Giải Quyết Tranh Chấp Hợp Đồng Lao Động Từ Thực Tiễn Xét Xử Tại Tòa Án Nhân Dân Tỉnh Đồng Nai

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải quyết tranh chấp về chấm dứt hợp đồng lao động từ thực tiễn xét xử tại tòa án nhân dân tỉnh, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Nguyễn Thanh Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Như Phát
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Giải Quyết Tranh Chấp Hợp Đồng Lao Động Tại Tòa Án Nhân Dân Tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN
• 2.1. Những vấn đề lý luận về pháp luật chấm dứt hợp đồng lao động
• 2.2. Những vấn đề lý luận về pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG NAI
• 3.1. Thực trạng pháp luật chấm dứt hợp đồng lao động
• 3.2. Thực trạng pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân
• 3.3. Thực trạng áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. Chương 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG NAI
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân
• 4.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân
• 4.3. Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giải Quyết Tranh Chấp Lao Động Đồng Nai

Thị trường lao động Việt Nam, đặc biệt tại các trung tâm kinh tế như Đồng Nai, ngày càng phát triển và phức tạp. Việc giải quyết tranh chấp lao động trở nên cấp thiết để bảo vệ quyền lợi của cả người lao động và người sử dụng lao động. Luận án này tập trung vào thực tiễn giải quyết tranh chấp về chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai, một địa phương có nhiều khu công nghiệp và số lượng lớn lao động. Nghiên cứu này nhằm làm sáng tỏ các vấn đề lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Giải Quyết Tranh Chấp Lao Động

Việc giải quyết tranh chấp lao động hiệu quả đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì quan hệ lao động hài hòa, ổn định và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Khi quyền lợi của các bên được bảo vệ, môi trường làm việc sẽ trở nên lành mạnh hơn, thu hút đầu tư và nâng cao năng suất lao động. Ngược lại, tranh chấp kéo dài có thể gây ra bất ổn xã hội, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh và làm suy giảm niềm tin vào hệ thống pháp luật.

1.2. Thực Tiễn Giải Quyết Tranh Chấp Tại Đồng Nai

Đồng Nai, với vị thế là một trung tâm công nghiệp lớn, thường xuyên đối mặt với các vụ tranh chấp hợp đồng lao động. Số liệu thống kê cho thấy số lượng vụ việc được thụ lý tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai là không nhỏ, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt từ các cơ quan chức năng và giới nghiên cứu. Việc phân tích thực tiễn giải quyết tranh chấp tại địa phương này sẽ giúp nhận diện những khó khăn, vướng mắc và đề xuất các giải pháp phù hợp.

II. Thách Thức Pháp Lý Trong Giải Quyết Tranh Chấp Lao Động

Pháp luật lao động Việt Nam, mặc dù đã trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, vẫn còn tồn tại những bất cập, hạn chế trong việc giải quyết tranh chấp lao động. Sự không rõ ràng trong các quy định, sự chồng chéo giữa các văn bản pháp luật và sự thiếu đồng bộ với các tiêu chuẩn quốc tế gây khó khăn cho việc áp dụng và giải thích pháp luật. Điều này dẫn đến tình trạng giải quyết tranh chấp kéo dài, tốn kém và không hiệu quả.

2.1. Bất Cập Trong Quy Định Về Chấm Dứt Hợp Đồng Lao Động

Các quy định về chấm dứt hợp đồng lao động là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tranh chấp lao động. Việc xác định căn cứ chấm dứt hợp đồng, thủ tục chấm dứt hợp đồng và hậu quả pháp lý của việc chấm dứt hợp đồng còn nhiều điểm chưa rõ ràng, tạo kẽ hở cho các bên lợi dụng. Ví dụ, việc xác định thế nào là "sa thải trái pháp luật" hoặc "kỷ luật lao động" còn nhiều tranh cãi.

2.2. Khó Khăn Trong Thủ Tục Tố Tụng Tại Tòa Án

Thủ tục tố tụng tại Tòa án nhân dân trong các vụ tranh chấp lao động còn nhiều phức tạp, rườm rà, gây khó khăn cho các bên tham gia. Thời gian giải quyết vụ án kéo dài, chi phí tố tụng cao và sự thiếu chuyên nghiệp của một số cán bộ tòa án làm giảm hiệu quả giải quyết tranh chấp. Theo số liệu của TAND tỉnh Đồng Nai, thời gian trung bình để giải quyết một vụ án tranh chấp lao động là khá dài.

2.3. Thiếu Hụt Về Nguồn Lực Và Chuyên Môn

Việc giải quyết tranh chấp lao động đòi hỏi nguồn lực và chuyên môn cao. Tuy nhiên, các cơ quan chức năng, đặc biệt là Tòa án nhân dân, còn thiếu nguồn lực về nhân lực, tài chính và cơ sở vật chất. Đội ngũ thẩm phán, hòa giải viên và luật sư chuyên về lĩnh vực lao động còn hạn chế về số lượng và kinh nghiệm, ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết tranh chấp.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Giải Quyết Tranh Chấp

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp lao động tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai, cần có các giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện pháp luật đến nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng và tăng cường vai trò của các tổ chức xã hội. Các giải pháp này cần hướng đến mục tiêu bảo vệ quyền lợi của các bên, giảm thiểu tranh chấp và xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Chấm Dứt Hợp Đồng Lao Động

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về chấm dứt hợp đồng lao động theo hướng rõ ràng, minh bạch và phù hợp với thực tiễn. Cần quy định cụ thể về các căn cứ chấm dứt hợp đồng, thủ tục chấm dứt hợp đồng và hậu quả pháp lý của việc chấm dứt hợp đồng. Đồng thời, cần hài hòa hóa các quy định của pháp luật Việt Nam với các tiêu chuẩn quốc tế về lao động.

3.2. Cải Cách Thủ Tục Tố Tụng Tại Tòa Án

Cần cải cách thủ tục tố tụng tại Tòa án nhân dân theo hướng đơn giản, nhanh chóng và hiệu quả. Cần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, giảm chi phí tố tụng và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động tố tụng. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng đội ngũ thẩm phán, thư ký tòa án và các cán bộ tham gia vào quá trình giải quyết tranh chấp.

3.3. Tăng Cường Hòa Giải Và Tư Vấn Pháp Luật

Cần tăng cường vai trò của hòa giải trong giải quyết tranh chấp lao động. Cần khuyến khích các bên tự hòa giải hoặc thông qua các tổ chức hòa giải trung gian. Đồng thời, cần tăng cường cung cấp dịch vụ tư vấn pháp luật miễn phí hoặc chi phí thấp cho người lao động và người sử dụng lao động, giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kinh Nghiệm Từ Tòa Án Đồng Nai

Nghiên cứu thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai cho thấy một số kinh nghiệm quý báu trong việc giải quyết tranh chấp lao động. Việc áp dụng linh hoạt các quy định của pháp luật, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia tích cực của các bên liên quan là những yếu tố quan trọng để giải quyết tranh chấp hiệu quả.

4.1. Phân Tích Các Vụ Án Điển Hình Về Tranh Chấp Lao Động

Việc phân tích các vụ án điển hình về tranh chấp lao động tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai giúp nhận diện những vấn đề pháp lý phức tạp và những khó khăn trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Từ đó, có thể rút ra những bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp cụ thể để giải quyết các vụ án tương tự trong tương lai.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Các Phương Pháp Giải Quyết

Việc đánh giá hiệu quả của các phương pháp giải quyết tranh chấp lao động được áp dụng tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai giúp xác định những phương pháp nào là hiệu quả nhất và những phương pháp nào cần được cải thiện. Đồng thời, cần đánh giá tác động của các phương pháp này đến quyền lợi của các bên và đến quan hệ lao động nói chung.

4.3. Chia Sẻ Kinh Nghiệm Từ Các Thẩm Phán Và Luật Sư

Việc chia sẻ kinh nghiệm từ các thẩm phán và luật sư có kinh nghiệm trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp lao động giúp nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp và luật sư. Đồng thời, giúp các bên liên quan hiểu rõ hơn về quy trình giải quyết tranh chấp và các quyền, nghĩa vụ của mình.

V. Hoàn Thiện Pháp Luật Giải Quyết Tranh Chấp Lao Động Đồng Nai

Để hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp lao động và nâng cao hiệu quả áp dụng tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và các chuyên gia pháp luật. Các giải pháp cần hướng đến mục tiêu bảo vệ quyền lợi của các bên, giảm thiểu tranh chấp và xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định.

5.1. Kiến Nghị Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Pháp Luật

Cần kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về chấm dứt hợp đồng lao động và thủ tục tố tụng tại Tòa án nhân dân theo hướng rõ ràng, minh bạch và phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, cần hài hòa hóa các quy định của pháp luật Việt Nam với các tiêu chuẩn quốc tế về lao động.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực

Cần đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp, hòa giải viên và luật sư trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp lao động. Đồng thời, cần tăng cường đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị cho các cơ quan chức năng.

5.3. Xây Dựng Cơ Chế Phối Hợp Giữa Các Cơ Quan

Cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và các doanh nghiệp trong việc giải quyết tranh chấp lao động. Đồng thời, cần tăng cường vai trò của các tổ chức đại diện người lao động và người sử dụng lao động trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên.

VI. Kết Luận Hướng Tới Quan Hệ Lao Động Hài Hòa Tại Đồng Nai

Việc giải quyết tranh chấp lao động hiệu quả là yếu tố quan trọng để xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại Đồng Nai. Nghiên cứu này đã làm sáng tỏ các vấn đề lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp. Hy vọng rằng, những kết quả nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc xây dựng một môi trường lao động lành mạnh, công bằng và bền vững tại địa phương.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Chính

Nghiên cứu đã chỉ ra những bất cập trong pháp luật về chấm dứt hợp đồng lao động và thủ tục tố tụng tại Tòa án nhân dân, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng. Nghiên cứu cũng đã phân tích các vụ án điển hình và chia sẻ kinh nghiệm từ các thẩm phán và luật sư.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần tiếp tục nghiên cứu về các phương pháp giải quyết tranh chấp lao động thay thế, như hòa giải, trọng tài và thương lượng. Đồng thời, cần nghiên cứu về tác động của các hiệp định thương mại tự do đến quan hệ lao động và giải quyết tranh chấp lao động.

6.3. Tầm Quan Trọng Của Việc Thực Thi Pháp Luật

Việc thực thi pháp luật một cách nghiêm minh và hiệu quả là yếu tố then chốt để bảo vệ quyền lợi của các bên và xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc tuân thủ pháp luật lao động và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học "Giải quyết tranh chấp về chấm dứt hợp đồng lao động từ thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai" được nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Việt thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Như Phát và PGS. Nguyễn Hữu Chí, bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam năm 2023, thuộc chuyên ngành Luật Kinh tế (Mã số: 9 38 01 07).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986, Việt Nam chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Quá trình vận hành của thị trường lao động đòi hỏi sự hoàn thiện không ngừng của hệ thống pháp luật lao động, từ Bộ luật Lao động (BLLĐ) năm 1994 (qua các lần sửa đổi, bổ sung năm 2002, 2006, 2007, 2012) đến BLLĐ năm 2019. Hợp đồng lao động (HĐLĐ) là phương thức pháp lý cơ bản xác lập quan hệ lao động (QHLĐ). Tuy nhiên, khi một trong các bên chấm dứt HĐLĐ, các quyền và lợi ích hợp pháp dễ bị xâm phạm, dẫn đến tranh chấp lao động cá nhân.

Bên cạnh đó, việc Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP (có hiệu lực từ ngày 14/01/2019) và thực hiện Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 05/11/2016 của Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII đặt ra yêu cầu nội luật hóa và tuân thủ các tiêu chuẩn lao động quốc tế của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), điển hình như Công ước số 158 và Công ước số 135. So với chuẩn mực quốc tế và pháp luật của nhiều quốc gia, quy định pháp luật Việt Nam về căn cứ, trình tự và hậu quả pháp lý của chấm dứt HĐLĐ vẫn còn những điểm chưa tương thích.

Tỉnh Đồng Nai là trung tâm kinh tế – xã hội trọng điểm của vùng Đông Nam Bộ với tốc độ phát triển công nghiệp nhanh và quy mô lao động lớn, kéo theo tình hình tranh chấp lao động diễn biến phức tạp. Theo thống kê của Tòa án nhân dân (TAND) tỉnh Đồng Nai, trong giai đoạn 2016 – 2021, Tòa án hai cấp trên địa bàn đã thụ lý, giải quyết 1.334 vụ án tranh chấp lao động (1.140 vụ án sơ thẩm và 194 vụ án phúc thẩm), phần lớn liên quan đến chấm dứt HĐLĐ. Thực tiễn xét xử cho thấy cả pháp luật nội dung lẫn pháp luật tố tụng dân sự vẫn bộc lộ nhiều khoảng trống, vướng mắc trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động (NLĐ) và người sử dụng lao động (NSDLĐ). Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu đề tài này là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ, sâu sắc thêm cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về chấm dứt HĐLĐ cũng như giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND các cấp tỉnh Đồng Nai; từ đó đề xuất các định hướng, giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn tư pháp.

Để hoàn thành mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, xác định các vấn đề còn bỏ ngỏ hoặc còn tranh luận để đặt ra nội dung cần tiếp tục làm rõ.
2. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về chấm dứt HĐLĐ và giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND (khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, nội dung điều chỉnh).
3. Nghiên cứu thực trạng pháp luật Việt Nam về chấm dứt HĐLĐ và giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND, phân tích tính hợp lý và những bất cập hiện hữu.
4. Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ thông qua thực tiễn xét xử của TAND hai cấp tỉnh Đồng Nai.
5. Đề xuất phương hướng, kiến nghị hoàn thiện pháp luật lao động, pháp luật tố tụng dân sự và các giải pháp tổ chức thực hiện tại TAND tỉnh Đồng Nai.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án xây dựng hệ thống 5 câu hỏi và 5 giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1: Đặc điểm của tranh chấp và giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ nói chung và giải quyết tranh chấp tại TAND nói riêng là gì?
  • Giả thuyết 1: Chấm dứt HĐLĐ là quyền của chủ thể trong QHLĐ, xuất phát từ ý chí một bên, hai bên hoặc người thứ ba, làm chấm dứt hiệu lực HĐLĐ trước hoặc đúng thời hạn. Tranh chấp lao động có đặc thù riêng về bản chất quan hệ (gắn bó thời gian, chia sẻ lợi ích) và hậu quả (khả năng tiếp tục duy trì quan hệ), đòi hỏi trình tự, thủ tục tố tụng tại TAND phải có những đặc thù so với tố tụng dân sự thông thường.
• Câu hỏi nghiên cứu 2: Nội dung điều chỉnh của pháp luật về chấm dứt HĐLĐ và giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ gồm những yếu tố cấu thành nào?
  • Giả thuyết 2: Pháp luật chấm dứt HĐLĐ phải điều chỉnh căn cứ, trình tự, thủ tục và hậu quả pháp lý cho từng trường hợp theo ý chí; pháp luật về giải quyết tranh chấp tại TAND phải điều chỉnh nguyên tắc, thẩm quyền, thời hiệu khởi kiện, trình tự và thủ tục tố tụng.
• Câu hỏi nghiên cứu 3: Thực trạng quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật về giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND tỉnh Đồng Nai có những tồn tại, hạn chế, thành công và nguyên nhân nào?
  • Giả thuyết 3: Pháp luật nội dung (BLLĐ) và pháp luật hình thức (Bộ luật Tố tụng Dân sự - BLTTDS) còn nhiều vướng mắc; cùng với sự phát triển của thị trường lao động và cách mạng công nghiệp 4.0, các dạng thức QHLĐ mới làm tranh chấp gia tăng về số lượng, phức tạp về tính chất, tạo áp lực lớn lên năng lực xét xử của Tòa án.
• Câu hỏi nghiên cứu 4: Định hướng hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND được xác định ra sao?
  • Giả thuyết 4: Hoàn thiện pháp luật phải giải quyết hài hòa lợi ích các bên, bảo đảm ổn định QHLĐ, đơn giản hóa thủ tục, chuyên môn hóa hoạt động xét xử, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế.
• Câu hỏi nghiên cứu 5: Những kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện từ kinh nghiệm của TAND tỉnh Đồng Nai là gì?
  • Giả thuyết 5: Cần hoàn thiện đồng bộ cả pháp luật nội dung (căn cứ, thủ tục, hậu quả pháp lý), pháp luật hình thức (chứng cứ, chứng minh, hòa giải, thủ tục rút gọn, tiến tới xây dựng luật tố tụng lao động độc lập) và các giải pháp nâng cao năng lực Thẩm phán, cơ quan quản lý nhà nước, thiết chế hỗ trợ thị trường.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về quan hệ lao động, cải cách tư pháp; hệ thống quy phạm pháp luật lao động, bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT), việc làm, tố tụng dân sự; thực tiễn xét xử của TAND các cấp tỉnh Đồng Nai; các công trình nghiên cứu lý luận trong và ngoài nước.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về nội dung: Tập trung vào căn cứ, thủ tục, hậu quả pháp lý của chấm dứt HĐLĐ theo BLLĐ năm 2019 (có đối chiếu BLLĐ năm 2012) và trình tự, thủ tục giải quyết tại TAND theo BLTTDS năm 2015. Không nghiên cứu chấm dứt HĐLĐ trong cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức chính trị - xã hội.
  • Về không gian: Bối cảnh kinh tế – xã hội Việt Nam và thực tiễn TAND hai cấp tỉnh Đồng Nai; có so sánh, tham chiếu pháp luật của Liên bang Nga, Trung Quốc, Lào, Campuchia, Philippines, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Nhật Bản, Canada, Anh, Pháp, Đức, Nam Phi.
  • Về thời gian: Nghiên cứu từ khi BLLĐ năm 2012 và BLLĐ năm 2019 có hiệu lực; dữ liệu, hồ sơ xét xử tại TAND tỉnh Đồng Nai thu thập từ năm 2016 đến năm 2021.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhóm chính:

Nhóm 1: Các nghiên cứu về pháp luật chấm dứt hợp đồng lao động

• Giáo trình và tài liệu đào tạo: Giáo trình Luật Lao động của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (1999), Trường Đại học Luật Hà Nội (2020), Trường Đại học Lao động - Xã hội (2009), Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2013). Các giáo trình đã xác định khái niệm chấm dứt HĐLĐ là sự kiện pháp lý mà một hoặc hai bên không tiếp tục thực hiện hợp đồng, chấm dứt quyền và nghĩa vụ đã thỏa thuận.
• Luận án và luận văn chuyên khảo: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Hữu Chí (2002) về HĐLĐ trên cơ chế thị trường ở Việt Nam; luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hoa Tâm (2013) về Pháp luật về đơn phương chấm dứt HĐLĐ - những vấn đề lý luận và thực tiễn. Các luận văn thạc sĩ của Dương Thị Kim Ngân (2018), Nguyễn Anh Tiến (2019), Đào Hải Dung (2020), Lại Nhật Linh (2020), Nguyễn Thị Bình (2020), Nguyễn Thị Anh Phương (2021), Nguyễn Ngọc Ánh (2022), Huỳnh Thế Nhân (2020), Vũ Thị Trang (2021), Bùi Quang Phong (2022), Phạm Văn Tốt (2017), Vì Văn Duy (2019), Đặng Thị Việt Hà (2019).
• Bài báo khoa học chuyên ngành: Các nghiên cứu của Nguyễn Hữu Chí (2013, 2021), Trần Thị Thúy Lâm và Trần Minh Tiến (2020), Nguyễn Xuân Thu (2020), Trần Hoàng Hải và Đỗ Hải Hà (2011), Bùi Thị Huyền (2018), Trần Thị Huyền Trang (2021), Nguyễn Ngọc Lan và Nguyễn Huy Hoàng (2021), Lương Văn Tuấn, Phan Thông Anh, Vũ Thị Bích Hải, Nguyễn Quốc Nam, Nguyễn Duy Vinh Quang, Lê Thị Hoài Thu, Lữ Bình Huy, Trần Bình.
• Tài liệu quốc tế: Sách The Future of Labour Law (2004) của Catherine Barnard, Simon Deakin và Gillian Morris (Oxford); Globalization and the Future of Labour Law (2006) của John D. Michael Lynk.

Nhóm 2: Các nghiên cứu về giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân

• Luận văn và luận án trong nước: Luận văn của Trần Quốc Bảo (2019, TAND TP. Hồ Chí Minh), Đào Văn Hưng (TAND tỉnh Bình Dương), Lê Quang Vinh (2019), Nguyễn Văn Hội (2019, Thái Nguyên), Hà Huy Luyện (2020, Thái Bình), Hà Khánh Ngân (2021, Đà Nẵng). Về cấp độ luận án tiến sĩ: Lưu Bình Nhưỡng (2002) về tài phán lao động; Nguyễn Văn Tiến (2009) về thẩm quyền xét xử vụ việc kinh doanh thương mại; Phạm Công Bảy (2011) về thủ tục giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại Tòa án; Hoàng Thị Việt Anh (2015) và Đào Xuân Hội (2017) về chế định hòa giải tranh chấp lao động.
• Bài viết chuyên đề: Nguyễn Tiến Dũng (2020), Nguyễn Năng Quang (2021), Trần Văn Từ, Trần Minh Tiến, Vũ Thị Thu Hiền và Nguyễn Thị Hằng Nga phân tích những điểm mới của BLLĐ năm 2019 so với BLTTDS năm 2015.
• Nghiên cứu quốc tế: Sách của Paul Davies (Perspectives on Labour Law); ấn phẩm của ILO và Chính phủ Đan Mạch (2009); nghiên cứu của chuyên gia ILO Chang-Hee Lee (2006) về QHLĐ và giải quyết tranh chấp tại Việt Nam; Eladio Daya (2007) về thủ tục hòa giải và trọng tài.

Khoảng trống nghiên cứu

Mặc dù các công trình trước đây đã làm rõ nhiều khía cạnh của chấm dứt HĐLĐ hoặc thủ tục giải quyết tranh chấp lao động nói chung, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống tác động đồng thời của BLLĐ năm 2019 và BLTTDS năm 2015 đối với việc giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND gắn với địa bàn công nghiệp trọng điểm như tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2021. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này cả về phương diện lý luận nội dung, lý luận tố tụng và thực tiễn xét xử thực chứng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án dựa trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam (Nghị quyết số 48-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW, Nghị quyết số 06-NQ/TW, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011–2020) và tiếp cận 5 lý thuyết khoa học pháp lý:

1. Lý thuyết về hợp đồng trong cơ chế thị trường: Ghi nhận quyền tự do ý chí, tự do thỏa thuận và tự do chấm dứt HĐLĐ trong khuôn khổ pháp luật.
2. Lý thuyết về Nhà nước pháp quyền: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, giám sát việc thực thi nhằm bảo đảm trật tự công cộng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.
3. Lý thuyết về quyền độc lập tư pháp: Mở rộng phạm vi quyền tư pháp không chỉ xét xử mà còn bảo vệ quyền con người, bảo đảm tính độc lập, khách quan của Tòa án.
4. Lý thuyết về quyền bình đẳng trước pháp luật: Bảo đảm sự bình đẳng về địa vị pháp lý, quyền và nghĩa vụ giữa NLĐ và NSDLĐ.
5. Lý thuyết về quyền tiếp cận công lý của công dân: Dựa trên Điều 10 Tuyên ngôn quốc tế về Quyền con người (UDHR), bảo đảm mọi cá nhân có quyền được Tòa án độc lập, công bằng giải quyết tranh chấp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp thực chứng:

• Phương pháp phân tích: Sử dụng tại Chương 2 và Chương 3 để mổ xẻ các khái niệm, đặc điểm, căn cứ pháp lý và nội dung điều chỉnh của pháp luật lao động, pháp luật tố tụng.
• Phương pháp thống kê: Sử dụng tại Chương 3 để xử lý số liệu xét xử thực tế của TAND hai cấp tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2016 – 2021.
• Phương pháp tổng hợp và hệ thống hóa: Vận dụng xuyên suốt công trình nhằm liên kết các cơ sở lý luận, dữ liệu thực tiễn và xây dựng hệ thống kiến nghị hoàn thiện.
• Phương pháp luật học so sánh: Áp dụng tại Chương 2, Chương 3 và Chương 4 để đối chiếu BLLĐ năm 2012 với BLLĐ năm 2019, đồng thời so sánh quy định của Việt Nam với các chuẩn mực ILO và pháp luật của các nước (Nga, Trung Quốc, Lào, Campuchia, Philippines, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Nhật Bản, Canada, Anh, Pháp, Đức, Nam Phi).
• Phương pháp nghiên cứu tình huống và phân tích bản án: Sử dụng chủ yếu tại Chương 3 để giải phẫu các bản án cụ thể về chấm dứt HĐLĐ được xét xử tại TAND tỉnh Đồng Nai.

Nguồn dữ liệu

Nguồn dữ liệu của luận án bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam; các công ước của ILO; các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới; hồ sơ, số liệu thống kê 1.334 vụ án lao động của TAND tỉnh Đồng Nai (giai đoạn 2016 – 2021); cùng các ấn phẩm khoa học trong và ngoài nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu khoa học liên quan thành hai nhóm chủ đề chính: nhóm nghiên cứu về pháp luật chấm dứt HĐLĐ (về lý luận, căn cứ chấm dứt, thủ tục thông báo trước, hậu quả pháp lý khi chấm dứt trái luật) và nhóm nghiên cứu về giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND (về khái niệm, thẩm quyền xét xử, thời hiệu, thủ tục tố tụng, hòa giải và thủ tục rút gọn).

Chương 1 chỉ ra các vấn đề còn tranh luận học thuật:

• Tính hợp lý của quy định NLĐ làm việc theo HĐLĐ không xác định thời hạn có quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ không cần lý do (chỉ cần tuân thủ thời hạn báo trước theo BLLĐ năm 2019) so với quan điểm yêu cầu phải có lý do chính đáng để bảo đảm bình đẳng với NSDLĐ.
• Quy định thông báo trước khi HĐLĐ hết hạn có thực sự cần thiết về mặt lý luận hay không.
• Sự mất cân xứng trong gánh chịu hậu quả pháp lý khi đơn phương chấm dứt HĐLĐ trái pháp luật giữa NLĐ và NSDLĐ.

Trên cơ sở đó, Chương 1 xác định khung lý thuyết, 5 câu hỏi và 5 giả thuyết nghiên cứu làm kim chỉ nam cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về pháp luật chấm dứt hợp đồng lao động và giải quyết tranh chấp hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân

Chương 2 làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng:

• Khái niệm chấm dứt HĐLĐ: Là sự kiện pháp lý do các chủ thể của HĐLĐ hoặc bên thứ ba thực hiện, dẫn đến việc chấm dứt hiệu lực của HĐLĐ đã xác lập, chấm dứt QHLĐ giữa NLĐ và NSDLĐ.
• Phân loại sự kiện chấm dứt HĐLĐ:
  1. Chấm dứt do ý chí hai bên: Thỏa thuận chấm dứt, hợp đồng hết hạn, hoàn thành công việc.
  2. Chấm dứt do ý chí người thứ ba hoặc sự biến pháp lý: Tuyên bố phá sản, người lao động chết, mất năng lực hành vi, chấp hành án tù, thiên tai, dịch bệnh.
  3. Chấm dứt do ý chí một bên (đơn phương chấm dứt): Xuất phát từ quyền chủ động của NLĐ hoặc NSDLĐ khi có các điều kiện luật định; là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tranh chấp.
• Đặc điểm của chấm dứt HĐLĐ:
  1. Là quyền của các chủ thể trong QHLĐ nhằm tự giải phóng khỏi các nghĩa vụ ràng buộc.
  2. Làm chấm dứt hiệu lực pháp lý của HĐLĐ đúng hạn hoặc trước hạn.
  3. Dẫn đến hệ quả pháp lý đa dạng, có sự phân biệt rõ ràng giữa chấm dứt đúng luật và trái luật.
  4. Thể hiện tính chất tương hỗ giữa QHLĐ cá nhân và QHLĐ tập thể (vai trò ràng buộc của Thỏa ước lao động tập thể - TULĐTT).
• Nội dung điều chỉnh của pháp luật: Gồm quy định về căn cứ chấm dứt, trình tự, thủ tục thông báo, thời hạn báo trước, nghĩa vụ thanh toán trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại và chế định giải quyết tranh chấp tại TAND (nguyên tắc xét xử, thẩm quyền, thời hiệu, thủ tục hòa giải, chứng minh).
• Kinh nghiệm quốc tế: Phân tích các mô hình pháp lý về chấm dứt HĐLĐ và tài phán lao động của Nga, Trung Quốc, Pháp, Đức, Anh, Mỹ, Philippines, Lào, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Nhật Bản, Canada.

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai

Chương 3 đi sâu phân tích thực trạng các quy định pháp luật (BLLĐ 2012, BLLĐ 2019, BLTTDS 2015) và thực tiễn xét xử tại tỉnh Đồng Nai.

Thống kê tình hình xét xử tranh chấp lao động tại TAND tỉnh Đồng Nai (2016 – 2021)

Cấp xét xử	Số lượng vụ án thụ lý, giải quyết	Tỷ lệ (%)
Sơ thẩm	1.140	85,46%
Phúc thẩm	194	14,54%
Tổng cộng	1.334	100%

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu báo cáo của TAND tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2016 – 2021.

Phân tích thực trạng và các bất cập phát hiện qua thực tiễn xét xử:

1. Về pháp luật nội dung (chấm dứt HĐLĐ):

   • Khái niệm "lý do chính đáng" trong các trường hợp NSDLĐ đơn phương chấm dứt HĐLĐ (như NLĐ thường xuyên không hoàn thành công việc, do thiên tai, dịch bệnh, thu hẹp sản xuất) còn mang tính định tính, dẫn đến cách đánh giá khác nhau giữa các cấp Tòa án.
   • Bất cập về thời hạn báo trước: Chưa có quy định rõ ràng về việc tính theo "ngày làm việc" hay "ngày theo lịch dương"; việc NSDLĐ trả tiền thay cho thời hạn báo trước có được coi là chấm dứt hợp pháp hay không chưa được quy định thống nhất.
   • Hậu quả pháp lý khi NSDLĐ đơn phương chấm dứt trái luật: Nghĩa vụ nhận NLĐ trở lại làm việc và bồi thường tiền lương những ngày không được làm việc trong nhiều trường hợp không khả thi trên thực tế khi quan hệ lao động đã rạn nứt hoàn toàn.

2. Về pháp luật tố tụng (BLTTDS năm 2015 áp dụng cho vụ án lao động):

   • Nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh: NLĐ ở vị thế yếu thế, khó tiếp cận các tài liệu quản lý nhân sự, bảng chấm công, quy chế nội bộ do NSDLĐ nắm giữ; trong khi Tòa án chưa có cơ chế đặc thù hỗ trợ thu thập chứng cứ nhanh chóng.
   • Thủ tục rút gọn trong giải quyết tranh chấp lao động hầu như không áp dụng được do điều kiện áp dụng quá khắt khe (chứng cứ phải rõ ràng, đương sự có nơi cư trú ổn định, không có đương sự ở nước ngoài).
   • Cơ chế hòa giải tại Tòa án theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020 và BLTTDS năm 2015 còn chồng chéo, chưa phát huy tối đa hiệu quả trong việc gắn kết lại quan hệ lao động.

Chương 4: Hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp chấm dứt hợp đồng lao động và nâng cao hiệu quả áp dụng tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai

Chương 4 đưa ra các định hướng và nhóm giải pháp hoàn thiện:

1. Định hướng hoàn thiện:

   • Bảo đảm nguyên tắc cân bằng và hài hòa lợi ích hợp pháp giữa NLĐ và NSDLĐ.
   • Thúc đẩy tính linh hoạt của thị trường lao động đi đôi với việc bảo vệ quyền việc làm của NLĐ.
   • Đơn giản hóa, chuyên môn hóa thủ tục tố tụng giải quyết tranh chấp lao động tại TAND.
   • Phù hợp với tiến trình cải cách tư pháp và cam kết trong các FTA thế hệ mới, tiêu chuẩn lao động quốc tế của ILO.

2. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật nội dung:

   • Sửa đổi, bổ sung BLLĐ nhằm hướng dẫn chi tiết tiêu chí đánh giá "NLĐ thường xuyên không hoàn thành công việc".
   • Quy định rõ ràng về cơ chế trả tiền thay thế thời hạn báo trước (pay in lieu of notice).
   • Bổ sung cơ chế linh hoạt trong việc giải quyết hậu quả pháp lý: Trường hợp hai bên không thể tiếp tục làm việc cùng nhau, Tòa án có quyền tuyên bố chấm dứt HĐLĐ và ấn định mức bồi thường tài chính bổ sung thay vì bắt buộc phải nhận NLĐ trở lại làm việc.

3. Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật hình thức (tố tụng):

   • Xây dựng quy định tố tụng đặc thù cho án lao động trong BLTTDS hoặc hướng tới xây dựng Bộ luật Tố tụng Lao động riêng biệt.
   • Quy định chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh đối với một số tài liệu nhân sự sang phía NSDLĐ.
   • Mở rộng phạm vi và nới lỏng điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn đối với các tranh chấp cá nhân về tiền lương, trợ cấp thôi việc.

4. Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng tại TAND tỉnh Đồng Nai:

   • Thành lập và chuyên môn hóa Tòa Lao động hoặc phân công Thẩm phán chuyên trách giải quyết án lao động tại TAND cấp huyện có nhiều khu công nghiệp.
   • Tăng cường tập huấn, bồi dưỡng kiến thức thực tiễn về quan hệ lao động, tiêu chuẩn quốc tế và kỹ năng hòa giải tranh chấp lao động cho Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân.
   • Phối hợp chặt chẽ giữa Tòa án với Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Ban Quản lý các Khu công nghiệp, Liên đoàn Lao động tỉnh Đồng Nai trong việc chia sẻ thông tin và giải quyết tranh chấp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ ra 4 đóng góp mới về mặt khoa học:

1. Về mặt tổng thuật: Tổng quan có hệ thống các công trình nghiên cứu về pháp luật chấm dứt HĐLĐ và giải quyết tranh chấp tại TAND theo hai chiều kích nội dung và hình thức, chỉ rõ khoảng trống lập pháp và áp dụng thực tiễn trong bối cảnh thi hành BLLĐ năm 2019 và BLTTDS năm 2015.
2. Về mặt lý luận: Hoàn thiện và phát triển cơ sở lý luận về tranh chấp và giải quyết tranh chấp chấm dứt HĐLĐ tại TAND; làm rõ bản chất quyền chấm dứt HĐLĐ, tính chất tương hỗ giữa QHLĐ cá nhân và tập thể, cùng những yêu cầu đặc thù của thủ tục tư pháp đối với quan hệ lao động.
3. Về mặt thực tiễn: Đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng pháp luật thông qua số liệu 1.334 vụ án tại TAND hai cấp tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2016 – 2021; vạch rõ các nguyên nhân dẫn đến vướng mắc trong thu thập chứng cứ, áp dụng thủ tục rút gọn và giải quyết hậu quả pháp lý.
4. Về mặt giải pháp: Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ sửa đổi luật nội dung, hoàn thiện quy định tố tụng dân sự đặc thù đến các giải pháp tổ chức thực hiện tại TAND tỉnh Đồng Nai nhằm nâng cao chất lượng xét xử.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung nghiên cứu thực tiễn xét xử tại TAND hai cấp tỉnh Đồng Nai trong phạm vi thời gian từ năm 2016 đến năm 2021. Khảo sát chỉ giới hạn trong khu vực doanh nghiệp (dân doanh và có vốn đầu tư nước ngoài), không bao gồm khu vực hành chính công lập hay các đơn vị sự nghiệp công lập.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu thực tiễn áp dụng BLLĐ năm 2019 tại các trung tâm kinh tế khác trên cả nước trong giai đoạn sau năm 2021; nghiên cứu sâu hơn về cơ chế trọng tài lao động độc lập và tác động của chuyển đổi số đối với việc chứng minh, giải quyết tranh chấp lao động trên nền tảng số.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để sửa đổi, bổ sung BLLĐ, BLTTDS và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến chấm dứt HĐLĐ và giải quyết tranh chấp lao động.
• Đối với hệ thống Tòa án nhân dân: Là tài liệu tham khảo nghiệp vụ hữu ích cho Thẩm phán, Thư ký Tòa án trong việc thụ lý, đánh giá chứng cứ, hòa giải và xét xử các vụ án tranh chấp chấm dứt HĐLĐ.
• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu: Phục vụ nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Lao động, Tố tụng Dân sự làm tài liệu nghiên cứu và giảng dạy.
• Đối với các chủ thể trong quan hệ lao động: Giúp NLĐ, NSDLĐ và tổ chức Công đoàn nắm bắt rõ quyền, nghĩa vụ và các rủi ro pháp lý khi chấm dứt HĐLĐ, từ đó nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và lựa chọn phương thức bảo vệ quyền lợi phù hợp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại các sự kiện pháp lý dẫn đến chấm dứt hợp đồng lao động thành những nhóm nào?

Luận án phân loại sự kiện chấm dứt HĐLĐ thành 3 nhóm:

• Chấm dứt HĐLĐ do ý chí hai bên (thỏa thuận chấm dứt, hợp đồng hết hạn, hoàn thành công việc).
• Chấm dứt HĐLĐ do ý chí của người thứ ba hoặc sự biến pháp lý (doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản, NLĐ bị chấp hành án tù, NLĐ hoặc NSDLĐ chết, mất năng lực hành vi dân sự, thiên tai, dịch bệnh).
• Chấm dứt HĐLĐ do ý chí một bên (NLĐ hoặc NSDLĐ thực hiện quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ theo quy định pháp luật).

2. Quy mô xét xử tranh chấp lao động tại TAND tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2016 – 2021 được ghi nhận như thế nào?

Trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2021, TAND hai cấp tỉnh Đồng Nai đã thụ lý và giải quyết tổng cộng 1.334 vụ án tranh chấp lao động. Trong đó, xét xử sơ thẩm là 1.140 vụ án (chiếm 85,46%) và xét xử phúc thẩm là 194 vụ án (chiếm 14,54%). Đa phần các vụ việc đều có nội dung liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến hành vi chấm dứt HĐLĐ.

3. Đâu là những điểm bất cập chính trong quy định về hậu quả pháp lý khi NSDLĐ đơn phương chấm dứt HĐLĐ trái pháp luật?

Quy định buộc NSDLĐ phải nhận NLĐ trở lại làm việc và bồi thường tiền lương trong những ngày không được làm việc thường gặp khó khăn lớn khi áp dụng trong thực tế. Trong nhiều trường hợp, mâu thuẫn giữa hai bên đã sâu sắc, vị trí làm việc không còn hoặc môi trường làm việc không còn phù hợp, dẫn đến việc phán quyết của Tòa án khó thi hành dứt điểm hoặc không mang lại hiệu quả thực tế cho cả hai bên.

4. Luận án dựa trên những lý thuyết pháp lý cốt lõi nào để phân tích vấn đề nghiên cứu?

Luận án tiếp cận nghiên cứu dựa trên 5 cơ sở lý thuyết chính:

• Lý thuyết về hợp đồng trong cơ chế thị trường.
• Lý thuyết về Nhà nước pháp quyền.
• Lý thuyết về quyền độc lập tư pháp.
• Lý thuyết về quyền bình đẳng trước pháp luật.
• Lý thuyết về quyền tiếp cận công lý của công dân (theo Điều 10 Tuyên ngôn quốc tế về Quyền con người).

5. Luận án đưa ra những giải pháp trọng tâm nào về tố tụng để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp tại Tòa án?

Luận án kiến nghị xây dựng quy trình tố tụng đặc thù cho án lao động (hoặc tiến tới ban hành Luật Tố tụng Lao động), chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh hồ sơ nhân sự sang phía NSDLĐ, nới lỏng điều kiện để áp dụng thủ tục rút gọn, tăng cường đào tạo chuyên môn hóa Thẩm phán xét xử án lao động và thành lập Tòa Lao động chuyên trách tại các địa bàn tập trung nhiều khu công nghiệp.

---

Kết luận

Luận án "Giải quyết tranh chấp về chấm dứt hợp đồng lao động từ thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai" là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về chế định chấm dứt HĐLĐ và giải quyết tranh chấp tại Tòa án dưới góc độ lý luận và thực chứng. Thông qua việc phân tích thực trạng pháp luật và dữ liệu 1.334 vụ án tại tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2016 – 2021, tác giả đã chỉ rõ những vướng mắc lập pháp, xung đột quy định và khó khăn trong áp dụng thủ tục tố tụng dân sự. Các kiến nghị hoàn thiện pháp luật nội dung, pháp luật hình thức và giải pháp tổ chức thực hiện tại TAND tỉnh Đồng Nai trong luận án đóng góp cơ sở khoa học quan trọng nhằm bảo đảm sự hài hòa lợi ích trong quan hệ lao động, nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Nghiên cứu về pháp luật chấm dứt hợp đồng lao động 1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận về chấm dứt hợp đồng lao động Đây là nội dung được các giáo trình Luật Lao động của một số cơ sở đào tạo luật bậc cử nhân đều đề cập đến, như: “Giáo trình Luật La động Việt Nam” của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (1999); “Giáo trình Luật La động Việt Nam” của Trường Đại học Luật Hà Nội, tập 1 (2020); “Giáo trình Luật La độn ” của Trường Đại học Lao động - Xã hội (2009); “Giáo trình Luật La động” của Trường Đại học Luật TP.

Hồ Chí Minh (2013). Nghiên cứu về vấn đề này, qua khảo cứu còn thấy ở các luận án, luận văn thạc sĩ như: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Hữu Chí: “HĐLĐ tr n cơ c ế thị trường ở Việt Nam” (2002); Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hoa Tâm: “Pháp luật về đơn ươn c ấm dứt HĐLĐ - những vấn đề lý luận và thực tiễn” (2013). Số lượng luận văn thạc sĩ nghiên cứu về chủ đề này cũng rất phong phú như Luận văn của Dương Thị Kim Ngân: “Pháp luật về đơn ươn chấm dứt hợ đồng của n ười lao động và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Lạn Sơn” Đại học Luật Hà Nội, (2018); Nguyễn Anh Tiến: "Pháp luật về hợ đồn la động từ thực tiễn các khu công nghiệp tỉnh Hà Nam", Đại học Mở Hà Nội (2019); Đào Hải Dung: “Đơn ươn c ấm dứt ợ đồn la độn của n ười ử dụn la độn từ t ực tiễn c c cơ ở Y-Dược cổ truyền ở Việt Nam iện nay” Học viện Khoa học xã hội (2020); Lại Nhật Linh: “HĐLĐ vô iệu t e BLLĐ năm 2019”, Học viện Khoa học xã hội (2020); Nguyễn Thị Bình: “Quyền đơn ươn c ấm dứt HĐLĐ t e luật la động và thực tiễn thực hiện tại Bệnh viện đa k a tỉnh Phú Thọ”, Đại học Mở Hà Nội, năm 2020; Nguyễn Thị Anh Phương: “Đơn ươn c ấm dứt hợ đồn la động trái pháp luật của n ười sử dụng lao động theo Bộ luật la độn năm 2019 từ thực tiễn thực hiện tại thành phố Bắc 10 Ninh, tỉnh Bắc Ninh”, Học viện Khoa học xã hội, năm 2021; Nguyễn Ngọc Ánh: “Pháp luật về HĐLĐ và t ực tiễn thực hiện tại công ty cổ phần BMS Group Global, Thành phố Hà Nội”, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2022….; Ngoài ra còn một số bài viết nghiên cứu như bài “Đơn ươn c ấm dứt HĐLĐ của NLĐ t e BLLĐ năm 2019” của tác giả Nguyễn Hữu Chí đăng trên Tạp chí Luật học (5/2021); Bài “Chế địn HĐLĐ t e BLLĐ năm 2019” của tác giả Trần Thị Thúy Lâm và Trần Minh Tiến, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật với ấn phẩm Triển khai thi àn BLLĐ năm 2019, NXB Tư pháp, năm 2020; Bài “Nhữn điểm mới của của BLLĐ năm 2019 về thực hiện và chấm dứt HĐLĐ” của tác giả Nguyễn Xuân Thu, Tạp chí Nghề Luật (3/2020); Bài “Hoàn thiện quy định về trách nhiệm của NSDLĐ đơn ươn c ấm dứt HĐLĐ tr i luật” của tác giả Trần Hoàng Hải, Đỗ Hải Hà đăng trong tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 8 (193) 2011; “Thực hiện, chấm dứt hợp đồn la động theo Bộ luật La độn năm 2012 – Từ quy địn đến nhận thức và thực hiện”, của tác giả Nguyễn Hữu Chí, Tạp chí Luật học 8/2013. Trong tất cả các công trình nói trên, chấm dứt HĐLĐ nhìn chung đều được khái niệm theo Từ điển giải thích luật học (Luật lao động, Luật Đất đai, Tư pháp quốc tế) [81] như sau: Chấm dứt HĐLĐ là ự kiện pháp lý mà một hoặc cả hai bên không tiếp tục thực hiện HĐLĐ, c ấm dứt quyền và n ĩa vụ của ai bên đã t ỏa thuận tr n HĐLĐ.

Sách “The Future of Labour law” (2004), Catherine Barnard, Simon Deakin and Gillians Morris, Oxford and Portland Oregon. Tài liệu có nội dung về: (i) Chấm dứt hợp đồng lao động (tr.101 – 128); (ii) Luật chung về đơn phương chấm dứt HĐLĐ (tr.119); (iii) Những quan điểm thay đổi về chấm dứt HĐLĐ ở Anh quốc (tr.130 – 147); Sách “Globalization and the future of labour law” (2006), John D. Trong tài liệu đề cập đến: (i) Không bị phân biệt đối xử buộc thôi việc khi lao động nữ trong giai đoạn mang thai, bảo đảm quyền cho họ được trở lại làm việc và được hưởng mức lương tương đương với vị trí làm việc khi nghỉ sinh; (ii) Không được buộc thôi việc khi NLĐ lập gia đình trong quá trình làm việc (tr. Nhìn chung, các tài liệu trên đều có so sánh pháp luật các nước về chấm dứt HĐLĐ hay sa thải NLĐ và xác định: (i) Quyền chấm dứt HĐLĐ của chủ thể; 11 (ii) Nguyên nhân chấm dứt HĐLĐ do khó khăn kinh tế của doanh nghiệp, do quá thừa nhân công (Chỉ thị số 98/59/EC ngày 20/7/1998); (iii) NLĐ có quyền được bảo hộ chống lại việc bị sa thải phi lý, dựa trên luật Cộng đồng, luật quốc gia và các thông lệ; (iv) Thủ tục chấm dứt HĐLĐ, các vấn đề về tài chính của việc chấm dứt HĐLĐ, hay trường hợp NLĐ không đồng ý chấm dứt HĐLĐ và phải bồi thường dựa theo sự linh hoạt của luật pháp; (v) Giải quyết tranh chấp về chấm dứt HĐLĐ, tòa án sẽ chọn lựa giữa việc quyết định cho NLĐ được làm việc trở lại hay được bồi thường.

Về đặc điểm của chấm dứt HĐLĐ, nhìn chung các nghiên cứu đều có sự thống nhất như sau: - Thứ nhất: Chấm dứt HĐLĐ là khả năng xử sự theo cách thức nhất định trong chấm dứt HĐLĐ mà pháp luật cho phép hoặc thừa nhận. Cách thức để chấm dứt HĐLĐ tuỳ thuộc vào quy định của pháp luật mỗi quốc gia, mà theo đó các bên được phép xử sự hay không xử sự trong từng trường hợp cụ thể tương ứng với quy định của pháp luật để chấm dứt HĐLĐ. - Thứ hai, chấm dứt HĐLĐ là quyền của các bên trong QHLĐ. Khi xác lập QHLĐ, luôn có sự thoả thuận, thương lượng giữa hai bên chủ thể.

Dưới góc độ ý chí và biểu lộ ý chí thì chấm dứt HĐLĐ có thể do ý chí 2 bên, 1 bên hoặc người thứ ba. Ý chí này được biểu hiện bằng nhiều hành vi khách quan để các bên có thể nhận biết nhưng không phải bao giờ cũng cần được bên kia chấp nhận. Nói cách khác, hành vi đơn phương chấm dứt HĐLĐ thực chất là xử sự của một bên trong QHLĐ gắn với việc làm chấm dứt QHLĐ. Như vậy, có thể thấy việc đơn phương chấm dứt HĐLĐ của NLĐ có ý nghĩa quan trọng đối với cả NLĐ và NSDLĐ.

- Thứ ba, hành vi chấm dứt HĐLĐ của một hoặc hai bên dẫn đến việc HĐLĐ chấm dứt hiệu lực pháp lý đúng hạn, trước thời hạn hoặc trước khi công việc theo hợp đồng được hoàn thành. Khi tham gia vào quan hệ lao động, kí kết HĐLĐ các bên luôn phải thỏa thuận về loại hình hợp đồng, thời gian làm việc đối với từng loại hợp đồng khác nhau. Khi thời hạn thực hiện hợp đồng kết thúc, các bên trong quan hệ HĐLĐ sẽ không còn ràng buộc về các quyền và nghĩa vụ với nhau nữa. Theo nguyên tắc luật định, các bên chủ thể không được thực hiện đơn phương chấm dứt HĐLĐ trái với những quy định đã có, và một trong số đó là thời hạn có hiệu lực 12 pháp lý của HĐLĐ hoặc khi công việc mà các bên có nghĩa vụ phải thực hiện chưa hoàn thành.

- Thứ tư, chấm dứt HĐLĐ tạo ra những hệ quả pháp lý đa dạng. Khi chấm dứt HĐLĐ đúng pháp luật hoặc trái pháp luật thì NLĐ và NSDLĐ luôn phải thực hiện những nghĩa vụ của mình sau khi chấm dứt HĐLĐ. NSDLĐ thì có nghĩa vụ thực hiện chi trả các khoản trợ cấp thôi việc, mất việc làm, nhận lại hoặc bố trí công việc mới cho NLĐ tùy vào từng trường hợp. Về phía NLĐ, khi chấm dứt HĐLĐ đúng pháp luật, họ sẽ được hưởng các quyền lợi theo quy định của pháp luật nhưng cũng sẽ phải thực hiện nghĩa vụ của mình như bồi thường chi phí đào tạo, không được nhận trợ cấp thôi việc và mất việc làm… nếu đơn phương chấm dứt HĐLĐ không đúng pháp luật.

Hậu quả pháp lý mà các bên phải ghánh chịu theo luật quy định luôn mang tính công bằng, minh bạch cho các bên chủ thể trong HĐLĐ. - Thứ năm, việc chấm dứt HĐLĐ đúng pháp luật sẽ giải phóng cho chủ thể khỏi các nghĩa vụ ràng buộc trong HĐLĐ. Khác với trường hợp chấm dứt HĐLĐ trái pháp luật, các bên phải thực hiện nghĩa vụ và các khoản chi phí nếu có thì với trường hợp chấm dứt HĐLĐ đúng pháp luật lúc này quan hệ lao động sẽ chấm dứt đúng theo mặt pháp lý và thực tế, quan hệ mua bán sức lao động không còn, các bên được quyền tự do tìm kiếm, xác lập quan hệ mới, thoát khỏi sự ràng buộc đối với nhau. - Thứ sáu, chấm dứt HĐLĐ là sự kiện pháp lý dễ phát sinh tranh chấp.

Chấm dứt HĐLĐ dẫn đến kết thúc QHLĐ. Với trường hợp chấm dứt HĐLĐ do ý chí 1 bên (đơn phương), các bên luôn thấy có sự vi phạm, tổn thương khi bị chấm dứt nên dễ dẫn đến xung đột, bất đồng. Thêm nữa, chấm dứt HĐLĐ thường liên quan đến việc làm, thu nhập, biến động lao động, chi phí đào tạo…ảnh hưởng đến lợi ích các bên nên tranh chấp cũng là điều bình thường. Hầu hết các tranh chấp lao động cá nhân ở TAND hiện nay là trực tiếp hoặc gián tiếp từ việc đơn phương chấm dứt HĐLĐ.

Cá biệt nó còn là nguyên nhân dẫn đến các xung đột tập thể. - Thứ bảy, tính chất tương hỗ của QHLĐ cá nhân và QHLĐ tập thể khi các bên chấm dứt HĐLĐ. QHLĐ cá nhân (NLĐ và NSDLĐ), QHLĐ tập thể (tập thể NLĐ với NSDLĐ) luôn có sự tương tác, hỗ trợ lẫn nhau bởi HĐLĐ mang tính cá nhân được 13 thực thi trên cơ sở thỏa thuận giữa NLĐ và NSDLĐ, song cũng mang tính chất tập thể bởi hoạt động thường do một người thực hiện nhưng trong mối liên hệ gắn bó hữu cơ với tập thể. QHLĐ cá nhân là cơ sở để thiết lập QHLĐ tập thể, và ngược lại QHLĐ tập thể bổ sung, nâng cao hiệu quả cho QHLĐ cá nhân.

Chính nhờ sự tác động này đã tạo sự cân bằng, bình đẳng và thỏa mãn được lợi ích đặt ra cho các bên trong QHLĐ. Trong quá trình thực hiện HĐLĐ luôn có sự tác động của các QHLĐ theo hướng đảm bảo quyền, lợi ích của các bên.