Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Dạy học tích hợp 1. Khái niệm tích hợp và dạy học tích hợp Theo từ điển Tiếng Việt [36], “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng. Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hoà nhập, sự kết hợp”.
Nguyễn Phú Lộc [24] cho rằng “Tích hợp có nghĩa là những kiến thức, kỹ năng học được ở môn học này, phần này của môn học được sử dụng như những công cụ để nghiên cứu học tập trong môn học khác, trong các phần khác của cùng một môn học. Ví dụ, một số kiến thức của giải tích được sử dụng như một công cụ đắc lực trong nghiên cứu Sinh học, Hóa học, Vật lí, Tin học được sử dụng như một công cụ để mô hình hóa cácquá trình Toán học v.v…” Trong lĩnh vực khoa học giáo dục, Dương Tiến Sỹ [30] cho rằng “Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức (khái niệm) thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối quan hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó”. Hiện nay, DHTH là một trong những xu hướng dạy học được nhiều quốc gia quan tâm, chú trọng. Có nhiều cách quan niệm về DHTH khác nhau tùy theo góc độ nghiên cứu: Từ góc độ lí luận dạy học, Nguyễn Văn Khải [21] quan niệm “DHTH tạo ra các tình huống liên kết tri thức các môn học, đó là cơ hội phát triển các năng lực của HS.
Khi xây dựng các tình huống vận dụng kiến thức, HS sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo. DHTH các khoa học sẽ làm giảm trùng lặp nội dung DH các môn học, việc xây dựng chương trình các môn học theo hướng này có ýnghĩa quan trọng làm giảm tình trạng quá tải của nội dung học tập, đồng thời hiệu quả DH được nâng lên. Nhất là trong bối cảnh hiện nay, do đòi hỏi của xã hội, nhiều tri thức cần thiết mới đều muốn được đưa vào nhà trường”. 4 “Do đó, DHTH liên môn có thể hiểu là quan điểm dạy học mà ở đó GV là người thiết kế các nhiệm vụ học tập, HS vận dụng các kiến thức của nhiều môn học khác nhau để giải quyết tình huống học tập, thông qua đó đạt được mục tiêu học tập và phát triển được các năng lực và phẩm chất.
Mục tiêu của dạy học tích hợp Theo Xavier Rogiers [37], “Nếu nhà trường chỉ quan tâm dạy cho HS các khái niệm một cách rời rạc thì nguy cơ sẽ hình thành ở HS các suy luận theo kiểu khép kín, sẽ hình thành những con người “mù chức năng”, nghĩa là những người đã lĩnh hội kiến thức nhưng không có khả năng sử dụng các kiến thức đó hàng ngày”. Theo [3], DHTH còn có các mục tiêu là: gắn học tập với cuộc sống hàng ngày, dạy sử dụng kiến thức trong tình huống thực tế, cụ thể, xác lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học. DHTH liên môn cũng chính là dạy DHTH tuy nhiên nó có mục tiêu cơ bản là HS biết kết hợp kiến thức của nhiều môn học và thấy được mối quan hệ về kiến thức của các môn học, đặc biệt thấy được vai trò của môn toán đối với môn học khác và đối với thực tiễn. Các đặc trưng cơ bản của dạy học tích hợp liên môn Đặc trưng của DHTH là để học sinh có thể vận dụng phối hợp các kiến thức của các môn học khác nhau để giải quyết các vấn đề.
Thông qua đó rèn luyện cho HS khả năng liên tưởng và kết nối các kiến thức, thấy được mối liên hệ giữa các kiến thức. Các tình huống học tập đòi hỏi HS phải sử dụng kiến thức của ít nhất từ hai môn học trở lên để giải quyết. Đa số là các tình huống mà HS thực hiện phức hợp các hoạt động. Các nhiệm vụ thường gắn với việc giải quyết các vấn đề trong cuộc sống, có nhiều cơ hội để phát triển phẩm chất và năng lực, đặc biệt năng lực giải quyết vấn đề.
5 Sử dụng nhiều phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực, trong đó có nhiều cơ hội để sử dụng dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học khám phá, dạy học theo dự án. DHTH có nhiều cơ hội thực hiện giáo dục STEM. Các nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp liên môn “Lựa chọn nội dung tích hợp ở phổ thông cần theo các nguyên tắc sau: - Nguyên tắc 1: Đảm bảo mục tiêu giáo dục hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cần thiết cho người học được chương trình quy định chung hay được quy định riêng cho từng môn học theo từng nội dung/chủ đề. - Nguyên tắc 2: Lựa chọn các nội dung phù hợp với thực tiễn, có ý nghĩa đối với HS ở hiện tại và tương lai.
- Nguyên tắc 3: Đảm bảo tính khoa học và tiếp cận được với những thành tựu của khoa học kỹ thuật nhưng vừa sức với học sinh.” - “Nguyên tắc 4: Đảm bảo tính giáo dục và giáo dục vì sự phát triển bền vững - Nguyên tắc 5: Tăng tính thực hành, thực tiễn, ứng dụng và quan tâm tới các vấn đề mang tính địa phương. - Nguyên tắc 6: Các bài học/ chủ đề tích hợp được xây dựng dựa trên chương trình hiện hành, dựa trên sự gắn kết giữa các nội dung có liên quan của các môn học về khoa học cũng như về thực tiễn. Mỗi chủ đề DHTH đều phải có sự gắn kết kiến thức, kĩ năng của ít nhất hai môn học trở lên mà trong đó phải có ít nhất một nội dung kiến thức nào đó liên quan đến nhau, để giải quyết một vấn đề phức hợp mà nó không thể giải quyết bởi duy nhất một môn học. Các nội dung trong chủ đề cần cập nhật các đảm bảo yếu tố chính xác về khoa học kĩ thuật nhưng phải phù hợp với HS và đảm bảo mục tiêu học tập được quy định trong chương trình, hướng đến phát triển năng lực và phẩm chất.
Các mức độ của dạy học tích hợp Các mức độ tích hợp trong DHTH: + Lồng ghép/ Liên hệ: là cách đưa ra các nội dung gắn với các môn học khác nhau, gắn với thực tiễn, gắn với xã hội và mạch kiến thức chủ đạo của nội dung bài học của một môn học. Trong mức độ lồng ghép/liên hệ thì các môn học vẫn dạy một cách độc lập, riêng lẽ. Dựa trên mối quan hệ giữa kiến thức của một môn học với nội dung của các môn học khác và thực hiện lồng ghép các kiến thức đó ở những thời điểm thích hợp trong bài học. + Tích hợp liên môn: trong mức độ này hoạt động diễn ra xung quanh các chủ đề mà ở đó HS cần huy động các kiến thức của nhiều môn học để giải quyết các vấn đề đặt ra.
Các chủ đề khi đó được gọi là các chủ đề hội tụ. Việc liên kết kiến thức các môn học để giải quyết tình huống cũng có nghĩa là các kiến thức được tích hợp ở mức độ liên môn học. Có hai cách thực hiện mức độ tích hợp này: Thứ nhất là, các môn học vẫn được tổ chức dạy học riêng nhưng đến cuối kì, cuối năm học hoặc cuối cấp có một phần, một chương về những vấn đề chung và các thành tựu ứng dụng thực tiễn nhằm giúp HS tổng hợp, xác lập mối liên hệ giữa các kiến thức đã được lĩnh hội. Thứ hai là, những ứng dụng chung cho các môn học khác nhau thực hiện ở những thời điểm đều đặn trong năm học.
Nói cách khác, sẽ bố trí xen một số nội dung tích hợp liên môn vào thời điểm thích hợp nhằm làm cho HS quen dần với việc sử dụng kiến thức của những môn học gần gũi nhau. + Hòa trộn: Hòa trộn là mức độ cao nhất của DHTH. Ở mức độ này, tiến trình DH là tiến trình “không môn học”, có nghĩa, nội dung kiến thức trong bài học thuộc nhiều môn học khác nhau, không thuộc riêng về một môn học. Do đó, các nội dung chủ đề tích hợp sẽ không cần dạy ở các môn học riêng rẽ.
Mức độ tích hợp này dẫn đến sự hợp kiến thức của hai hay nhiều môn học. 7 Trong các mức độ DHTH nêu trên, hiện nay các GV vận dụng phổ biến nhất là hình thức tích hợp liên môn. Đây là quan điểm tích hợp mở rộng kiến thức trong bài học với các kiến thức của các bộ phận khác và các kiến thức của đời sống hằng ngày mà học sinh tích lũy được, qua đó làm giúp cho HS phát triển nhân cách và một số năng lực được hình thành. DHTH liên môn thuộc về nội dung DH chứ không phải là phương pháp dạy học.
Xét trên phương diện các thành tố của quá trình dạy học, sự khác biệt giữa DHTH liên môn và DH đơn môn truyền thống được thể hiện trong bảng dưới đây:” Bảng 1. So sánh giữa dạy học tích hợp và dạy học đơn môn Đặc thù DHTH DH đơn môn Hoạt động trong Làm việc theo nhóm Làm việc cá nhân giờ học Phương pháp Nhiều phương pháp cải tiến Giảng dạy trực tiếp, ít dùng giảng dạy giảng dạy thông qua phương phương tiện kỹ thuật tiện kỹ thuật Phương pháp Nhiều phản hồi tích cực từ Ít phản hồi tích cực từ giáo phản hồi giáo viên viên Câu hỏi Dựa theo sự lựa chọn của Chỉ tập trung vào sự kết nối học sinh từ kiến thức đã học Vai trò của giáo Hoạt động theo nhóm, liên Kết nối kiến thức mới với viên môn và cải thiện các hoạt kiến thức trước đó động của học sinh Vai trò của học Được lựa chọn, quyết định Theo hướng dẫn của giáo sinh và học tập như là một thành viên, nhớ các kiến thức đã viên trong nhóm được học, làm việc một mình.1 có thể thấy rằng ưu thế nổi bật của DHTH so với dạy học truyền thống (đơn môn). Wraga nhấn mạnh rằng DHTH làm cho việc học có nhiều ý nghĩa hơn khi xem xét theo góc độ liên kết học sinh với học sinh, học sinh với giáo viên, liên kết các môn học, độ phức hợp và giải quyết vấn đề. Trên bình diện của học sinh, học sinh cảm thấy hứng thú hơn vì được thể hiện năng lực của mình.
Nội dung DHTH có tính chất phức hợp, đa dạng, các vấn đề gắn với thực tiễn, vì thế việc sử dụng kiến thức của một môn học nhằm giải quyết các vấn đề đó rất hạn chế.