộp báo cáo định kỳ; phương thức chủ yếu là giám sát sau, thiếu khả năng cảnh báo sớm rủi ro.

4. Kinh nghiệm quốc tế nào được luận án phân tích sâu về quản lý và giám sát vốn nhà nước? Luận án phân tích mô hình Ủy ban Quản lý và Giám sát tài sản nhà nước Trung Quốc (SASAC) với cơ chế tập trung hóa quản lý vốn, tách biệt quyền sở hữu và quyền kinh doanh, vận hành theo "bốn kênh phòng tuyến" và "sáu cơ chế"; đồng thời phân tích mô hình giám sát tài chính hợp nhất của Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS).

5. Luận án đề xuất mô hình giám sát tài chính nào cho Việt Nam giai đoạn tới? Luận án đề xuất tiếp tục hoàn thiện mô hình giám sát tập trung với chủ thể giám sát đa tầng (kết hợp cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu chuyên trách), đi kèm điều kiện tiên quyết là phải tách bạch hành chính hoàn toàn giữa chức năng chủ sở hữu vốn và trách nhiệm quản lý nhà nước, điều tiết thị trường.

Kết luận

Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước theo giác độ Quản lý công, bao quát cả ba nhóm hình thức sở hữu vốn. Thông qua dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016–2022 và kết quả điều tra thực tế tại 11 cơ quan Trung ương cùng 32 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, công trình đã phản ánh trung thực thực trạng, chỉ rõ các hạn chế về cơ chế báo cáo, bộ máy và công cụ cảnh báo rủi ro. Hệ thống quan điểm, 5 nhóm giải pháp và các kiến nghị sửa đổi thể chế được đề xuất cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho việc hoàn thiện chính sách quản lý và sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Quản lý, giám sát nói chung và giám sát tài chính nói riêng đối với hệ thống DNNN và DNCVĐTNN không phải là một chủ đề nghiên cứu mới. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn cần nâng cao hiệu quả giám sát tài chính đối với các DNCVĐTNN do vậy, đây là lĩnh vực được nhiều học giả quan tâm. Trong quá trình triển khai nghiên cứu luận án, NCS đã tiếp cận nhiều công trình nghiên cứu dưới dạng: luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, các bài tham luận hội thảo khoa học, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp và rất nhiều các bài viết, bài tạp chí chuyên ngành,… có chủ đề liên quan đến giám sát tài chính của nhà nước đối với DNCVĐTNN. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án mà NCS thu thập được có thể sắp xếp vào 02 nhóm nội dung chính như sau: (1) Tình hình nghiên cứu về quản lý DNCVĐTNN, quản lý vốn của nhà nước tại các doanh nghiệp.

(2) Tình hình nghiên cứu về giám sát DNCVĐTNN, giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN. Tình hình nghiên cứu về quản lý doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước, quản lý vốn của nhà nước trong các doanh nghiệp OECD (2015), “Guidelines on Corporate Governance of State-owned Enterprises” [94]. Tài liệu này cung cấp những hướng dẫn, khuyến nghị chung giúp các chính phủ trong việc nâng cao hiệu quả DN thuộc sở hữu của Nhà nước. Tài liệu này sử dụng thuật ngữ “DNNN”, song không hoàn toàn giống khái niệm DNNN ở Việt Nam.

Khái niệm DNNN trong cuốn tài liệu này được hiểu theo nghĩa là các DN mà Nhà nước có quyền kiểm soát thông qua sở hữu toàn bộ, đa số hay thiểu số quan trọng. Bộ Hướng dẫn đã đưa ra nhóm khuyến nghị như sau: (1) Đảm bảo khuôn khổ pháp lý và quản lý hiệu quả cho DNNN; (2) Vai trò chủ sở hữu của Nhà nước là như thế nào; (3) Đối xử bình đẳng với cổ đông; (4) Quan hệ với các bên có quyền lợi liên quan; (5) Minh bạch và công khai thông tin; (6) Trách nhiệm của HĐQT DNNN. Dựa trên những khuyến nghị đó, Bộ hướng dẫn đề xuất những việc Chính phủ phải làm là: (+) Xây dựng chính sách sở hữu, theo đó xác định rõ mục tiêu của chính sách, vai trò của nhà nước trong quản trị DNNN và cách thức nhà nước 7 thực thi chính sách sở hữu; (+) Không can thiệp vào quản trị nội bộ của DNNN; cho phép DN có quyền tự chủ hoàn toàn để đạt được mục tiêu đề ra; (+) Cho phép HĐQT của DNNN phát huy vai trò quản trị, tự chịu trách nhiệm; (+) Thành lập một cơ quan điều phối nhằm tập trung hóa chức năng sở hữu nhà nước; (+) Cơ quan điều phối chịu trách nhiệm trước các cơ quan dân cử (Quốc hội), phân định rõ ràng MQH với các cơ quan nhà nước liên quan, trong đó có kiểm toán nhà nước; (+) Nhà nước với tư cách CSH phải thực hiện quyền sở hữu tuân thủ theo quy định của pháp luật.