Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Nhóm thứ nhất nghiên cứu về tài phán các khiếu kiện hành chính Trong sách báo pháp lý ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án như: Luật gia Đinh Văn Minh khi nghiên cứu về "Tài phán hành chính ở một số nước trên thế giới" đã đề cập đến một số quan điểm của các nước như: Pháp, Đức và một số nước theo hệ thống pháp luật Anglosaxon về tài phán hành chính. Liên hệ đến Việt Nam, tác giả khẳng định: Toà án hành chính là vấn đề còn mới đối với chúng ta hiện nay.
Thiết lập hệ thống các cơ quan tài phán hành chính đặt ra nhiều vấn đề lý luận, thực tiễn cần nghiên cứu. Điều đó đòi hỏi phải tính đến kinh nghiệm của các nước có nền tài phán hành chính phát triển, vận dụng những tri thức đó một cách khoa học, hợp lý vào các điều kiện cụ thể và đặc thù của Việt Nam là việc làm cần thiết. Nghiên cứu bài viết của Luật gia Đinh Văn Minh có ý nghĩa đối với đề tài của luận án đó là: vấn đề giải quyết bằng TA đối với khởi kiện hành chính đã được các nước trên thế giới quan tâm và thực hiện từ nhiều năm trước đây. Qua nghiên cứu cũng thấy được việc giải quyết các khiếu kiện hành chính (Quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan quản lý hành chính và cá nhân có thẩm quyền ban hành và thi hành quyết định hành chính) ở nước ta mới được thực hiện từ khi có Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1994 đến nay do đó xét về cả vấn đề nghiên cứu lý luận, đặc biệt là hoạt động thực tiễn trong TTHC còn gặp những khó khăn, vướng mắc.
Mặt khác, nội dung của bài viết cũng là tài liệu quan trọng để tác giả đề tài của luận án tham khảo trong quá trình lý giải về sự cần thiết phải kiểm sát hoạt động của TA khi giải quyết 9 luan an các vụ án hành chính trong điều kiện tổ chức về thực hiện quyền lực ở Nhà nước ta theo nguyên tắc tập quyền. Nguyễn Thị Anh Thư và CN. Vũ Việt Hà trong bài nghiên cứu: "Mô hình cơ quan tài phán hành chính ở một số nước" đã nêu rõ trên thế giới hiện nay có 2 mô hình tổ chức tài phán hành chính, bao gồm: Lưỡng hệ tài phán và nhất hệ tài phán. Những nước theo chế độ lưỡng hệ tài phán (bao gồm hai hệ thống tài phán: tài phán tư pháp và tài phán hành chính) tổ chức hai hệ thống tài phán độc lập.
Tài phán tư pháp xét xử những vụ án hình sự, dân sự; tài phán hành chính xét xử những vụ án hành chính. Những nước theo chế độ nhất hệ tài phán chỉ tổ chức một hệ thống tài phán, cũng có hai loại hình: Mô hình Tòa hành chính trong TA thường: Một số nước có giải pháp hỗn hợp, nghĩa là họ lập ra các phân tòa hành chính trong TA tư pháp (Tòa án thường) như: Trung Quốc, Bê Nanh, Công Gô, Bờ Biển Ngà, Mađagaxca, Senegan, Tôgô, Inđônêxia… Mô hình TA Tư pháp có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp hành chính: Một số nước khác, thẩm quyền giải quyết tranh chấp hành chính được giao cho TA tư pháp như: Anh, Aixơlen, Na Uy, Canada, Sip, Itxraen. Nghiên cứu bài viết của Ths. Nguyễn Thị Anh Thư và CN.
Vũ Việt Hà có ý nghĩa giúp cho tác giả của luận án tìm hiểu mô hình, cơ chế giải quyết các khiếu kiện hành chính bằng TA ở các quốc gia, tuy có nhiều điểm khác nhau nhưng đều giao cho cơ quan trung tâm của hoạt động tư pháp đó là TA. Mặt khác thông qua việc nghiên cứu bài viết tác giả cũng thấy được mô hình Tòa Hành chính ở nước ta nằm trong hệ thống cơ quan TAND là đúng với quy định của pháp luật, nhằm kiểm soát hoạt động thực hiện quyền tư pháp của cơ quan xét xử. Tác giả Lê Thu Hương trong bài viết "Về cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính ở nước ta" đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật - Bộ Tư pháp đã khẳng định: Ở nước nào cũng vậy, từ xưa đến nay, đều tìm những cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính nhằm phát hiện kịp thời và sửa chữa những sai sót của bộ 10 luan an máy hành chính, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Cơ chế này có hiệu quả ra sao là biểu hiện mức độ văn minh, dân chủ của một Nhà nước.
Ở nước ta, cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính cũng đã thường xuyên được xem xét, chỉnh sửa. Tuy nhiên, trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, tích cực hội nhập quốc tế, phát huy bản chất dân chủ của Nhà nước ta thì một thực tiễn hết sức bức xúc đang đòi hỏi Nhà nước ta phải nghiên cứu sâu sắc để xây dựng một cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính hữu hiệu. Qua nghiên cứu bài viết của tác giả Lê Thu Hương, tác giả của luận án nhận thấy đây là kết quả nghiên cứu có thể dùng để tham khảo các quy định của Luật TTHC đã được sửa đổi và hoàn chỉnh theo quá trình phát triển của đất nước. Nhóm thứ hai là các công trình khoa học nghiên cứu về sự cần thiết, vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy Nhà nước và chức năng của VKSND GS.TS Nguyễn Đăng Dung (2012), Những vấn đề về Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp, sách chuyên khảo, nội dung đề cập đến sự ra đời và phát triển VKS, cơ cấu tổ chức VKS qua các bản Hiến pháp, làm rõ sự cần thiết thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của VKSND trong từng thời kỳ lịch sử.
Sách chuyên khảo của GS. Nguyễn Đăng Dung là tài liệu tham khảo quan trọng trong quá trình thực hiện đề tài luận án khi phân tích và làm rõ hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực TTHC được thực hiện trên cơ sở các quy định của Hiến pháp. Sách chuyên khảo “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân - lý luận và thực tiễn” xuất bản năm 2010 do GS.VS Nguyễn Duy Quý và PGS. Nguyễn Tất Viễn (Đồng chủ biên) đã khái quát lịch sử hình thành và phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền; nghiên cứu về Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước và pháp quyền; những đặc trưng cơ bản, chức năng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; các yếu tố quy định, chi phối quá trình 11 luan an xây dựng nhà nước pháp quyền trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Trong đó xác định hệ thống các cơ quan tư pháp ở nước ta gồm TA, cơ quan điều tra, VKS, cơ quan thi hành án và các cơ quan, tổ chức bổ trợ tư pháp như tổ chức giám định tư pháp, tổ chức các luật sư, cơ quan công chứng nhà nước, lý lịch tư pháp; đồng thời, đề cập các giải pháp đổi mới các cơ quan tư pháp hiện nay ở nước ta [39, tr. TSKH Lê Cảm (2011) trong cuốn chuyên khảo “Viện kiểm sát Việt Nam” [8, tr. 81], đã đề cập một cách sâu sắc chức năng, nhiệm vụ, thiết chế về Viện công tố, VKSND các nước trên thế giới; vị trí của VKSND trong bộ máy Nhà nước ta, tác giả đã phân tích sự cần thiết phải tiếp tục duy trì các chức năng của VKSND như quy định của Hiến pháp năm 2013. Đồng thời, tác giả khẳng định sự cần thiết phải duy trì vị trí hiện hành của VKSND trong hệ thống bộ máy nhà nước.
Sách chuyên khảo của GS. TSKH Lê Cảm là tài liệu tham khảo dùng làm cơ sở lý luận khi đề tài luận án phân tích và làm sáng tỏ chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong đó có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTHC của VKSND. Bài viết Vị trí và chức năng của VKSND trong bộ máy nhà nước của TS. Lê Hữu Thể đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật năm 2000 đã nghiên cứu đề cập một cách tổng thể các cơ quan thuộc bộ máy Nhà nước ta.
Đồng thời tác giả phân tích sâu sắc về mối quan hệ phối hợp giữa các nhánh quyền lực và nhấn mạnh vị trí, vai trò của các cơ quan tư pháp, trong đó thể hiện rõ quan điểm về vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nước nói chung và chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp nói riêng [49, tr. Bài viết Sửa đổi Hiến pháp năm 1992 với việc xác định vị trí, chức năng của VKSND trong bộ máy nhà nước của tác giả Lê Hữu Thể đăng trên Tạp chí nhà nước và pháp luật năm 2001 đã tập trung phân tích cơ sở lý luận và căn cứ pháp lý để quy định về vị trí, chức năng của VKSND trong các bản hiến pháp. Theo đó, tác giả đã phân tích những cơ sở để quy định vị trí, vai trò của VKSND 12 luan an trên cơ sở định hướng của Đảng và Nhà nước ta trong tiến trình CCTP, hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Các bài viết trên đây của TS.
Lê Hữu Thể là tài liệu tham khảo có giá trị đối với luận án trong việc xác định cơ sở lý luận về vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nước và định hướng đổi mới về tổ chức và hoạt động của VKSND tại chương 2 và chương 4 của đề tài nghiên cứu [50, tr 21-23]. Trần Văn Độ có bài viết “Những giải pháp nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp” (2003), Kỷ yếu đề tài khoa học cấp Bộ, của Viện Khoa học kiểm sát – VKSND tối cao. Tác giả đã phân tích và đưa ra những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp nói chung. Bài viết của PGS.
Trần Văn Độ có thể dùng làm tài liệu tham khảo khi đề tài đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính, một trong những lĩnh vực kiểm sát hoạt động tư pháp Sách tham khảo “Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam” do PGS.TS Nguyễn Văn Mạnh (chủ biên năm 2012) đã nghiên cứu lịch sử Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2009, nhất là trong thời kỳ đổi mới.