GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM

Tài liệu nghiên cứu Giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước ở việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh

• Tác giả: Hà Khắc Minh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Toàn Thắng
• Trường học: Học Viện Hành Chính Quốc Gia
• Chuyên ngành: Quản Lý Công
• Đề tài: Giám Sát Tài Chính Của Nhà Nước Đối Với Doanh Nghiệp Có Vốn Đầu Tư Nhà Nước Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về quản lý doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước, quản lý vốn của nhà nước trong các doanh nghiệp
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về giám sát DNCVĐTNN, giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNNN
• 1.3. Đánh giá chung về các công trình đã công bố liên quan đến đề tài luận án
• 1.4. Những khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Định hướng nghiên cứu chính trong đề tài luận án của tác giả
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC
• 2.1. Tổng quan về doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Khái niệm doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.2. Đặc điểm của doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.3. Vai trò của doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.4. Phân loại doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.5. Giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư của Nhà nước
• 2.6. Khái niệm, chủ thể và mục tiêu giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 2.7. Sự cần thiết giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Nguyên tắc, phương thức, công cụ giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.8. Tổ chức bộ máy giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước. Quy trình giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Nội dung giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.9. Tiêu chí đánh giá giám sát tài chính của Nhà nước đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 2.10. Các yếu tố chi phối giám sát tài chính của Nhà nước đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 2.11. Kinh nghiệm quốc tế về giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước và bài học rút ra cho Việt Nam
• 2.12. Kinh nghiệm quốc tế về giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước. Bài học kinh nghiệm rút ra trong giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước ở Việt Nam
• 2.13. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.2. Quá trình hình thành, phát triển của doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.3. Tình hình tài chính và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.4. Thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.5. Quá trình hoàn thiện khung khổ pháp lý về giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 3.6. Thực trạng về bộ máy giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 3.7. Thực trạng về quy trình giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.8. Thực trạng về phương thức giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.9. Thực trạng về công cụ giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.10. Thực trạng nội dung giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.11. Đánh giá chung về thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 3.12. Những kết quả đạt được
• 3.13. Những hạn chế
• 3.14. Nguyên nhân của các hạn chế
• 3.15. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HOÀN THIỆN GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh kinh tế xã hội giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn 2045
• 4.2. Bối cảnh quốc tế
• 4.3. Bối cảnh kinh tế Việt Nam và chiến lược phát triển doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước
• 4.4. Những quan điểm cơ bản cần quán triệt trong việc hoàn thiện giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 4.5. Bám sát và thể chế hóa kịp thời các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về đổi mới quản lý và sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất kinh doanh tại doanh nghiệp
• 4.6. Hoàn thiện giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải nhằm mục tiêu nâng cao hiệu quả đầu tư vốn của Nhà nước vào doanh nghiệp
• 4.7. Hoàn thiện giám sát tài chính của Nhà nước đối với đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải theo hướng tạo thuận lợi, phát huy quyền tự chủ sản xuất kinh doanh và tự chủ tài chính của doanh nghiệp
• 4.8. Hoàn thiện giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải theo định hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tiễn của Việt Nam
• 4.9. Hoàn thiện giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước phải theo hướng tránh chồng chéo, trùng lắp hoặc phân tán quá nhiều đầu mối
• 4.10. Giải pháp hoàn thiện giám sát tài chính của nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước ở Việt Nam
• 4.11. Nhóm giải pháp về hoàn thiện tổ chức bộ máy giám sát
• 4.12. Nhóm giải pháp về hoàn thiện quy trình giám sát
• 4.13. Nhóm giải pháp về hoàn thiện công cụ giám sát
• 4.14. Nhóm giải pháp về hoàn thiện phương thức giám sát
• 4.15. Nhóm giải pháp về hoàn thiện các nội dung giám sát
• 4.16. Phát triển nguồn nhân lực thực hiện công tác giám sát tài chính đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước
• 4.17. Một số kiến nghị
• 4.18. Kiến nghị với Quốc hội
• 4.19. Kiến nghị với Chính phủ
• 4.20. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giám Sát Tài Chính Nhà Nước Luận Án Tiến Sĩ

Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, việc đầu tư vốn nhà nước vào các Doanh nghiệp vốn đầu tư nhà nước (DNCVĐTNN) là tất yếu. Đây là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết và định hướng sự phát triển kinh tế. Đại hội Đảng XIII nhấn mạnh vai trò của kinh tế nhà nước trong việc ổn định kinh tế vĩ mô và khắc phục khuyết tật của cơ chế thị trường. Cùng với đầu tư vốn, việc giám sát tài chính và đánh giá hiệu quả hoạt động của DN cũng vô cùng quan trọng, vừa thực hiện quyền chủ sở hữu, vừa tạo tính tự chủ cho DN, tránh can thiệp vào hoạt động kinh doanh. Mục tiêu là nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, giám sát, kiểm tra, kiểm soát, tránh thất thoát, lãng phí vốn và tài sản nhà nước.

1.1. Tầm quan trọng của Giám sát tài chính nhà nước với DNNN

Giám sát tài chính hiệu quả giúp đảm bảo hiệu quả vốn đầu tư nhà nước. Điều này bao gồm việc theo dõi dòng tiền, đánh giá hiệu quả sử dụng vốn, và đảm bảo tuân thủ các quy định pháp luật. Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình được tăng cường, góp phần ngăn ngừa tham nhũng và lãng phí. Giám sát tài chính cũng tạo động lực cho các DNCVĐTNN hoạt động hiệu quả hơn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Đây là yếu tố then chốt để đảm bảo Quản lý tài chính nhà nước hiệu quả.

1.2. Các vấn đề nổi cộm và cần giải quyết trong giám sát tài chính

Mặc dù đạt được một số thành tích, hiệu quả hoạt động của DNCVĐTNN vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Tình trạng nợ phải trả cao, tham nhũng, thất thoát vốn, và thua lỗ vẫn diễn ra. Các quy định về giám sát tài chính chưa thống nhất, chồng chéo, và thiếu đồng bộ. Cơ chế giám sát còn nhiều hạn chế, tiêu chí đơn giản, công cụ mang nặng tính hành chính, và phương thức chủ yếu là giám sát sau, thiếu phòng ngừa rủi ro kịp thời. Do đó, cần có những giải pháp toàn diện để nâng cao hiệu quả giám sát tài chính.

II. Xác Định Rõ Khoảng Trống Nghiên Cứu Giám Sát Tài Chính

Nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập đến giám sát tài chính đối với DNNN và các tập đoàn kinh tế nhà nước. Tuy nhiên, vẫn còn một số khoảng trống cần được làm rõ. Sự khác biệt giữa giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN so với DNNN; sự khác biệt giữa chức năng giám sát của cơ quan tài chính và người đại diện vốn nhà nước; sự tương thích giữa nội dung giám sát, tiêu chí, công cụ, phương thức giám sát với mục tiêu và thực tiễn hoạt động của từng DN... Việc lấp đầy những khoảng trống này là cần thiết để xây dựng một hệ thống giám sát hiệu quả và phù hợp.

2.1. Phân biệt giám sát tài chính DNCVĐTNN và DNNN 100 vốn

Việc xác định rõ sự khác biệt trong phương thức Kiểm soát tài chính doanh nghiệp nhà nước giữa DNCVĐTNN và DNNN 100% vốn nhà nước là quan trọng. DNCVĐTNN có sự tham gia của các nhà đầu tư khác, do đó cơ chế giám sát cần cân bằng giữa quyền lợi của Nhà nước và các cổ đông khác. Điều này đòi hỏi sự linh hoạt và chuyên nghiệp hơn trong công tác giám sát.

2.2. Vai trò của cơ quan tài chính và người đại diện vốn nhà nước

Cần phân định rõ chức năng giám sát tài chính của cơ quan tài chính (quản lý nhà nước) và người đại diện vốn nhà nước (tham gia quản trị DN). Cơ quan tài chính tập trung vào giám sát tuân thủ pháp luật và đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, trong khi người đại diện vốn nhà nước tập trung vào hoạt động kinh doanh và lợi nhuận của DN. Sự phối hợp hiệu quả giữa hai chủ thể này là then chốt.

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Giám Sát Tài Chính Bài Học Giá Trị

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN là một bước quan trọng. Các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển đã xây dựng những mô hình giám sát hiệu quả, với các tiêu chí, công cụ và phương pháp tiên tiến. Việc học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm này, kết hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, sẽ giúp nâng cao hiệu quả giám sát tài chính nhà nước đối với DNCVĐTNN.

3.1. Mô hình giám sát tài chính hiệu quả từ các nước phát triển

Nhiều quốc gia như Singapore, Hàn Quốc, và các nước châu Âu đã xây dựng các mô hình giám sát tài chính tiên tiến, dựa trên các nguyên tắc minh bạch, trách nhiệm giải trình, và quản trị rủi ro. Các mô hình này thường có sự tham gia của các cơ quan độc lập, với các tiêu chí đánh giá rõ ràng và hệ thống công cụ giám sát hiện đại.

3.2. Bài học rút ra cho Việt Nam từ kinh nghiệm quốc tế

Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế cần được thực hiện một cách chọn lọc và phù hợp với điều kiện Việt Nam. Cần tập trung vào xây dựng khung pháp lý đồng bộ, nâng cao năng lực của các chủ thể giám sát, và áp dụng các công cụ giám sát hiện đại. Đồng thời, cần chú trọng đến việc tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của DNCVĐTNN.

IV. Thực Trạng Giám Sát Tài Chính Đánh Giá Điểm Mạnh Yếu Kém

Để có cái nhìn toàn diện, cần đánh giá thực trạng giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN ở Việt Nam. Phân tích quá trình hoàn thiện khung pháp lý, bộ máy giám sát, quy trình, phương thức, công cụ và nội dung giám sát. Chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế còn tồn tại, và các nguyên nhân của những hạn chế đó. Điều này giúp xác định các vấn đề then chốt cần giải quyết và định hướng các giải pháp phù hợp.

4.1. Phân tích khung pháp lý về giám sát tài chính DNCVĐTNN

Khung pháp lý về giám sát tài chính cần được rà soát và hoàn thiện, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và phù hợp với thực tiễn. Các quy định cần rõ ràng, minh bạch, và dễ thực hiện. Cần loại bỏ các quy định chồng chéo, mâu thuẫn, và tạo ra các rào cản không cần thiết cho hoạt động của DN.

4.2. Đánh giá hiệu quả của bộ máy giám sát tài chính hiện nay

Bộ máy giám sát tài chính cần được tổ chức lại một cách khoa học, hiệu quả, tránh chồng chéo, trùng lặp. Cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ giám sát, đảm bảo có đủ kiến thức, kỹ năng, và phẩm chất đạo đức. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan giám sát, đảm bảo tính đồng bộ và nhất quán.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Giám Sát Tài Chính Nâng Cao Hiệu Quả

Dựa trên những phân tích về lý luận, kinh nghiệm quốc tế, và thực trạng, cần đề xuất các giải pháp khả thi để hoàn thiện giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN. Các giải pháp cần bám sát chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, phù hợp với thông lệ quốc tế, và điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả đầu tư vốn nhà nước, tạo thuận lợi cho DN phát triển, và ngăn ngừa các rủi ro tài chính.

5.1. Hoàn thiện tổ chức bộ máy giám sát tài chính DNCVĐTNN

Cần kiện toàn bộ máy giám sát tài chính theo hướng chuyên nghiệp, hiệu quả, và tránh chồng chéo. Xem xét mô hình Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC) và vai trò của các bộ, ngành trong giám sát tài chính. Nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ giám sát, chú trọng đào tạo về tài chính, kế toán, và quản trị rủi ro.

5.2. Nâng cao chất lượng quy trình giám sát tài chính hiện hành

Cần xây dựng quy trình giám sát tài chính chặt chẽ, minh bạch, và dễ thực hiện. Áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ. Tăng cường giám sát trước và giám sát trong, chú trọng phòng ngừa rủi ro và cảnh báo sớm các dấu hiệu bất thường. Sử dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả giám sát.

VI. Kiến Nghị Và Kết Luận Hướng Tới Giám Sát Tài Chính Hiệu Quả

Để thực hiện thành công các giải pháp, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các DNCVĐTNN, và các bên liên quan. Cần có những kiến nghị cụ thể với Quốc hội, Chính phủ, và các bộ, ngành để hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế chính sách, và nguồn lực cho giám sát tài chính. Kết luận luận án cần khẳng định những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn, đồng thời chỉ ra những hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo.

6.1. Kiến nghị với Quốc hội và Chính phủ về khuôn khổ pháp lý

Cần kiến nghị Quốc hội ban hành Luật Giám sát tài chính doanh nghiệp nhà nước, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động giám sát. Kiến nghị Chính phủ ban hành các nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của luật.

6.2. Kết luận và hướng nghiên cứu tiếp theo về chủ đề giám sát

Luận án đã góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như tác động của giám sát tài chính đến hiệu quả hoạt động của DN, vai trò của công nghệ thông tin trong giám sát, và các giải pháp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước (DNCVĐTNN) giữ vị trí then chốt trong việc điều tiết vĩ mô, dẫn dắt các ngành công nghiệp mũi nhọn và cung ứng dịch vụ công ích. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII đã khẳng định: “Kinh tế nhà nước là công cụ, lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng điều tiết dẫn dắt thúc đẩy phát triển KT-XH, khắc phục các khuyết tật của cơ chế thị trường. DNNN tập trung vào lĩnh vực then chốt, địa bàn quan trọng, quốc phòng, an ninh; hoạt động theo cơ chế thị trường, quản trị hiện đại theo chuẩn mực quốc tế”. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng nguồn lực công chưa tương xứng với tiềm năng khi tổng số nợ phải trả hàng năm của khối DNCVĐTNN luôn duy trì ở mức cao quanh ngưỡng 1,5 - 1,9 triệu tỷ đồng, trong đó nợ ngắn hạn chiếm trên 50% tổng nợ, tiềm ẩn rủi ro thanh khoản và thất thoát vốn nhà nước.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất hiện nay xuất phát từ sự thiếu hụt một khung lý thuyết và mô hình tích hợp về giám sát tài chính nhà nước có khả năng phân hóa giữa doanh nghiệp 100% vốn nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước dưới 100% (chi phối hoặc không chi phối), đồng thời xử lý triệt để xung đột giữa chức năng quản lý nhà nước về tài chính và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.

Luận án tiến sĩ Quản lý công của NCS. Hà Khắc Minh (Học viện Hành chính Quốc gia, 2024, Người hướng dẫn: TS. Lê Toàn Thắng, PGS. Bùi Văn Vần) giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất, mô hình, công cụ, quy trình và hệ thống tiêu chí đánh giá giám sát tài chính nhà nước đối với từng nhóm DNCVĐTNN là gì?
2. Thực trạng giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN giai đoạn 2016 - 2022 bộc lộ những hạn chế, xung đột thẩm quyền và điểm nghẽn thể chế nào?
3. Mô hình tổ chức bộ máy và hệ thống giải pháp nào đảm bảo tính khả thi nhằm tối ưu hóa hiệu lực giám sát tài chính, bảo toàn và phát triển vốn nhà nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045?

Giả thuyết nghiên cứu trung tâm: Việc hoàn thiện khung pháp lý theo hướng tách bạch triệt để chức năng đại diện chủ sở hữu với chức năng quản lý nhà nước, chuyển dịch từ phương thức hậu kiểm hành chính sang giám sát rủi ro đa tầng kết hợp số hóa dữ liệu thời gian thực sẽ nâng cao rõ rệt hiệu quả bảo toàn vốn và năng lực cạnh tranh của DNCVĐTNN.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu giai đoạn 2016 - 2022 của các DNCVĐTNN phi tài chính trực thuộc khối Trung ương, khảo sát thực chứng 11/19 cơ quan đại diện chủ sở hữu (57,9%) và 32/143 doanh nghiệp nắm giữ 100% vốn điều lệ (22,4%).

---

Literature Review và Positioning

Các công trình nghiên cứu về quản lý và giám sát tài chính khu vực doanh nghiệp nhà nước trên thế giới và tại Việt Nam tập trung vào hai dòng học thuật chính:

Dòng thứ nhất phân tích quản trị doanh nghiệp nhà nước theo chuẩn mực thị trường. Bộ Hướng dẫn quản trị DNNN của OECD (2015, 2018) nhấn mạnh tính minh bạch, chế độ công bố thông tin bình đẳng giữa các cổ đông và việc thành lập cơ quan chuyên trách tập trung hóa quyền sở hữu nhà nước. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách tài chính (Phạm Thị Tường Vân, 2020), Đặng Quyết Tiến (2018), Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương - CIEM (2006, 2009) tập trung vào thể chế quản lý vốn sau cổ phần hóa, cơ chế thoái vốn và áp dụng thẻ điểm quản trị ASEAN. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu tiếp cận dưới góc độ quản trị doanh nghiệp vi mô hoặc chính sách thoái vốn riêng lẻ, chưa xây dựng hệ thống giám sát tài chính toàn diện từ phía Nhà nước.

Dòng thứ hai nghiên cứu mô hình bộ máy giám sát tài chính công và kiểm soát rủi ro. Zhiting Chen (2017) khảo cứu mô hình SASAC của Trung Quốc với cơ chế "chia nhau đại diện", hệ thống "bốn kênh phòng tuyến" (giám sát nội bộ, người góp vốn, giám sát đặc thù, giám sát xã hội) và "sáu cơ chế" xử lý trách nhiệm. Wenjuan Xie và cộng sự (2019) phân tích mô hình giám sát tài chính hợp nhất của Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) kết hợp Temasek Holdings. Ở trong nước, các luận án của Phạm Thị Thanh Hòa (2012), Trần Xuân Long (2013), Mai Công Quyền (2015), Viện Chiến lược và Khoa học Thanh tra (2022) đã phân tích cơ chế quản lý vốn của SCIC hoặc giám sát theo từng ngành hẹp (xây dựng, địa phương), nhưng chưa phản ánh được bối cảnh thể chế mới sau khi Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC) đi vào vận hành từ năm 2018.

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái quản lý tập trung hóa: Ủng hộ mô hình siêu cơ quan đại diện chủ sở hữu duy nhất (như SASAC tại Trung Quốc) để chuyên nghiệp hóa và tách quyền sở hữu khỏi sự can thiệp của các bộ quản lý ngành.
• Trường phái quản lý phân quyền và thị trường hóa: Khuyến nghị giám sát gián tiếp thông qua các định chế tài chính trung gian, dựa trên cơ chế thị trường và áp lực kiểm toán độc lập (như mô hình Temasek tại Singapore hoặc thông lệ OECD).

Luận án của NCS. Hà Khắc Minh định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa khoa học Quản lý công và Tài chính công, lấp đầy khoảng trống khi lần đầu tiên đánh giá tác động thực tế của mô hình CMSC sau hơn 5 năm thành lập, đồng thời thiết lập khung giám sát tài chính phân tầng áp dụng đồng thời cho 3 nhóm sở hữu vốn nhà nước (100%, chi phối trên 50%, không chi phối dưới 50%).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976) trong khu vực công bằng việc luận giải chuỗi ủy quyền đa tầng (Principal-Agent-Agent Problem): Nhân dân $\rightarrow$ Quốc hội/Chính phủ $\rightarrow$ Cơ quan quản lý nhà nước/Cơ quan đại diện chủ sở hữu $\rightarrow$ Người đại diện phần vốn $\rightarrow$ Ban điều hành doanh nghiệp. Sự đứt gãy thông tin tại từng mắt xích ủy quyền chính là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến rủi ro đạo đức (moral hazard) và tổn thất đại diện (agency costs).

Đồng thời, công trình tích hợp Lý thuyết Lựa chọn Công cộng (Public Choice Theory - Buchanan & Tullock, 1962) và Lý thuyết Quản trị Công Mới (New Public Management - Christopher Hood, 1991) để chứng minh tính tất yếu của việc phi chính trị hóa quan hệ kinh doanh giữa cơ quan hành chính và doanh nghiệp có vốn nhà nước.

Hệ thống giả thuyết lý thuyết:

• $H_1$: Mức độ phân định rạch ròi giữa quyền quản lý nhà nước về tài chính và quyền đại diện chủ sở hữu tỷ lệ thuận với hiệu lực giám sát tài chính.
• $H_2$: Chuyển đổi phương thức giám sát từ hậu kiểm sang giám sát cảnh báo rủi ro trực tuyến giảm thiểu xác suất phát sinh sai phạm và thất thoát vốn công.
• $H_3$: Tính tương thích giữa tiêu chí đánh giá với tỷ lệ sở hữu vốn nhà nước quyết định hiệu quả bảo toàn vốn và giá trị gia tăng của doanh nghiệp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án cấu thành từ 3 chiều tương tác:

1. Chủ thể và Thể chế: Tách biệt cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính - kiểm soát tuân thủ vĩ mô) và cơ quan đại diện chủ sở hữu (CMSC, SCIC, Bộ quản lý ngành - kiểm soát hiệu quả đầu tư và sinh lời).
2. Phương thức và Công cụ: Kết hợp ma trận cảnh báo rủi ro tài chính chuẩn hóa theo ngành (Bảng chỉ số thanh toán, đòn bẩy nợ, ROE, ROA) với quy trình giám sát đặc biệt.
3. Đối tượng phân hóa: Thiết lập 3 chế độ giám sát riêng biệt tùy theo cấu trúc sở hữu (100% vốn, chi phối trên 50%, không chi phối dưới 50%), triệt tiêu cách tiếp cận "cào bằng" hành chính.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp lập trường nhận thức luận hiện thực phản tư (Critical Realism), coi cơ chế giám sát tài chính là một cấu trúc xã hội - kinh tế vận động theo các quy luật khách quan của thị trường và thể chế quản lý nhà nước.

Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design):

• Nghiên cứu định tính nhằm phân tích văn bản quy phạm pháp luật (Nghị định số 87/2015/NĐ-CP, Nghị định số 10/2019/NĐ-CP, Luật số 69/2014/QH13), khảo cứu mô hình quốc tế.
• Nghiên cứu định lượng dựa trên số liệu thống kê tài chính thứ cấp toàn quốc (2016 - 2022) và dữ liệu sơ cấp từ điều tra bảng hỏi.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                             QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU RIGOROUS                          |
+------------------------------------------------------------------------------------+
| GIAI ĐOẠN 1: THIẾT KẾ & TỔNG QUAN HỌC THUẬT                                        |
| GIAI ĐOẠN 2: THU THẬP DỮ LIỆU ĐA NGUỒN (TRIANGULATION)                             |
| GIAI ĐOẠN 3: XỬ LÝ & PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU                                          |
| GIAI ĐOẠN 4: KHÁI QUÁT HÓA & ĐỀ XUẤT HỆ GIẢI PHÁP ĐỒNG BỘ                         |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa từ tháng 2/2023 đến tháng 8/2023 với cơ cấu mẫu có tính đại diện cao:

• Khối cơ quan đại diện chủ sở hữu: Thu thập ý kiến từ 11/19 cơ quan Trung ương (tỷ lệ 57,9%), gồm Bộ Tài chính, CMSC, SCIC, Bộ Công Thương, Bộ GTVT, Bộ NN&PTNT, Bộ VHTTDL, Bộ GD&ĐT, Bộ Y tế, Bộ TTTT và Ngân hàng Nhà nước.
• Khối doanh nghiệp nắm giữ 100% vốn điều lệ: Khảo sát 32/143 doanh nghiệp Trung ương (tỷ lệ 22,4%) thuộc các ngành dầu khí, hóa chất, than - khoáng sản, bưu chính viễn thông, hàng hải, đường sắt, xi măng, mua bán nợ.

Kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) được áp dụng triệt để giữa: (1) Báo cáo giám sát tài chính chính thức của Bộ Tài chính; (2) Kết quả khảo sát thực tế từ đối tượng quản lý và đối tượng bị quản lý; (3) Báo cáo kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Chính phủ.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp phản ánh bức tranh tài chính toàn diện của khối DNCVĐTNN qua các chỉ số: Doanh thu, Lợi nhuận trước thuế, Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), Hệ số nợ phải trả/Vốn chủ sở hữu.

Các phần mềm và công cụ hỗ trợ xử lý dữ liệu được ứng dụng để tổng hợp bảng biểu so sánh, phân tích các tham số quy trình, sơ đồ hóa luồng báo cáo tài chính nhằm phát hiện điểm tắc nghẽn thông tin trong quy trình 12 bước quy định tại Nghị định số 87/2015/NĐ-CP.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Rủi ro mất cân đối tài chính kéo dài và đòn bẩy nợ cao: Tổng nợ phải trả của khối DNCVĐTNN luôn ở mức báo động 1,5 - 1,9 triệu tỷ đồng, trong đó nợ ngắn hạn chiếm trên 50%. Tỷ suất sinh lời suy giảm ở nhiều đơn vị quy mô lớn, tiềm ẩn nguy cơ mất vốn nhà nước nếu không có cơ chế cảnh báo sớm.

2. Sự chồng chéo và xung đột chức năng quản lý: Mô hình giám sát tồn tại hiện tượng "vừa đá bóng, vừa thổi còi". Ranh giới giữa chức năng quản lý nhà nước về tài chính doanh nghiệp (thuộc Bộ Tài chính) và chức năng đại diện chủ sở hữu (thuộc CMSC, SCIC và các Bộ chuyên ngành) chưa được phân định rạch ròi, tạo ra sự trùng lặp trong thanh tra, kiểm tra nhưng lại bỏ trống các mắt xích giám sát rủi ro trọng yếu.

3. Sự bất cập trong phương thức và công cụ giám sát: Kết quả khảo sát cho thấy phương thức giám sát chủ yếu là "hậu kiểm", dựa vào các báo cáo định kỳ bằng văn bản giấy do doanh nghiệp tự lập gửi lên nửa năm hoặc hàng năm. Công cụ giám sát mang nặng tính hành chính, thiếu hệ thống công nghệ thông tin tích hợp dữ liệu tự động, dẫn đến độ trễ thông tin từ 6 tháng đến 1 năm.

4. Hệ thống tiêu chí đánh giá thiếu tính thích ứng: Tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng vốn theo Nghị định 87/2015/NĐ-CP chưa phân loại rủi ro theo đặc thù ngành và chưa phân định rõ giữa doanh nghiệp thuần túy kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận với doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ an sinh xã hội, công ích.

Tiêu chí so sánh	Quy định hiện hành (Nghị định 87/2015)	Đề xuất đột phá của Luận án
Cơ chế giám sát	Hậu kiểm dựa trên báo cáo định kỳ tĩnh	Giám sát rủi ro liên tục, cảnh báo sớm dựa trên Big Data
Phân định thẩm quyền	Chồng lấn giữa Bộ Tài chính và CQ CSH	Tách bạch hoàn toàn: Bộ Tài chính (Thể chế), CMSC/SCIC (Chủ sở hữu)
Phân loại đối tượng	Quy chuẩn chung cho các loại hình SOE	Phân hóa theo 3 nhóm tỷ lệ vốn: 100%, >50%, <50%
Quy trình xử lý	Báo cáo hành chính 12 bước phân tán	Quy trình giám sát số hóa liên thông, giám sát đặc biệt chủ động

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp luận cứ khoa học hoàn thiện lý thuyết quản trị vốn nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, khẳng định yêu cầu tách bạch tuyệt đối giữa quản lý nhà nước và quản trị chủ sở hữu.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ giám sát rủi ro tài chính tiêu chuẩn hóa theo ngành (dầu khí, điện lực, hạ tầng giao thông) áp dụng được cho thực tiễn quản lý công tại các nước đang phát triển.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Là cơ sở thực tiễn phục vụ việc sửa đổi toàn diện Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp (Luật số 69/2014/QH13), tái cấu trúc thẩm quyền của CMSC và SCIC theo hướng chuyên nghiệp hóa quản trị danh mục đầu tư công.

---

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu: Mẫu khảo sát tập trung chủ yếu vào khối doanh nghiệp phi tài chính do các cơ quan Trung ương làm đại diện chủ sở hữu, chưa bao quát khối doanh nghiệp thuộc các địa phương và khối định chế tài chính (ngân hàng thương mại nhà nước, công ty tài chính, bảo hiểm). Khung dữ liệu thứ cấp dừng ở mốc năm 2022.
• Định hướng nghiên cứu tiếp theo:
  1. Xây dựng mô hình định lượng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (Machine Learning) trong dự báo phá sản và cảnh báo sớm rủi ro tài chính cho các tập đoàn kinh tế nhà nước.
  2. Mở rộng khung phân tích giám sát tài chính đối với DNCVĐTNN cấp chính quyền địa phương trong bối cảnh phân cấp ngân sách.
  3. Nghiên cứu tích hợp các tiêu chuẩn quản trị Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) vào hệ thống tiêu chí giám sát tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp có vốn công.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình tạo nguồn tư liệu tham khảo phục vụ đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản lý công, Tài chính công và Luật Kinh tế tại Học viện Hành chính Quốc gia và các cơ sở nghiên cứu chính sách.
• Chuyển đổi khu vực doanh nghiệp: Định hướng xây dựng cơ chế tự chủ tài chính thực chất cho doanh nghiệp có vốn nhà nước, giảm thiểu các đợt thanh tra chồng chéo, tạo sân chơi bình đẳng với khu vực kinh tế tư nhân.
• Hiệu lực chính sách công: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, Bộ Tài chính và Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp trong quá trình thể chế hóa các Nghị quyết của Đảng về sắp xếp, nâng cao hiệu quả DNNN.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính): Tiếp cận hệ thống giải pháp thể chế đồng bộ nhằm sửa đổi Luật số 69/2014/QH13 và các văn bản dưới luật.
• Cơ quan đại diện chủ sở hữu (CMSC, SCIC, các Bộ chuyên ngành): Ứng dụng quy trình giám sát phân tầng, bộ tiêu chí đánh giá rủi ro danh mục đầu tư và quy chế kiểm soát người đại diện phần vốn.
• Ban lãnh đạo DNCVĐTNN: Nắm bắt khung chuẩn mực giám sát, minh bạch hóa trách nhiệm giải trình và bảo toàn vốn kinh doanh.
• Nghiên cứu sinh và Giảng viên: Kế thừa khung lý thuyết đại diện đa tầng và dữ liệu khảo sát thực chứng chuyên sâu.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án mở rộng Lý thuyết Đại diện (Agency Theory của Jensen & Meckling, 1976) trong khu vực công bằng việc xây dựng mô hình "Đại diện đa tầng" (Multi-tier Public Principal-Agent Model). Nghiên cứu chỉ ra sự đứt gãy trách nhiệm giải trình xảy ra khi cơ quan quản lý nhà nước can thiệp sâu vào quyền chủ sở hữu, dẫn đến chi phí đại diện công gia tăng và triệt tiêu động lực tự chủ của doanh nghiệp.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Phạm Thị Thanh Hòa (2012) hay Mai Công Quyền (2015), luận án kết hợp đồng thời phương pháp phân tích thể chế với khảo sát sơ cấp trên diện rộng bao quát 57,9% cơ quan chủ sở hữu Trung ương và 22,4% DNNN 100% vốn, áp dụng tam giác hóa dữ liệu kiểm chứng giữa cơ quan giám sát và đối tượng chịu sự giám sát.

3. Phát hiện thực chứng bất ngờ và đáng chú ý nhất?

Tỷ lệ nợ ngắn hạn chiếm trên 50% trong tổng nợ 1,5 - 1,9 triệu tỷ đồng tại khối DNCVĐTNN cho thấy rủi ro tài chính tập trung cao độ ở thanh khoản ngắn hạn, trong khi hệ thống giám sát của Nhà nước hiện hành chỉ tập trung kiểm soát bảo toàn vốn cuối kỳ mà bỏ qua giám sát dòng tiền và an toàn kỳ hạn nợ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án chi tiết hóa bảng hỏi khảo sát, ma trận biến số, hệ thống chỉ số tài chính rủi ro chuẩn hóa theo ngành và sơ đồ hóa 12 bước quy trình giám sát, cho phép nhân rộng nghiên cứu cho khối doanh nghiệp địa phương hoặc doanh nghiệp quốc phòng - an ninh.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Định hướng tập trung vào 3 trụ cột: (1) Số hóa và tự động hóa giám sát tài chính thông qua kết nối API dữ liệu kế toán thời gian thực; (2) Mô hình hóa đo lường hiệu quả tổng hợp kết hợp mục tiêu kinh tế và nghĩa vụ công ích; (3) Tích hợp chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS và quản trị ESG vào khu vực doanh nghiệp nhà nước.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Hà Khắc Minh đã đạt được 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận toàn diện về giám sát tài chính nhà nước đối với DNCVĐTNN dưới góc độ chuyên ngành Quản lý công.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc, chỉ rõ các điểm nghẽn thể chế, cơ cấu nợ và bất cập phương thức hậu kiểm giai đoạn 2016 - 2022.
3. Đề xuất mô hình giám sát tập trung đa tầng với nguyên tắc bất biến: Tách bạch hoàn toàn chức năng chủ sở hữu của CMSC/SCIC với chức năng quản lý nhà nước của Bộ Tài chính.
4. Xây dựng hệ thống công cụ giám sát rủi ro tài chính theo ngành và quy trình giám sát đặc biệt chủ động.
5. Định hình lộ trình giải pháp thể chế khả thi phục vụ việc sửa đổi Luật số 69/2014/QH13, góp phần bảo toàn, phát triển nguồn lực kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN GIÁM SÁT TÀI CHÍNH CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ NHÀ NƯỚC Quản lý, giám sát nói chung và giám sát tài chính nói riêng đối với hệ thống DNNN và DNCVĐTNN không phải là một chủ đề nghiên cứu mới. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn cần nâng cao hiệu quả giám sát tài chính đối với các DNCVĐTNN do vậy, đây là lĩnh vực được nhiều học giả quan tâm. Trong quá trình triển khai nghiên cứu luận án, NCS đã tiếp cận nhiều công trình nghiên cứu dưới dạng: luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, các bài tham luận hội thảo khoa học, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp và rất nhiều các bài viết, bài tạp chí chuyên ngành,… có chủ đề liên quan đến giám sát tài chính của nhà nước đối với DNCVĐTNN. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án mà NCS thu thập được có thể sắp xếp vào 02 nhóm nội dung chính như sau: (1) Tình hình nghiên cứu về quản lý DNCVĐTNN, quản lý vốn của nhà nước tại các doanh nghiệp.

(2) Tình hình nghiên cứu về giám sát DNCVĐTNN, giám sát tài chính của Nhà nước đối với DNCVĐTNN. Tình hình nghiên cứu về quản lý doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước, quản lý vốn của nhà nước trong các doanh nghiệp OECD (2015), “Guidelines on Corporate Governance of State-owned Enterprises” [94]. Tài liệu này cung cấp những hướng dẫn, khuyến nghị chung giúp các chính phủ trong việc nâng cao hiệu quả DN thuộc sở hữu của Nhà nước. Tài liệu này sử dụng thuật ngữ “DNNN”, song không hoàn toàn giống khái niệm DNNN ở Việt Nam.

Khái niệm DNNN trong cuốn tài liệu này được hiểu theo nghĩa là các DN mà Nhà nước có quyền kiểm soát thông qua sở hữu toàn bộ, đa số hay thiểu số quan trọng. Bộ Hướng dẫn đã đưa ra nhóm khuyến nghị như sau: (1) Đảm bảo khuôn khổ pháp lý và quản lý hiệu quả cho DNNN; (2) Vai trò chủ sở hữu của Nhà nước là như thế nào; (3) Đối xử bình đẳng với cổ đông; (4) Quan hệ với các bên có quyền lợi liên quan; (5) Minh bạch và công khai thông tin; (6) Trách nhiệm của HĐQT DNNN. Dựa trên những khuyến nghị đó, Bộ hướng dẫn đề xuất những việc Chính phủ phải làm là: (+) Xây dựng chính sách sở hữu, theo đó xác định rõ mục tiêu của chính sách, vai trò của nhà nước trong quản trị DNNN và cách thức nhà nước 7 thực thi chính sách sở hữu; (+) Không can thiệp vào quản trị nội bộ của DNNN; cho phép DN có quyền tự chủ hoàn toàn để đạt được mục tiêu đề ra; (+) Cho phép HĐQT của DNNN phát huy vai trò quản trị, tự chịu trách nhiệm; (+) Thành lập một cơ quan điều phối nhằm tập trung hóa chức năng sở hữu nhà nước; (+) Cơ quan điều phối chịu trách nhiệm trước các cơ quan dân cử (Quốc hội), phân định rõ ràng MQH với các cơ quan nhà nước liên quan, trong đó có kiểm toán nhà nước; (+) Nhà nước với tư cách CSH phải thực hiện quyền sở hữu tuân thủ theo quy định của pháp luật. Bộ Hướng dẫn cũng đề xuất những nguyên tắc đối với các DNNN với các tiêu chuẩn cao về minh bạch và công khai thông tin: (+) Cơ quan điều phối hoặc sở hữu DNNN cần phát triển hệ thống báo cáo nhất quán và tổng hợp về các DNNN và hàng năm phải công bố bản báo cáo tổng hợp về các DNNN; (+) DNNN cần xây dựng quy trình kiểm toán nội bộ hiệu quả và thiết lập chức năng kiểm toán nội bộ dưới sự giám sát và báo cáo trực tiếp cho HĐQT và Ủy ban Kiểm toán hay bộ phận tương đương; (+) DNNN, đặc biệt là các DN lớn, phải tiến hành kiểm toán độc lập hàng năm dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế; (+) DNNN phải tuân thủ các tiêu chuẩn kế toán và kiểm toán chất lượng cao giống như các công ty niêm yết.

DNNN lớn hoặc đã niêm yết phải công bố thông tin tài chính và phi tài chính theo các tiêu chuẩn chất lượng cao được quốc tế công nhận; (+) DNNN cần công bố các thông tin quan trọng như quy định trong bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty của OECD, bao gồm: (1) Bản cáo bạch rõ ràng về mục tiêu của DN và kết quả hoạt động; (2) QSH và cơ cấu biểu quyết của DN; (3) Các yếu tố rủi ro và biện pháp quản lý các rủi ro; (4) Hỗ trợ tài chính từ phía nhà nước, bao gồm cả bảo lãnh; (5) Các giao dịch vật chất với các bên có liên quan. Đây là bản tóm tắt về Quyền sở hữu và Quản trị DNNN, phục vụ việc thực hiện Bộ Hướng dẫn về quản trị DNNN của OECD mà NCS đã tóm tắt ở trên. Công trình được xuất bản lần đầu vào năm 2018, đóng vai trò là kho tàng thông lệ quốc gia về chủ đề quản trị DNNN, tất cả những ai quan tâm đều dễ dàng truy cập và cập nhật thông tin về thể chế, pháp lý từng quốc gia về quyền sở hữu và quản trị DNNN, khung pháp lý về SHNN đối với DN. Trong tài liệu này, có thông tin của 54 quốc gia, bao gồm tất cả các thành viên OECD và G20, và những quốc gia khác.

Bản tóm tắt bao gồm năm chương nội dung cung cấp dữ liệu so sánh giữa các quốc gia về: (1) Chức năng sở hữu nhà nước; (2) DNNN trên thị trường; (3) Minh bạch và liêm chính trong DNNN; (4) HĐQT DNNN; và (5) Tư nhân hóa và mở rộng sở hữu DNNN. Nghiên cứu này tập trung vào tăng cường tính minh bạch và giám sát hiệu quả hoạt động của các DNNN, thông qua việc xây dựng và công bố các báo cáo tổng hợp về tình hình hoạt động của DNNN. Cải thiện tính minh bạch là một trong những ưu tiên hàng đầu. Chủ sở hữu là chính phủ ngày càng nhận thức được rằng các tiêu chuẩn về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình là rất quan trọng để tối đa hóa hiệu quả của các DNNN.

Hơn thế nữa, khi nhiều DNNN tham gia ngày càng nhiều vào chuỗi giá trị toàn cầu, mức độ minh bạch cao đã đạt được tầm quan trọng bổ sung như một công cụ để đảm bảo sự được chào đón của họ ở nước ngoài. Ở cấp độ công ty, DNNN cần thực hiện chuẩn mực kế toán và báo cáo được quốc tế công nhận và chịu sự kiểm soát mạnh mẽ bao gồm kiểm toán độc lập bên ngoài. Nhà nước với tư cách là chủ sở hữu DN cần công khai hơn nữa thông tin về hoạt động tài chính và phi tài chính của toàn bộ danh mục đầu tư. Báo cáo được công bố trên cơ sở tổng hợp hàng năm, dựa trên kết quả hoạt động tài chính và phi tài chính của DNNN.

Báo cáo tối thiểu phải bao gồm ba trụ cột chính: (1) tổng quan về thành phần, hiệu suất và giá trị của ngành; (2) báo cáo tài chính tổng hợp và trên toàn bộ từng DNNN/theo lĩnh vực; và (3) báo cáo phi tài chính tổng hợp và giữa các DNNN riêng lẻ/theo ngành về các lĩnh vực chuyên đề. Các chỉ số hiệu quả tài chính như lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu và vốn chủ sở hữu/tài sản tỷ lệ, chính sách cổ tức, tỷ lệ việc làm, giá trị danh mục đầu tư là phổ biến. Trong số các lĩnh vực khác, báo cáo nên bao gồm việc đạt được các mục tiêu chính sách công, đề cử, thành phần, trình độ và thù lao của các cơ quan quản lý thuộc sở hữu nhà nước, và báo cáo chi tiết về cá nhân thuộc sở hữu nhà nước. Báo cáo tổng hợp nên được công bố hàng năm.

Nó có thể là một công cụ hữu ích để thông tin về hiệu suất danh mục đầu tư tài chính và phi tài chính cho nhiều bên liên quan, từ cơ quan lập pháp, cơ quan kiểm toán nhà nước, báo chí và công chúng. Phạm Thị Tường Vân, Viện Chiến lược và Chính sách tài chính (2020), “Đánh giá mức độ áp dụng các quy tắc quản trị DN của OECD đối với DN Việt Nam” [62]. Đề tài tập trung nghiên cứu bộ Quy tắc Quản trị DNNN của OECD (Bộ Quy tắc QTDN G20/OECD, Hướng dẫn QTDN đối với DNNN); kết hợp tiêu chí đánh giá trong Thẻ điểm QTDN của ASEAN 2017-2018 để xem mức độ áp dụng bộ Quy tắc Quản trị DN của OECD đối với DN Việt Nam hiện hành. Trong đó, đối tượng DN được xem xét, phân tích là các DNCVĐTNN (phi tài chính).

Bên cạnh phân tích tổng thể, đề tài sử dụng nghiên cứu thực chứng với 06 DNCVĐTNN bao gồm: Tập đoàn Dệt May, Tổng công ty Hàng không Việt Nam, 9 Tổng công ty 36 Bộ Quốc phòng, Công ty cổ phần Cấp nước Đà Nẵng, tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam; Tổng công ty Nông nghiệp Sài Gòn. Đề tài đã khẳng định rằng đối với DNCVĐTNN, có nhiều đặc điểm riêng do đó quản trị DN trong các DN này cũng có nhiều khác biệt: CSH khá trừu tượng là đại diện Nhà nước; các DNCVĐTNN thường phải thực hiện cả nhiệm vụ phi lợi nhuận, nhiệm vụ chính trị bên cạnh mục tiêu lợi nhuận; tính minh bạch trong thông tin của các DNCVĐTNN cũng yếu hơn so với DN tư nhân; tính phức tạp trong vấn đề đại diện vốn chủ sở hữu trong DNCVĐTNN. Mặc dù có đặc điểm riêng nhưng nhìn chung các DNCVĐTNN cũng có thể tham gia huy động vốn trên TTCK. Do đó về cơ bản các DN này sẽ cần đảm bảo thực hiện các Quy tắc quản trị DN của OECD và các Hướng dẫn của OECD về Quản trị DN trong DNNN.

Kết quả nghiên cứu cho thấy: Về thực trạng các quy tắc quản trị DN của OECD đã được thể hiện trong các quy định liên quan đến CTCP được quy định rất cụ thể trong Luật DN (2014) và Luật Chứng khoán (hợp nhất năm 2013), Luật Quản lý vốn nhà nước đầu tư vào hoạt động SXKD tại DN (Luật số 69/2014/QH13). Kết quả mức độ tiếp cận Quy tắc quản trị DN của OECD đối với DN Việt Nam cho thấy những nỗ lực của Việt Nam từ chính phủ đến các DN trong việc xây dựng các Quy tắc quản trị DN. Đánh giá tổng thể các DN luôn tuân thủ các quy định trong khung pháp luật về quản trị DN được ban hành, qua đó đã phần nào phù hợp theo Quy tắc quản trị DN của OECD.