I. Tổng quan hoạt động giám sát HĐND cấp xã tại Quế Sơn
Hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp xã là một chức năng cốt lõi, bảo đảm quyền lực nhà nước thực sự thuộc về nhân dân. Tại huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam, công tác này đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát quyền lực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Giám sát của HĐND cấp xã được hiểu là tổng thể các hoạt động của HĐND, Thường trực HĐND, các Ban và đại biểu HĐND trong việc xem xét, đánh giá hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát. Mục tiêu là đảm bảo việc thi hành Hiến pháp, pháp luật và nghị quyết của HĐND được thực hiện nghiêm túc. Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 đã tạo ra hành lang pháp lý vững chắc, khẳng định HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao hiệu quả giám sát chính quyền địa phương tại cơ sở như Quế Sơn không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn. Hoạt động giám sát của HĐND giúp phát hiện những sai sót, bất cập trong quản lý, từ đó đưa ra các kiến nghị xử lý phù hợp, góp phần vào sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của bộ máy công quyền, đồng thời là công cụ sắc bén trong công tác phòng chống tham nhũng, lãng phí ở cơ sở.
1.1. Vai trò của HĐND cấp cơ sở theo Luật định
Theo Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015, HĐND cấp xã giữ vị trí trung tâm trong hệ thống chính quyền cơ sở. Đây là cơ quan gần dân nhất, trực tiếp lắng nghe và giải quyết kiến nghị của cử tri. Vai trò của HĐND cấp cơ sở không chỉ dừng lại ở việc quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương mà còn thực hiện chức năng giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của các cơ quan cùng cấp. Cụ thể, HĐND giám sát hoạt động của Thường trực HĐND, UBND, các Ban của HĐND và giám sát việc tuân thủ pháp luật của mọi tổ chức, cá nhân trên địa bàn. Thông qua giám sát, HĐND đảm bảo các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước được triển khai đúng đắn, phù hợp với thực tiễn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
1.2. Chức năng nhiệm vụ của HĐND xã trong giám sát địa phương
Chức năng, nhiệm vụ của HĐND xã được quy định rõ tại Điều 33 Luật Tổ chức chính quyền địa phương. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm: giám sát thực hiện nghị quyết HĐND, giám sát việc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước cùng cấp và giám sát văn bản quy phạm pháp luật của UBND. Bên cạnh đó, HĐND cấp xã còn thực hiện giám sát chuyên đề đối với những vấn đề nổi cộm, bức xúc và giám sát việc giám sát ngân sách xã để đảm bảo nguồn lực địa phương được sử dụng hiệu quả, minh bạch. Hoạt động này được thực hiện thông qua nhiều hình thức như xem xét báo cáo, chất vấn tại kỳ họp, lấy phiếu tín nhiệm và tổ chức các đoàn giám sát thực tế.
II. Thách thức trong công tác giám sát HĐND cấp xã Quế Sơn
Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, công tác giám sát của HĐND cấp xã tại huyện Quế Sơn vẫn đối mặt với không ít khó khăn và thách thức. Thực tiễn cho thấy chất lượng và hiệu quả giám sát chưa đồng đều, đôi khi còn mang tính hình thức. Một trong những rào cản lớn nhất đến từ năng lực của đội ngũ đại biểu và cơ cấu tổ chức chưa thực sự tối ưu. Luận văn của tác giả Ngô Thị Hoàng Oanh (2021) chỉ ra rằng, “trình độ năng lực của một số đại biểu chưa tương xứng đáp ứng kịp với yêu cầu nhiệm vụ giám sát trong tình hình mới”. Bên cạnh đó, việc xây dựng chương trình giám sát đôi khi chưa khoa học, chưa tập trung vào các vấn đề trọng tâm, bức xúc mà cử tri quan tâm. Các kết luận sau giám sát còn chung chung, thiếu các biện pháp chế tài đủ mạnh, dẫn đến tình trạng việc khắc phục các sai phạm chưa triệt để. Sự phối hợp giữa các chủ thể giám sát và thái độ hợp tác của đối tượng chịu sự giám sát cũng là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả cuối cùng của hoạt động giám sát của HĐND.
2.1. Hạn chế về năng lực đại biểu HĐND cấp xã và cơ cấu tổ chức
Chất lượng đại biểu HĐND cấp xã là yếu tố quyết định hiệu quả giám sát. Theo thống kê nhiệm kỳ 2016-2021 tại chính quyền huyện Quế Sơn, trình độ chuyên môn của đại biểu còn hạn chế, với 17,85% chưa qua đào tạo. Đa số đại biểu hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, quỹ thời gian dành cho hoạt động giám sát không nhiều. Nhiều đại biểu còn tâm lý nể nang, ngại va chạm, chưa mạnh dạn thực hiện quyền chất vấn. Kỹ năng giám sát, đặc biệt là trong các lĩnh vực phức tạp như đất đai, tài chính, xây dựng còn yếu. Cơ cấu Thường trực HĐND xã chỉ gồm 2 người (chủ tịch kiêm nhiệm và 1 phó chủ tịch chuyên trách) cũng gây khó khăn trong việc tổ chức các cuộc giám sát toàn diện và thường xuyên.
2.2. Bất cập trong việc xây dựng và thực thi chương trình giám sát
Việc xây dựng chương trình, kế hoạch giám sát hàng năm đôi khi chưa bám sát thực tiễn, chưa lựa chọn đúng và trúng những vấn đề cử tri bức xúc. Một số cuộc giám sát còn dàn trải, chưa có trọng tâm, trọng điểm. Nghiêm trọng hơn, việc theo dõi, đôn đốc thực hiện các kiến nghị sau giám sát chưa được quan tâm đúng mức. Luận văn chỉ rõ: “các kết luận sau khi giám sát thường chung chung, thiếu đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện kết luận đó nên vẫn còn hiện tượng sau giám sát đâu lại vào đấy”. Điều này làm giảm hiệu lực của hoạt động giám sát, chưa tạo ra sức ép đủ lớn để các cơ quan, đơn vị được giám sát phải nghiêm túc chấn chỉnh, khắc phục sai phạm, ảnh hưởng đến niềm tin của cử tri.
III. Phương pháp giám sát HĐND cấp xã hiệu quả tại các kỳ họp
Kỳ họp HĐND là hình thức hoạt động quan trọng nhất, nơi tập trung trí tuệ tập thể và thể hiện rõ nhất quyền lực của cơ quan dân cử. Tại Quế Sơn, các kỳ họp HĐND cấp xã ngày càng được đổi mới theo hướng thực chất, dân chủ và hiệu quả hơn. Việc chuẩn bị nội dung, chương trình được thực hiện chu đáo, tạo điều kiện cho đại biểu phát huy vai trò. Hoạt động giám sát của HĐND tại kỳ họp không chỉ dừng lại ở việc nghe báo cáo mà đã đi sâu vào thảo luận, tranh luận và chất vấn. Đây là diễn đàn quan trọng để thực hiện giám sát thực hiện nghị quyết HĐND đã ban hành, đánh giá kết quả hoạt động của UBND và các cơ quan chuyên môn. Các hình thức giám sát trực tiếp như chất vấn, xem xét báo cáo, lấy phiếu tín nhiệm được vận dụng linh hoạt, giúp làm rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân, qua đó nâng cao đáng kể hiệu quả giám sát chính quyền địa phương. Sự tham gia tích cực của các đại biểu đã dần khắc phục tính hình thức, đưa kỳ họp trở thành một công cụ giám sát quyền lực hiệu quả tại cơ sở.
3.1. Tối ưu hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn của đại biểu
Hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn được xem là hình thức giám sát trực tiếp, sắc bén và hiệu quả cao. Tại các xã, thị trấn của huyện Quế Sơn, nội dung chất vấn ngày càng đi thẳng vào những vấn đề bức xúc mà cử tri quan tâm như quản lý đất đai, ô nhiễm môi trường, giải phóng mặt bằng. Các đại biểu HĐND cấp xã đã mạnh dạn hơn trong việc nêu câu hỏi, không còn chung chung, né tránh. Về phía người bị chất vấn, tinh thần trách nhiệm được nâng cao, trả lời nghiêm túc và đưa ra các giải pháp khắc phục cụ thể. Hoạt động này không chỉ làm sáng tỏ nhiều vấn đề tồn tại kéo dài mà còn là cơ sở để HĐND xem xét trách nhiệm của người đứng đầu, thể hiện bản lĩnh và năng lực của người đại biểu dân cử.
3.2. Quy trình xem xét báo cáo và lấy phiếu tín nhiệm chuyên nghiệp
Xem xét báo cáo của UBND, Thường trực HĐND xã và các Ban là hoạt động giám sát thường xuyên tại kỳ họp. Thay vì chỉ nghe và thông qua, các đại biểu tại Quế Sơn đã tích cực thảo luận, phân tích số liệu, chỉ ra những điểm chưa hợp lý, những hạn chế trong báo cáo. Trung bình mỗi kỳ họp có từ 9-12 lượt ý kiến thảo luận sâu sắc. Bên cạnh đó, việc tổ chức lấy phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do HĐND bầu là một công cụ giám sát quan trọng. Hoạt động này giúp người giữ chức vụ nhìn nhận lại mức độ tín nhiệm của mình, từ đó nỗ lực rèn luyện, nâng cao hiệu quả công tác, góp phần củng cố vai trò giám sát của HĐND và tăng cường trách nhiệm của cán bộ trước nhân dân.
IV. Cách Thường trực HĐND xã Quế Sơn nâng cao hiệu quả giám sát
Giữa hai kỳ họp, vai trò của Thường trực HĐND xã và các Ban HĐND trở nên đặc biệt quan trọng. Đây là những chủ thể thường trực, trực tiếp tổ chức và điều hành các hoạt động giám sát. Tại chính quyền huyện Quế Sơn, công tác giám sát của HĐND cấp xã ngoài kỳ họp đã có nhiều chuyển biến tích cực. Thường trực HĐND đã chủ động xây dựng kế hoạch, tổ chức các đoàn giám sát chuyên đề về những lĩnh vực nhạy cảm, phức tạp. Điểm mới là các cuộc giám sát không chỉ dựa trên văn bản, báo cáo mà còn kết hợp đi thực tế, khảo sát và đối thoại trực tiếp với người dân. Các Ban chuyên môn như Ban Kinh tế - Xã hội và Ban Pháp chế đã phát huy vai trò nòng cốt, tham mưu và tổ chức các cuộc giám sát chuyên sâu, cung cấp luận cứ xác đáng cho các quyết định của HĐND. Những kinh nghiệm giám sát HĐND này đã góp phần giải quyết nhiều vấn đề tồn đọng, bảo vệ quyền lợi chính đáng của cử tri và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước tại địa phương.
4.1. Kinh nghiệm giám sát HĐND qua giải quyết khiếu nại tố cáo
Việc tiếp công dân và giám sát giải quyết kiến nghị của cử tri, đơn thư khiếu nại, tố cáo là một kênh thông tin quan trọng giúp HĐND nắm bắt các vấn đề phát sinh từ cơ sở. Thường trực HĐND các xã tại Quế Sơn đã thực hiện tốt nhiệm vụ này. Từ đầu nhiệm kỳ 2016-2021, đã tiếp nhận và chuyển các cơ quan chuyên môn giải quyết 306 đơn thư các loại. Thay vì chỉ chuyển đơn, Thường trực HĐND còn theo dõi, đôn đốc quá trình giải quyết và tổ chức giám sát trực tiếp đối với những vụ việc phức tạp, kéo dài. Cách làm này không chỉ đảm bảo quyền lợi hợp pháp của công dân mà còn giúp HĐND phát hiện những bất cập trong chính sách và công tác quản lý của chính quyền địa phương, tạo niềm tin trong nhân dân.
4.2. Vai trò giám sát chuyên đề của Ban Kinh tế Xã hội và Pháp chế
Theo quy định của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND 2015, HĐND cấp xã thành lập 2 ban chuyên trách là Ban Kinh tế - Xã hội và Ban Pháp chế. Tại Quế Sơn, hai ban này đã phát huy tốt vai trò giám sát chuyên đề. Giai đoạn 2016-2020, các ban đã tổ chức 106 cuộc giám sát chuyên đề, tập trung vào các lĩnh vực nóng như xây dựng nông thôn mới, quản lý đất đai, môi trường, thực hiện chính sách xã hội. Các kết luận giám sát không chỉ chỉ ra sai sót mà còn đề xuất giải pháp khả thi, giúp các cơ quan chức năng kịp thời chấn chỉnh, khắc phục, đảm bảo các nghị quyết của HĐND và pháp luật của Nhà nước được thực thi nghiêm minh.
V. Kết quả thực tiễn giám sát chính quyền địa phương ở Quế Sơn
Thông qua việc triển khai đồng bộ các hình thức giám sát, công tác giám sát của HĐND cấp xã tại huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền cơ sở được nâng lên rõ rệt. Các quyết sách của HĐND được ban hành sát với thực tiễn hơn và quá trình tổ chức thực hiện được giám sát chặt chẽ, đảm bảo tính khả thi. Hoạt động giám sát đã góp phần quan trọng vào việc giữ vững ổn định chính trị, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là trong các chương trình mục tiêu quốc gia. Quan trọng hơn, hoạt động giám sát của HĐND đã củng cố niềm tin của nhân dân vào cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Việc công khai, minh bạch các hoạt động quản lý, sử dụng ngân sách, đất đai đã giúp hạn chế tiêu cực, lãng phí, từng bước xây dựng một chính quyền thực sự của dân, do dân và vì dân.
5.1. Đánh giá hiệu quả giám sát thực hiện nghị quyết HĐND
Một trong những thành công nổi bật là hiệu quả trong giám sát thực hiện nghị quyết HĐND. Các đoàn giám sát đã thường xuyên kiểm tra việc triển khai các nghị quyết về phát triển kinh tế - xã hội, dự toán ngân sách, đầu tư xây dựng cơ bản. Nhờ đó, nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện đã được tháo gỡ kịp thời. Tỷ lệ các kiến nghị sau giám sát được các cơ quan chức năng tiếp thu, giải quyết đạt mức cao (trên 95%). Điều này cho thấy vai trò và uy tín của HĐND cấp xã ngày càng được khẳng định, đảm bảo các nghị quyết không chỉ nằm trên giấy mà thực sự đi vào cuộc sống, mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.
5.2. Tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình tại cơ sở
Hoạt động giám sát đã thúc đẩy mạnh mẽ sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước ở cơ sở. Việc chất vấn công khai tại kỳ họp, các kết luận giám sát được công bố rộng rãi đã tạo ra áp lực, buộc các cơ quan, cá nhân có trách nhiệm phải giải trình rõ ràng trước đại biểu và cử tri. Đây là cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả, góp phần tích cực vào công tác phòng chống tham nhũng, lãng phí ở cơ sở. Khi mọi hoạt động của chính quyền được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của nhân dân thông qua HĐND, hiệu quả quản lý nhà nước chắc chắn sẽ được nâng cao.
VI. Giải pháp cốt lõi nâng cao năng lực giám sát HĐND Quế Sơn
Để hoạt động giám sát của HĐND cấp xã tại Quế Sơn thực sự trở thành công cụ quyền lực sắc bén, việc đề ra các giải pháp đồng bộ và mang tính đột phá là yêu cầu cấp thiết. Trọng tâm của các giải pháp này phải hướng đến việc khắc phục những tồn tại, hạn chế đã được chỉ ra, đặc biệt là vấn đề con người và cơ chế vận hành. Cần xây dựng một lộ trình cụ thể để nâng cao năng lực đại biểu HĐND, từ khâu lựa chọn, bồi dưỡng đến việc tạo điều kiện làm việc và có cơ chế bảo vệ đại biểu dám nói, dám làm. Song song đó, việc hoàn thiện quy chế phối hợp giữa các chủ thể giám sát và quy định rõ hơn về hậu quả pháp lý của các kết luận giám sát là vô cùng quan trọng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng HĐND cấp xã vững mạnh, thực sự là cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại địa phương.
6.1. Hoàn thiện cơ chế và bồi dưỡng kỹ năng cho đại biểu HĐND
Giải pháp hàng đầu là tập trung nâng cao năng lực đại biểu HĐND. Cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng về kỹ năng giám sát, kỹ năng phân tích chính sách, pháp luật. Tiêu chuẩn lựa chọn đại biểu cần được nâng cao, ưu tiên những người có trình độ, bản lĩnh và uy tín. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế, chính sách đãi ngộ phù hợp, tăng cường cán bộ chuyên trách và cung cấp đầy đủ thông tin, trang thiết bị cần thiết để hỗ trợ hoạt động giám sát. Cần có quy định cụ thể để bảo vệ những đại biểu thẳng thắn đấu tranh với tiêu cực, sai phạm, tạo môi trường thuận lợi để họ phát huy hết vai trò của mình.
6.2. Tầm nhìn tương lai cho công tác giám sát của HĐND cấp xã
Trong tương lai, công tác giám sát của HĐND cấp xã cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa. Cần ứng dụng công nghệ thông tin để tăng cường tính công khai, minh bạch và tương tác với cử tri. Chương trình giám sát phải được xây dựng trên cơ sở phân tích dữ liệu, ý kiến của cử tri và những vấn đề xã hội thực sự quan tâm. Đặc biệt, cần tăng cường cơ chế hậu giám sát, quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan trong việc thực hiện kiến nghị và có chế tài xử lý nghiêm các trường hợp chây ỳ, không thực hiện. Chỉ khi đó, hiệu quả giám sát chính quyền địa phương mới thực sự được nâng lên một tầm cao mới, đáp ứng kỳ vọng của nhân dân.
