Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỜI HẠN TỐ TỤNG TRƢỚC XÉT XỬ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM THỜI HẠN TỐ TỤNG HÌNH SỰ Theo Từ điển Luật học xác định thời hạn là "khoảng thời gian được xác định từ thời điểm này đến thời điểm khác" [54, tr. Thời hạn tố tụng là "thời gian được pháp luật quy định để tiến hành các hành vi tố tụng" [54, tr. Về mặt lập pháp, thuật ngữ thời hạn tố tụng đã được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước ta ngay từ khi giành được chính quyền và ngày càng được hoàn thiện trong BLTTHS năm 1988 và năm 2003.
Trong pháp luật hiện hành, tuy không khái niệm về thời hạn tố tụng nhưng có quy định về đơn vị tính thời hạn theo giờ, ngày, tháng, năm và xác định thời hạn tiến hành các hoạt động tố tụng, thời hạn ban hành các quyết định tố tụng, thời hạn áp dụng các biện pháp ngăn chặn như tạm giữ, tạm giam, thời hạn điều tra, truy tố, xét xử đối với từng loại tội phạm… Dưới góc độ giải thích thuật ngữ nêu trong từ điển và từ bản chất pháp lý của những quy định pháp luật về thời hạn có thể thấy: Thời hạn TTHS là một loại thời hạn pháp lý, do luật TTHS quy định, là khoảng thời gian được xác định từ thời điểm này đến thời điểm khác để tiến hành và kết thúc các hoạt động tố tụng, hành vi và quyết định tố tụng cụ thể. Từ định nghĩa trên đây, có thể rút ra một số đặc điểm của thời hạn TTHS như sau: Thứ nhất, mục đích của thời hạn TTHS là nhằm bảo đảm cho từng hoạt động trong quá trình giải quyết vụ án hình sự phải được và chỉ được thực hiện trong khoảng thời gian luật định. Thứ hai, thời hạn TTHS vừa mang tính khách quan, vừa mang tính chủ quan. Khách quan vì nó được tính toán trên cơ sở tính chất, mức độ phức 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạp của vụ án kế hợp với năng lực của chủ thể tiến hành tố tụng để xác định khoảng thời gian vật chất cần thiết cho việc thực hiện các hoạt động tố tụng.
Chủ quan vì việc xác định thời hạn tố tụng được thực hiện bởi con người (nhà làm luật), đồng thời trong từng giai đoạn cụ thể còn là yêu cầu của nhân dân, của xã hội đối với quá trình phát hiện và xử lý tội phạm. Thứ ba, các thời hạn tố tụng có liên quan chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau tạo thành sự đồng bộ, thống nhất trong suốt quá trình giải quyết các vụ án hình sự cũng như ở từng giai đoạn tố tụng. Thời hạn giải quyết vụ án là khoảng thời gian được xác định từ thời điểm khởi tố vụ án đế khi vụ án được xét xử xong và bản án có hiệu lực pháp luật. Đây là "cái chung" bao gồm các thời hạn tố tụng, còn các thời hạn cụ thể: điều tra, truy tố và xét xử là những "cái riêng".
Thời hạn điều tra được bắt đầu từ thời điểm khởi tố vụ án đến khi kết thúc điều tra và chuyển hồ sơ vụ án cho VKS. Thời hạn truy tố được bắt đầu từ thời điểm VKS thụ lý hồ sơ vụ án và kết thúc khi VKS ra quyết định truy tố (hoặc đình chỉ vụ án) và chuyển hồ sơ cho tòa án. Còn thời hạn xét xử (bao gồm thời hạn xét xử sơ thẩm và thời hạn xét xử phúc thẩm) được xác định khi tòa án thụ lý hồ sơ và kết thúc sau khi bản án có hiệu lực pháp luật. Về nguyên tắc, các thời hạn này không được vượt quá thời hạn giải quyết vụ án và việc xác định thời hạn điều tra, truy tố, xét xử phải căn cứ tính chất đơn giản hay phức tạp của vụ án, tính chất của loại tội phạm (tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng).
Việc rút gắn thời hạn tiến hành các hoạt động tố tụng sẽ rút ngắn thời hạn giải quyết vụ án hình sự là nhu cầu khách quan, là đòi hỏi chung của xã hội và cá nhân trong TTHS. Thứ tư, việc áp dụng thời hạn tố tụng phải được thể hiện bằng các quyết định tố tụng, của các cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền ban hành, trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, như: Quyết định tạm giữ, Lệnh tạm giam, bản án… 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ năm, khi chấm dứt thời hạn tố tụng, các cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền phải ban hành các quyết định tương ứng về kết quả hoạt động tố tụng được tiến hành trong thời hạn được áp dụng, như: Bản kết luận điều tra, Bản cáo trạng, Quyết định đình chỉ điều tra, Quyết định đình chỉ vụ án… Thứ sáu, việc vi phạm thời hạn luật định thường đưa đến những hậu quả pháp lý nghiêm trọng (như vi phạm thời hạn áp dụng biện pháp tạm giam đối với bị can, bị cáo là xâm phạm nghiêm trọng đến quyền tự do, dân chủ của công dân). MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA THỜI HẠN TỐ TỤNG HÌNH SỰ Chế định thời hạn có vị trí, vai trò quan trọng trong TTHS. Việc quy định thời hạn TTHS một cách hợp lý và việc tuân thủ đúng đắn các quy định về thời hạn là một trong những điều kiện quan trọng góp phần thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ của TTHS.
Điều đó thể hiện rõ trên các phương diện sau: Thứ nhất, chế định thời hạn TTHS có tác động tích cực đến các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, bảo đảm đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án, nhằm "phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm". Bằng việc quy định các thời hạn đối với các hoạt động tố tụng, hành vi tố tụng (thời hạn kiểm tra, xác minh tin báo, tố giác về tội phạm, kiến nghị khởi tố; thời hạn tạm giữ; thời hạn điều tra; thời hạn tạm giam để điều tra; thời hạn quyết định việc truy tố; thời hạn chuẩn bị xét xử; thời hạn tạm giam để chuẩn bị xét xử; thời hạn xét xử phúc thẩm; thời hạn tạm giam để xét xử phúc thẩm; thời hạn đưa bản án, quyết định ra thi hành; thời hạn điều tra, truy tố, xét xử và thời hạn áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với những vụ án áp dụng theo thủ tục rút gọn; thời hạn gửi các quyết định tố tụng; thời hạn phê chuẩn các quyết định tố tụng…). Tính xác định về mặt thời hạn tố tụng vừa có ý nghĩa xác lập quyền hạn vừa ràng buộc, nâng cao ý thức, trách nhiệm của các chủ thể tiến hành tố tụng tích cực hoạt động phát hiện và xử lý tội phạm trong thời hạn luật định. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai, chế định thời hạn góp phần bảo đảm quyền tự do, dân chủ của công dân, quyền con người trong TTHS.
Quá trình giải quyết vụ án hình sự thường liên quan đến việc hạn chế quyền tự do, dân chủ của công dân, quyền con người. Việc điều tra, truy tố, xét xử do đó ngoài việc phải tuân thủ đầy đủ, đúng đắn các quy định của pháp luật về trình tự, thủ tục, thẩm quyền còn phải bảo đảm tuân thủ thời hạn do luật định. Tùy thuộc vào đặc điểm của hệ thống chính trị, nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước, điều kiện kinh tế - xã hội, pháp luật ở các nước đều có những quy định giám sát, xử lý các hành vi của nhân viên tư pháp xâm phạm đến các quyền công dân, trong đó có vi phạm thời hạn áp dụng các biện pháp ngăn chặn là nghiêm trọng nhất vì trực tiếp xâm phạm đến quyền tự do của công dân. Điều đó giải thích vì sao trong luật TTHS của các nước đều quy định rất cụ thể, chặt chẽ về thời hạn bắt, giam giữ và các thời hạn liên quan đến việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ của bị can, bị cáo và người bào chữa.
Thứ ba, chế định thời hạn tố tụng, tạo cơ sở để xã hội theo dõi, kiểm soát hoạt động thực thi quyền lực Nhà nước của các cơ quan tiến hành tố tụng, chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan cho người vô tội. Bằng việc quy định chặt chẽ các thời hạn, cho phép Nhà nước và nhân dân, nắm được kết quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và đưa ra những yêu cầu đối với các cơ quan tư pháp trong việc bảo đảm công lý và công bằng xã hội. Thứ tư, thời hạn chính là giới hạn, thời gian dành cho các chủ thể của TTHS thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý của mình. BLTTHS với tư cách là một đạo luật qui định về trình tự, thủ tục thực hiện các hoạt động tố tụng, ấn định các loại thời hạn để phải thực hiện hoặc kết thúc một hoạt động tố tụng nào đó và thời hạn cũng là một tiêu chí để xác định trách nhiệm của các chủ thể TTHS.
Thời hạn tác động đến các cơ quan tiến hành tố tụng, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vừa xác lập quyền hạn, vừa ràng buộc nâng cao ý thức trách nhiệm của các chủ thể tiến hành tố tụng: tích cực phát hiện và xử lý tội phạm trong thời gian luật định, đồng thời là cơ sở để các cơ quan tiến hành tố tụng kiểm sát lần nhau. Thứ năm, thời hạn thể hiện, mang dấu ấn chủ quan của nhà làm luật. Nhà làm luật thể hiện ý chí của nhân dân thông qua việc xác định những thời hạn cần thiết để tiến hành các hoạt động tố tụng. Như vậy, thời hạn trong TTHS là một đại lượng có tính khách quan được xác định thông qua ý thức chủ quan của các con người.
Khách quan là bởi vì đó là khoảng thời gian vật chất cần thiết để thực hiện hoạt động hay hành vi tố tụng nào đó. Chủ quan là bởi vì chính con người, thông qua ý thức của mình, cho rằng cần có một lượng thời gian này hay lượng thời gian khác cho từng hoạt động, hành vi tố tụng. Hoạt động TTHS là hoạt động phức tạp liên quan đến nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân. Việc tiến hành tố tụng từ khi phát hiện tội phạm đều phải tuân theo một trình tự, thủ tục nhất định về khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự.