Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIÁM ĐỐC VIỆC XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN 1. KHÁI NIỆM, Ý NGHĨA GIÁM ĐỐC VIỆC XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Tòa án là cơ quan xét xử của Nhà nước, thực hiện một trong các lĩnh vực quyền lực của Nhà nước đó là quyền tư pháp. Hoạt động xét xử của Tòa án hiểu theo nghĩa chung nhất là "hoạt động của các cơ quan và cá nhân được quyền căn cứ vào pháp luật để xem xét những vấn đề pháp lý và đưa ra những quyết định pháp lý có tính chất bắt buộc". Hoạt động xét xử là nhân danh quyền lực nhà nước nhằm xem xét, đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp và tính đúng đắn của hành vi pháp luật hay quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khác nhau.
Tòa án có vai trò to lớn trong việc đảm bảo ổn định xã hội. Trong hoạt động áp dụng pháp luật, Tòa án đóng vai trò hết sức quan trọng và có đặc thù riêng. Khi xét xử, Tòa án là chủ thể có quyền xem xét, đánh giá việc thực hiện pháp luật của các chủ thể khác, ra bản án hoặc quyết định phán xét hành vi của các chủ thể đó. Các bản án và quyết định này mang tính quyền lực nhà nước sâu sắc, được Tòa án tuyên nhân danh Nhà nước, thể hiện trực tiếp thái độ của Nhà nước đối với vụ án, quyết định những vấn đề có liên quan trực tiếp đến quyền lợi và nghĩa vụ của công dân và những chủ thể khác.
Các bản án và quyết định của Tòa án có ý nghĩa là phán quyết cuối cùng, bản án và quyết định của Tòa án có hiệu lực bắt buộc chung đối với các bên có liên quan cũng như đối với mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân khác trong xã hội. Việc Tòa án áp dụng pháp luật sẽ được sự giám sát trực tiếp không chỉ của Viện kiểm sát mà còn của nhân dân. Có thể nói, "Tòa án là biểu hiện tập trung nhất của quyền lực tư pháp - nơi mà kết quả của hoạt động điều tra, 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công tố, bào chữa được kiểm tra và xem xét một cách công khai thông qua thủ tục tố tụng theo luật định để đưa ra những phán quyết cuối cùng có tính chất quyền lực nhà nước, nơi phản ánh đầy đủ và sâu sắc nhất bản chất của nền công lý". Vì vậy, việc xét xử công khai của Tòa án có ảnh hưởng lớn về mặt chính trị, xã hội và tác động mạnh mẽ đến ý thức pháp luật của công dân.
Do tầm quan trọng và đặc thù của hoạt động xét xử, đòi hỏi việc xét xử phải chính xác, công bằng và đúng pháp luật, thể hiện được ý chí, đáp ứng được nguyện vọng của nhân dân đối với hoạt động xét xử của Tòa án [20]. Do tầm quan trọng của hoạt động xét xử và đặc điểm của hoạt động này nên việc đảm bảo cho hoạt động xét xử của Tòa án đúng pháp luật, đảm bảo tính hợp pháp trong các bản án, quyết định của Tòa án là một yêu cầu được đặt ra đối với các quốc gia trên thế giới. Yêu cầu này đặc biệt quan trọng trong Tố tụng hình sự, khi mà Tòa án có quyền ra bản án hình sự, quyết định những vấn đề về trách nhiệm hình sự, hình phạt và các biện pháp tư pháp đối với bị cáo, đó có thể là tự do, danh dự, tài sản, nhân thân và thậm chí cả tính mạng con người. Việc quy định nguyên tắc xét xử vụ án theo hai cấp xét xử và tổ chức Tòa án theo thứ bậc để Tòa án cấp trên có thể xem xét lại phán quyết của Tòa án cấp dưới là một trong những giải pháp về mặt pháp luật để giải quyết vấn đề này.
Việc xem xét lại vụ án để đảm bảo tính chính xác, khách quan trong hoạt động xét xử, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Tuy nhiên, việc giải quyết vụ án phải nhanh chóng, không thể kéo quá dài. Nếu trình tự tố tụng quá dài và phức tạp sẽ dẫn đến hậu quả các quan hệ xã hội bị xâm phạm, không khôi phục kịp thời, trật tự xã hội không ổn định, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân không được giải quyết nhanh chóng. Theo nguyên tắc hai cấp xét xử, sau khi xét xử sơ thẩm, bản án và quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật và chưa được đưa ra thi hành trong một thời gian nhất định; bị cáo và các đương sự có quyền kháng cáo, cơ quan công tố có quyền kháng nghị để xem xét lại thủ tục phúc thẩm.
Khi xét xử phúc thẩm, Tòa án cấp trên sẽ xem xét cả về tính hợp pháp và tính có căn 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứ của bản án hoặc quyết định sơ thẩm, đồng thời xét xử lại vụ án về nội dung. Như vậy, ngoài chức năng xét xử, phúc thẩm là một hình thức giám đốc xét xử của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới. Trên thực tế, trong quá trình xét xử của Tòa án các cấp, đã xuất hiện các bản án và quyết định có nhiều sai phạm, dẫn đến tình trạng oan sai, bỏ lọt tội phạm. Vì vậy, việc kiểm tra hoạt động xét xử của Tòa án các cấp là điều rất cần thiết.
Thông qua hoạt động này, giúp cho Tòa án các cấp phát hiện được những sai phạm của mình để kịp thời sửa chữa, khắc phục những vi phạm; đồng thời tổng kết kinh nghiệm xét xử, làm cơ sở để Tòa án các cấp áp dụng thống nhất pháp luật. Giám đốc việc xét xử, đó là sự kiểm tra hoạt động xét xử của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới, thông qua đó mà uốn nắn, sửa chữa hoặc hủy bỏ những sai lầm, nhằm bảo đảm cho Tòa án các cấp áp dụng đúng đắn và thống nhất pháp luật. Giám đốc xét xử bao gồm các hoạt động như: - Kiểm tra, phát hiện những thiếu sót, sai lầm. Trong quá trình xét xử vụ án, Tòa án không thể tránh khỏi những sai lầm và vi phạm trong việc xử lý vụ án.
Giám đốc việc xét xử sẽ kiểm tra và phát hiện kịp thời những sai phạm đó, khắc phục được những hậu quả có thể xảy ra do bản án oan sai hoặc những vi phạm thủ tục tố tụng gây nên. - Giải quyết khiếu nại, tố cáo của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân về các vụ án mà bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Đối với các bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật, nhưng đã bị cơ quan, tổ chức và công dân khiếu nại, tố cáo; thì hoạt động giám đốc xét xử sẽ bao gồm việc giải quyết, xử lý các khiếu nại, tố cáo đó. Việc giải quyết này cần phải triệt để, đúng đắn và chính xác; làm cho người dân tin tưởng vào pháp luật và đảm bảo nguyên tắc: không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tổng kết kinh nghiệm xét xử. Thông qua thực tiễn xét xử, Tòa án các cấp tổng kết lại các kinh nghiệm xét xử cũng như đúc rút ra các bài học kinh nghiệm sau quá trình thụ lý và xét xử mỗi vụ án; đồng thời rút ra những mặt tích cực, mặt thuận lợi, cũng như những hạn chế, tiêu cực trong quá trình xét xử của Tòa án các cấp. Tổng kết kinh nghiệm xét xử là một hoạt động quan trọng của việc giám đốc xét xử, giúp cho Tòa án các cấp áp dụng thống nhất pháp luật. - Hướng dẫn Tòa án các cấp áp dụng thống nhất pháp luật.
Hệ thống pháp luật nước ta vẫn đang tồn tại nhiều điểm bất cập, những quy định pháp luật không thực tế và không hợp lý, những mâu thuẫn trong các quy định pháp luật. Vì vậy, chưa tạo ra một hành lang pháp lý để các cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng thống nhất pháp luật, đặc biệt là trong quá trình xét xử của Tòa án. Thông qua hoạt động giám đốc việc xét xử, Tòa án sẽ đúc rút ra những kinh nghiệm trong quá trình xét xử, làm cơ sở để Tòa án các ấp áp dụng thống nhất pháp luật. - Kháng nghị bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm.
Giám đốc việc xét xử là quyền hạn và nhiệm vụ của Tòa án cấp trên đối với hoạt động xét xử của Tòa án cấp dưới. Nó được ghi nhận trong Điều 134 Hiến pháp năm 1992 và Điều 19 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002. Tòa án cấp trên có trách nhiệm phải kiểm tra, giám sát mọi hoạt động trong quá trình xét xử của Tòa án cấp dưới, phát hiện ra những sai lầm và thiếu sót, chỉ ra những mặt tích cực và hạn chế, để từ đó tổng kết kinh nghiệm xét xử và hướng dẫn Tòa án các cấp áp dụng thống nhất pháp luật. Giám đốc việc xét xử là một nguyên tắc tố tụng quan trọng được ghi nhận tại Điều 21 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 như sau: "Tòa án cấp trên giám đốc việc xét xử của các Tòa án cấp dưới, Tòa án nhân dân tối cao giám đốc việc xét xử của Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự các cấp để bảo đảm việc áp dụng pháp luật được nghiêm chỉnh và thống nhất".
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động giám đốc của Tòa án cấp trên đối với hoạt động xét xử của Tòa án cấp dưới là một bảo đảm pháp lý quan trọng cho việc áp dụng pháp luật trong công tác xét xử ở các cấp Tòa án được nghiêm chỉnh và thống nhất. Vì vậy, pháp luật đã xác định rõ việc giám đốc của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới và việc giám đốc của Tòa án nhân dân tối cao đối với các Tòa án trong cả nước. Hoạt động giám đốc của Tòa án cấp trên đối với việc xét xử của Tòa án cấp dưới được tiến hành thông qua việc xem xét lại bản án và quyết định của Tòa án cấp dưới theo các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm.