Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm vấn đề dân sự và giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự Để có cái nhìn đúng và chính xác về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự trước tiên cần tìm hiểu một số khái niệm có liên quan đến vấn đề này như: xét xử sơ thẩm, vấn đề dân sự trong vụ án dân sự, giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án dân sự. Cụ thể như sau: Theo Từ điển Tiếng việt, xét xử sơ thẩm được hiểu là xét xử một vụ án với tư cách là Tòa án ở cấp xét xử thấp nhất. Theo giáo trình Luật tố tụng hình sự trường Đại học Luật Hà Nội năm 2006, xét xử sơ thẩm là một giai đoạn của tố tụng hình sự trong đó Tòa án có thẩm quyền tiến hành xem xét, giải quyết vụ án, ra bản án, quyết định tố tụng theo qui định của pháp luật.
Theo giáo trình Luật tố tụng hình sự, xét xử sở thẩm vụ án hình sự là xét xử ở cấp thứ nhất do Tòa án có thẩm quyền thực hiện theo qui định của pháp luật tố tụng hình sự. Như vậy: Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động Nhà nước do Tòa án thực hiện ở cấp xét xử thứ nhất nhằm xem xét, đánh giá toàn diện các chứng cứ, tài liệu của vụ án hình sự, trên cơ sở đó ra bản án, quyết định để xác định có hành vi phạm tội hay không. Người thực hiện hành vi phạm tội, hình phạt được áp dụng đối với người đã thực hiện hành vi phạm tội và giải quyết các vấn đề khác có liên quan trong vụ án hình sự. Trong việc ra một bản án đúng người, đúng tội và đúng pháp luật thì Tòa án còn phải giải quyết các vấn đề khác phát sinh trong vụ án như giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại về vật chất và tinh thần do tội phạm gây ra cho cá nhân, cơ quan, tổ chức hay còn gọi là giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.
Nhằm tạo cơ sở pháp lí cho việc giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình 7 Luan van sự, đảm bảo việc giải quyết vụ án hình sự được nhanh chóng, kịp thời, bảo đảm quyền lợi của những người tham gia tố tụng, BLTTHS 2015 đã qui định về chế định giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự và coi đây là một nguyên tắc cơ bản trong quá trình giải quyết vụ án. Cụ thể, Điều 30 BLTTHS 2015 qui định: “Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự. Trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự”. Muốn xác định vấn đề nào là vấn đề dân sự trong vụ án hình sự trước hết cần tìm hiểu vấn đề dân sự trong vụ án dân sự là gì? Vấn đề dân sự trong vụ án dân sự bao gồm những tranh chấp, những yêu cầu trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động.
Và giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án dân sự là giải quyết những tranh chấp, những yêu cầu trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động khi có đơn khởi kiện, đơn yêu cầu của đương sự. Như vậy, BLTTDS 2015 đã qui định cụ thể những vấn đề nào là vấn đề cần xem xét giải quyết trong vụ án dân sự nhưng Điều 30 BLTTHS 2015 lại không giới hạn phạm vi cụ thể những vấn đề dân sự nào cần kết hợp giải quyết trong vụ án hình sự. Trong vụ án hình sự có phát sinh vấn đề dân sự cần giải quyết nếu vấn đề dân sự được xác định ở phạm vi rộng có thể bao gồm cả những vấn đề thuộc về hôn nhân, thừa kế, tranh chấp hợp đồng liên quan đến việc mua bán tài sản phạm pháp (vật chứng). Những vấn đề này đều liên quan đến vụ án hình sự.
Ví dụ: kết hợp ra quyết định hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên khi cha, mẹ đã bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con chưa thành niên…Trước đây, có một số nhà khoa học ở Liên Xô (cũ) đã từng ủng hộ việc mở rộng phạm vi những vấn đề dân sự cần được giải quyết trong vụ án hình sự, bao gồm: các quan hệ dân sự, quan hệ lao động, quan hệ hôn nhân và gia đình (ví dụ như tiền đưa hối lộ.) nhiều khi không có bên nào bị thiệt hại. Nếu không mở rộng phạm vi vấn đề dân sự cần giải quyết trong vụ án hình sự sẽ gây cản trở cho việc xử lí triệt để những hậu quả dân sự trong tố tụng hình sự. Ngược lại, nếu vấn đề dân sự 8 Luan van được xác định ở phạm vi hẹp thì nó chỉ liên quan đến vấn đề bồi thường, bồi hoàn, khắc phục hoặc ngăn chặn những thiệt hại do tội phạm gây ra. Đây là quan điểm của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn việc giải quyết phần dân sự trong vụ án hình sự trước khi vấn đề này được qui định thành nguyên tắc trong BLTTHS Việt Nam.
Trong đó, phần dân sự cần giải quyết được xác định bao gồm: đòi trả tài sản bị chiếm đoạt; đòi bồi thường giá trị tài sản do tài sản bị chiếm đoạt nhưng đã bị mất hoặc bị hủy hoại; buộc phải sửa chữa tài sản bị hư hỏng; đòi bồi thường thiệt hại về lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản, chi phí hợp lí để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại do tài sản bị chiếm đoạt, bị hủy hoại hoặc bị hư hỏng; đòi bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Do chưa xác định được phạm vi giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự nên hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau: Quan điểm thứ nhất cho rằng vấn đề bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự không phải là vấn đề dân sự thuần túy mà vấn đề này có ảnh hưởng tới mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, thủ tục tố tụng về bồi thường trong trường hợp này cũng có những đặc điểm riêng. Do vậy, vấn đề bồi thường này phải được qui định trong BLHS làm căn cứ cho việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Theo ý kiến cá nhân, tác giả không đồng ý với quan điểm này vì đây là vấn đề dân sự chứ không phải là vấn đề hình sự, nó cần được qui định trong BLDS cho đúng và phù hợp với bản chất quan hệ cần điều chỉnh theo pháp luật dân sự chứ không thể qui định trong BLHS.
Quan điểm thứ hai cho rằng vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là tất cả những gì không phải là tội phạm và hình phạt có liên quan đến tài sản hoặc tiền bạc. Theo quan điểm này, vấn đề dân sự trong vụ án hình sự rất rộng bao gồm các vấn đề mà cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh trong quá trình giải quyết vụ án hình sự như: tịch thu công cụ phương tiện dùng vào việc phạm tội, vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán đổi chác những thứ ấy mà có; vật hoặc tiền bị người phạm tội chiếm đoạt, sử dụng trái phép; vật hoặc tiền của người khác đưa cho người phạm tội thực hiện tội phạm; tiền hoặc tài sản bị kê biên, thu giữ trong quá trình giải quyết vụ án hình sự nhưng không thuộc trường hợp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm qui định tại Điều 47 BLHS 2015 nên Tòa án quyết định hủy bỏ quyết định kê 9 Luan van biên hoặc trả lại tài sản cho chủ sở hữu hoặc người quản lí hợp pháp; trả lại tài sản, sửa chữa tài sản, bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại; án phí hình sự, án phí dân sự và những khoản tiền hoặc tài sản khác mà cơ quan tiến hành tố tụng quyết định trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Những vấn đề nêu trên bao gồm cả các biện pháp tư pháp theo qui định tại Điều 46, xử lý vật chứng theo Điều 47 và trả lại tài sản, sửa chửa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi theo Điều 48 BLHS 2015, trong đó “bồi thường”, “bồi hoàn” chỉ là một phần của vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Theo ý kiến cá nhân, tác giả cho rằng việc áp dụng các biện pháp tư pháp, xử lí vật chứng nêu trên, tuy có liên quan đến tài sản, tiền bạc nhưng đây là quan hệ giữa người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, được điều chỉnh bởi BLHS và BLTTHS, không phải là vấn đề dân sự chịu sự điều chỉnh của BLDS.
Trường hợp tài sản là vật chứng mà trước đó đem đi thế chấp Ngân hàng thì tài sản tranh chấp giữa Ngân hàng và bị cáo sẽ được giải quyết bằng một vụ án khác mà Ngân hàng là nguyên đơn dân sự. Ở đây, cần xác định cho đúng nhiệm vụ trọng tâm của vụ án hình sự là xem xét giải quyết trách nhiệm hình sự vì vậy không nên mở rộng phạm vi các vấn đề dân sự được kết hợp giải quyết trong vụ án hình sự để tránh trường hợp kéo dài thời gian giải quyết vụ án hình sự. Do đó, nếu xác định vấn đề dân sự trong vụ án hình sự theo quan điểm này thì quá rộng, không phù hợp với việc xem xét giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Quan điểm thứ ba cho rằng vấn đề dân sự trong vụ án hình sự chỉ liên quan đến vấn đề bồi thường, bồi hoàn, khắc phục hoặc ngăn chặn những thiệt hại do tội phạm gây ra.
Hay nói cách khác, vấn đề dân sự trong vụ án hình sự chỉ trong phạm vi trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo qui định tại chương XX BLDS 2015. Đây là quan điểm của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn việc giải quyết phần dân sự trong vụ án hình sự trước khi vấn đề này được qui định thành nguyên tắc trong BLTTHS.