CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VÀ CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. Khái quát chung về giải quyết tranh chấp đất đai 1. Khái niệm, đặc điểm tranh chấp đất đai 1. Khái niệm tranh chấp đất đai Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử với những chính sách pháp luật đất đai khác nhau, dù pháp luật có công nhận đất đai là tài sản thuộc sở hữu tư nhân hay sở hữu chung toàn dân mà Nhà nước là đại diện và giao quyền sử dụng đất cho tổ chức, cá nhân, hộ gia đình,… thì ở nước ta, hiện tượng tranh chấp đất đai trở thành một trong những vấn đề phức tạp nhất trong tất cả các loại tranh chấp.
Tranh chấp đất đai là một trong những vấn đề nóng xảy ra thường xuyên trong đời sống hàng ngày, ảnh hưởng không nhỏ đến công tác quản lý Nhà nước về đất đai nói chung và việc sử dụng đất nói riêng. “Sự kiện Bộ Tài nguyên – Môi trường từng đề xuất thành lập một cơ quan tài phán chuyên trách để giải quyết các tranh chấp đất đai đã phần nào cho thấy tính chất nghiêm trọng của vấn đề”2. Vậy những loại tranh chấp nào là tranh chấp đất đai, tại sao nó lại trở thành vấn đề thời sự như vậy, để trả lời những câu hỏi này thì trước hết phải hiểu khái niệm tranh chấp đất đai là gì. Việc làm rõ nội hàm của khái niệm tranh chấp đất đai là cần thiết và có ý nghĩa thực tế sâu sắc trong việc giải quyết có hiệu quả các tranh chấp phát sinh trong thực tiễn vì không có định nghĩa chính xác về khái niệm tranh chấp đất đai thì không thể xác định được đối tượng tranh chấp trong tranh chấp đất đai, không xác định cơ quan có thẩm quyền giải quyết cũng như áp dụng trình tự, thủ tục giải quyết phù hợp.
Tranh chấp đất đai được sử dụng trong đời sống xã hội để chỉ những bất đồng, mâu thuẫn xảy ra trong quá trình quản lý và sử dụng đất. Còn dưới góc độ pháp lý thì khái niệm “tranh chấp đất đai” được hiểu thế nào. Bàn về khái niệm “Tranh chấp đất đai” trong Luật đất đai năm 2003. Tạp chí Khoa học pháp lý, số 2/2006.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Theo Từ điển tiếng Việt phổ thông: “Tranh chấp là đấu tranh, giằng co khi có ý kiến bất đồng thường là trong vấn đề quyền lợi giữa hai bên”3. Những bất đồng xảy ra giữa hai hoặc nhiều người trong quan hệ xã hội. Trong thực tiễn cuộc sống tồn tại nhiều loại tranh chấp khác nhau, tùy theo lĩnh vực và nội dung phát sinh mà nó được gọi là tranh chấp dân sự, tranh chấp lao động, tranh chấp về thừa kế tài sản, … Theo Từ điển Giải thích Thuật ngữ Luật học: “Tranh chấp đất đai là Tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai”4. Còn trong các văn bản pháp luật đất đai, cho đến trước khi Luật Đất đai năm 2003 ra đời, thuật ngữ “Tranh chấp đất đai” chưa một lần được giải thích chính thức mà chỉ được “hiểu ngầm” thông qua các quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp đất đai và các tranh chấp khác có liên quan đến quyền sử dụng đất.
Đến Luật đất đai năm 2003, lần đầu tiên khái niệm tranh chấp đất đai được quy định “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai”5. Theo đó, tranh chấp đất đai có nội hàm tương đối rộng và được định nghĩa một cách chung chung, không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau về tranh chấp đất đai. Theo khái niệm này, đối tượng trong tranh chấp đất đai là quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất nhưng đây là tranh chấp tổng thể tất cả các quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất hay chỉ là tranh chấp từng quyền và nghĩa vụ do pháp luật đất đai quy định, hay bao gồm cả tranh chấp những quyền và nghĩa vụ mà người sử dụng đất có được khi tham gia vào các quan hệ giao dịch dân sự khác như tặng cho, chuyển nhượng,. Ngoài ra, chủ thể tranh chấp đất đai là hai hay nhiều bên cũng không được xác định 3 Viện Ngôn ngữ học, 2002.
Từ điển tiếng Việt phổ thông. 4 Trường Đại học Luật Hà Nội, 1999. Từ điển giải thích thuật ngữ luật học. Công an nhân dân, tr.
5 Khoản 26 Điều 4 Luật đất đai năm 2003. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 cụ thể, đây chỉ là người sử dụng đất hay là còn tất cả các chủ thể liên quan đến quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất trong quan hệ tranh chấp đất đai. Tuy định nghĩa tranh chấp đất đai theo Luật đất đai năm 2003 còn gây ra nhiều ý kiến, quan điểm trong cách hiểu và áp dụng pháp luật nhưng đến Luật đất đai năm 2013 tại khoản 24 Điều 3 lại tiếp tục giữ nguyên khái niệm về tranh chấp đất đai. Tuy nhiên, có sự thay đổi về cách sử dụng thuật ngữ tranh chấp đất đai.
Bởi lẽ, nếu như Luật đất đai năm 2003 sử dụng cả hai khái niệm “Tranh chấp đất đai” và “Tranh chấp về quyền sử dụng đất” (Điều 135 và Điều 136) thì Luật đất đai năm 2013 lại sử dụng khái niệm “Tranh chấp đất đai” và “Tranh chấp về tài sản gắn liền với đất” (Điều 203). Hay nói cách khác, tuy sử dụng cùng một khái niệm nhưng với việc sử dụng thuật ngữ tranh chấp đất đai đã xác định được đối tượng của tranh chấp đất đai là tranh chấp quyền sử dụng đất, phân biệt với tranh chấp về tài sản gắn liền với đất. Điều này là phù hợp với chính sách pháp luật về đất đai của nước ta, bởi lẽ: Thứ nhất, chế độ sở hữu đất đai của Việt Nam được quy định trong Hiến pháp năm 2013 là “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý” và “Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất” (Điều 4 Luật đất đai năm 2013). Do đó, đất đai thuộc sở hữu toàn dân, người sử dụng đất chỉ có quyền sử dụng đối với đất đai nên cái mà họ tranh chấp khi xảy ra tranh chấp đất đai chỉ có thể là tranh chấp về quyền sử dụng đất.
Thứ hai, nhìn lại tổng thể các quy định của pháp luật đất đai từ khi ban hành Luật đất đai năm 1987 đến nay thì các thuật ngữ tranh chấp đất đai và tranh chấp quyền sử dụng đất đã được sử dụng như những thuật ngữ thay thế, cụ thể như sau6: Tại Điều 21 Luật Đất đai năm 1987 quy định: “Các tranh chấp về quyền sử dụng đất đai do UBND nơi có đất đai bị tranh chấp giải quyết theo quy định dưới đây: Lê Thị Bích Chi, 2017. Khái niệm tranh chấp đất đai trong Luật đất đai năm 2013. Tạp chí Khoa 6 học Đại học Đà Lạt, tập 7, số 4. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
UBND xã, thị trấn giải quyết các tranh chấp đất đai giữa cá nhân với cá nhân…”. Điều 38 Luật đất đai năm 1993 quy định: “1. Nhà nước khuyến khích việc hòa giải các tranh chấp đất đai trong nhân dân… 2. Các tranh chấp về quyền sử dụng đất mà người sử dụng đất không có giấy chứng nhận của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền…”.
Điều 136 Luật đất đai năm 2003 quy định: “Thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai: Tranh chấp đất đai đã được hòa giải tại UBND xã, phường, thị trấn mà một bên hoặc các bên đương sự không thống nhất thì được giải quyết như sau: 1. Tranh chấp về quyền sử dụng đất mà các đương sự có GCNQSDĐ…”. Tại Điều 203 Luật đất đai năm 2013 quy định: “Thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai đã được hòa giải tại UBND cấp xã mà không thành thì được giải quyết như sau: 1. Tranh chấp đất đai mà các đương sự có Giấy chứng nhận hoặc có một trong các loại giấy tờ quy định tại Điều 100 của Luật này và tranh chấp về tài sản gắn liền với đất thì do TAND giải quyết…”.
Từ những phân tích trên đây đã cho thấy sự tương đồng trong khái niệm tranh chấp đất đai chỉ có thể là tranh chấp về quyền sử dụng đất, không bao gồm tranh chấp tài sản gắn liền với đất và có thể định nghĩa về tranh chấp đất đai như sau: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của những người sử dụng đất trong việc xác định ai là người có quyền sử dụng đất”. Các dạng tranh chấp đất đai Trong điều kiện kinh tế hàng hóa, quyền sử dụng đất được coi là một loại tài sản, một loại hàng hóa đặc biệt được giao dịch phổ biến trên thị trường thì việc xảy ra tranh chấp quyền sử dụng đất là điều hiển nhiên. Ngoài tranh chấp “trực tiếp” quyền sử dụng đất, các chủ thể có thể tranh chấp tài sản gắn liền với đất đai mà con người đã đầu tư, tạo lập trên đất; tranh chấp khi thực hiện các giao dịch quyền sử TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 dụng đất7. Đây là các tranh chấp liên quan đến đất đai nên việc giải quyết ít nhiều cũng liên quan đến pháp luật đất đai, dù đối tượng tranh chấp không phải là đất đai.
Việc phân định này có ý nghĩa quyết định trong việc phân định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp. Như vậy, có thể phân loại tranh chấp về đất đai gồm các dạng sau: - Tranh chấp quyền sử dụng đất: Đây là dạng tranh chấp đất đai trực tiếp nhất. Trong dạng tranh chấp này, chúng ta thường gặp các loại tranh chấp về ranh đất, tranh chấp quyền sử dụng đất khi ly hôn, tranh chấp thừa kế đất đai, tranh chấp đòi đất. - Tranh chấp tài sản gắn liền với đất bao gồm công trình xây dựng, cây lâu năm, cây rừng trên đất.
Đặc điểm của tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai là hiện tượng phổ biến, xảy ra hàng ngày trong cuộc sống và là một lĩnh vực đặc biệt trong tranh chấp dân sự nói chung. Để phân biệt tranh chấp đất đai với các loại tranh chấp thông thường khác cần phân tích những đặc điểm riêng như sau: Thứ nhất, chủ thể tham gia quan hệ tranh chấp đất đai chỉ là chủ thể quản lý, sử dụng đất chứ không phải là chủ sở hữu đối với đất đai Pháp luật về đất đai ở mỗi giai đoạn lịch sử lại có những đặc điểm khác nhau.