Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ VÀ KIỂM SÁT THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ 1. Những khái niệm có liên quan đến thi hành án phạt tù Để có thể đưa ra khái niệm thi hành hình phạt tù, trước hết cần làm sáng tỏ khái niệm hình phạt tù. Trong hệ thống hình phạt được quy định trong luật hình sự Việt Nam, hình phạt tù (bao gồm: hình phạt tù có thời hạn và hình phạt tù chung thân) là loại hình phạt nghiêm khắc, vì người bị kết án bị tước tự do, bị cách ly với cuộc sống bình thường của xã hội, họ phải lao động, cải tạo trong một môi trường riêng biệt dưới sự quản lý và giám sát của cơ quan có trách nhiệm.
Tuy nhiên, trong luận văn này chúng tôi không đề cập đến miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện (án treo) {miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện (án treo) là trường hợp ngoại lệ đặc biệt của việc thi hành hình phạt tù, trong đó người bị kết án phạt tù có thời hạn không buộc phải chấp hành hình phạt tù tại các cơ sở giam giữ; không bị cách ly khỏi xã hội mà được chấp hành hình phạt ngoài xã hội với những điều kiện ràng buộc nhất định. Miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện (án treo) được áp dụng đối với những trường hợp người phạm tội bị Tòa án tuyên hình phạt tù có thời hạn và mức hình phạt là không quá ba năm và không cần phải bắt người phạm tội cách ly khỏi xã hội nhưng cũng đạt được mục đích của hình phạt}. Điều 33 Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định: "Tù có thời hạn là việc buộc người bị kết án phải chấp hành hình phạt tại trại giam trong một thời hạn nhất định." [28] và Điều 34 Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định: "Tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn được áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, nhưng chưa đến mức bị xử phạt tử hình. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, hình phạt tù là hình phạt buộc người bị kết án phải chấp hành hình phạt tại trại giam.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu các văn bản luật khác và trong thực tế, chúng tôi cho rằng việc quy định trong điều luật chưa thật sự chính xác, bởi vì người bị kết án phạt tù có thể phải chấp hành hình phạt tại Trại tạm giam (gồm Trại tạm giam Bộ Công An, Trại tạm giam Bộ Quốc phòng và Trại tạm giam Công an tỉnh) và Nhà tạm giữ Công an huyện. Khoản 2 Điều 171 Luật Thi hành án hình sự năm 2010 quy định: Bộ trưởng Bộ Công an căn cứ yêu cầu quản lý người bị tạm giam, tạm giữ để quyết định đưa người chấp hành án phạt tù có thời hạn từ 5 năm trở xuống không phải là người chưa thành niên, người nước ngoài, người mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hoặc nghiện ma túy để phục vụ việc tạm giam, tạm giữ. Số lượng người chấp hành án phạt tù phục vụ việc tạm giam, tạm giữ được tính theo tỷ lệ trên tổng số người bị tạm giam, tạm giữ nhưng tối đa không vượt quá 15% [34]. Như vậy, việc thi hành hình phạt tù còn được thực hiện ở trại tạm giam, nhà tạm giữ để thực hiện những công việc của trại tạm giam, nhà tạm giữ và trong trường hợp này, trại tạm giam, nhà tạm giữ được coi là trại giam đối với người phải thi hành hình phạt tù.
Mục đích của hình phạt nói chung và hình phạt tù nói riêng không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới, nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm (Điều 27 Bộ luật Hình sự năm 1999). Từ sự phân tích ở trên, có thể đưa ra khái niệm hình phạt tù như sau: Hình phạt tù là hình phạt tước một số quyền tự do, giam giữ người bị kết án phạt tù trong một môi trường riêng biệt để thực hiện các mục đích của hình phạt là đảm bảo công lý, công bằng xã hội, cải tạo, giáo dục người phạm tội và phòng ngừa tội phạm. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề tiếp theo cần làm sáng tỏ là khái niệm thi hành án hình sự. Theo Đại Từ điển tiếng Việt, thi hành là: "Thực hiện điều đã chính thức quyết định" [64, tr.
Như vậy, thi hành án có thể được hiểu là thực hiện bản án, quyết định của Tòa án trên thực tế; còn thi hành án hình sự là thực hiện các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trên thực tế [37, tr. Từ sự phân tích ở trên, chúng tôi đồng ý với quan điểm cho rằng: Thi hành án hình sự là việc các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, các cá nhân có liên quan đưa bản án và quyết định hình sự đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án ra thi hành làm cho nó phát huy hiệu lực trên thực tế [22, tr. Các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được thi hành bao gồm: các bản án, quyết định được quy định tại Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Điều 2 Luật Thi hành án hình sự năm 2010, nhưng chưa quá thời hiệu thi hành bản án theo Điều 55 Bộ luật Hình sự năm 1999. Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định những bản án và quyết định được thi hành, theo đó, những bản án và quyết định được thi hành là những bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật (bao gồm những bản án và quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; những bản án và quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm; những quyết định của Tòa án giám đốc thẩm hoặc tái thẩm).
Điều 2 Luật Thi hành án hình sự năm 2010 quy định về bản án, quyết định được thi hành, bao gồm bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật và đã có quyết định thi hành (bản án hoặc phần bản án của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; Bản án của Tòa án cấp phúc thẩm; Quyết định giám đốc thẩm hoặc tái thẩm của Tòa án). Bản án hoặc quyết định của Tòa án được thi hành ngay theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự; Quyết định của Tòa án Việt Nam tiếp nhận người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam chấp hành án và đã có quyết định thi hành. Quyết định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Việt 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam cho nước ngoài; Bản án, quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng. So sánh hai quy định trên, ta thấy được quy định về bản án, quyết định được thi hành khác nhau, Điều 2 Luật Thi hành án hình sự năm 2010 đã bổ sung quy định "và đã có quyết định thi hành" do Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm ra quyết định hoặc do Chánh án Tòa án được ủy thác ra quyết định so với khoản 1 Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.
Nhưng thời điểm bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật với thời điểm Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm ra quyết định hoặc do Chánh án Tòa án được ủy thác ra quyết định thi hành là khác nhau, nên chúng tôi cho rằng, đối với quan hệ xã hội phát sinh trong khoảng thời gian từ khi bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng chưa có quyết định thi hành thì không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Thi hành án hình sự năm 2010 mà thuộc phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Do đó, theo chúng tôi, cần phải xác định hoạt động thi hành án được bắt đầu ngay khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật, bởi vì việc thi hành án bao gồm cả hoạt động Tòa án ra quyết định thi hành án, chứ không phải bắt đầu từ khi Tòa án ra quyết định thi hành án; điều này hoàn toàn phù hợp với quy định Viện kiểm sát yêu cầu Tòa án cùng cấp và cấp dưới ra quyết định thi hành án hình sự đúng quy định của pháp luật (tại Điều 141 Luật Thi hành án hình sự năm 2010). Ngoài ra, Điều 2 Luật Thi hành án hình sự năm 2010 cũng đã bổ sung các trường hợp bản án, quyết định của Tòa án được thi hành so với quy định tại Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, đó là: quyết định của Tòa án Việt Nam tiếp nhận người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam chấp hành án và đã có quyết định thi hành; quyết định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam cho nước ngoài và bản án, quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những phân tích trên, ta có thể hiểu, thi hành án phạt tù là việc thực hiện các quyết định về hình phạt tù trong bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trên thực tế; bao gồm: Bản án, quyết định về hình phạt tù có hiệu lực pháp luật và đã có quyết định thi hành.
Về mặt lập pháp, theo khoản 3 Điều 3 Luật Thi hành án hình sự năm 2010 giải thích: "Thi hành án phạt tù là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo để họ trở thành người có ích cho xã hội" [34]; trong đó, phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân.