Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT CẠNH TRANH TRONG GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI VỤ VIỆC CẠNH TRANH 1. Vai trò của pháp luật cạnh tranh trong nền kinh tế Cạnh tranh là một đặc trưng cơ bản, là nền tảng và động lực phát triển của kinh tế thị trường. Có thể nói rằng, không có cạnh tranh thì cũng không thể có nền kinh tế thị trường. Cùng với quy luật cung cầu và quy luật giá trị, cạnh tranh trở thành một quy luật cơ bản của nền kinh tế thị trường.
Tuy nhiên nếu chỉ với những tiền đề kinh tế như trên, cạnh tranh vẫn chưa thể có cơ hội nảy sinh và tồn tại trong đời sống kinh tế. Cạnh tranh chỉ có thể xuất hiện với tư cách là một sản phẩm của kinh tế thị trường trong những điều kiện của những tiền đề pháp lý cụ thể, nghĩa là các chủ thể thuộc mọi thành phần kinh tế phải được Nhà nước thừa nhận và bảo vệ quyền tự do, tự chủ trong kinh doanh, quyền sở hữu và tính đa dạng của các loại hình sở hữu cũng như địa vị bình đẳng trước pháp luật. Do đó, xây dựng chính sách duy trì một môi trường cạnh tranh lành mạnh và kiểm soát sự độc quyền trong kinh doanh là việc làm cần thiết[18]. Pháp luật cạnh tranh đảm bảo duy trì tính năng động và hiệu quả của nền kinh tế.
Cạnh tranh còn giúp cho các doanh nghiệp phát huy hết khả năng của mình bằng cách khuyến khích họ liên tục phấn đấu đạt tiêu chuẩn cao về chất lượng, dịch vụ và giá cả. Sức ép cạnh tranh sinh ra những sản phẩm mới vì các công ty áp dụng công nghệ mới và những biện pháp quản lý tiên tiến. Pháp luật cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường có những vai trò và chức năng cơ bản như sau: Thứ nhất, pháp luật cạnh tranh tạo nền tảng cơ bản cho quá trình cạnh tranh, duy trì và thúc đẩ y quá triǹ h ca ̣nh tranh tự do hay bảo vê ̣ hoă ̣c thúc đẩ y cạnh tranh hiệu quả. Pháp luật cạnh tranh bảo vệ và khuyến khích các doanh 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiệp cạnh tranh, hợp tác bình đẳng trong một khuôn khổ pháp luật chung, điều tiết mặt trái của cạnh tranh bằng cách kiểm soát quá trình dẫn đến vị trí thống lĩnh thị trường, độc quyền của doanh nghiệp, chống các hành vi gây cản trở cạnh tranh, cũng như thủ đoạn cạnh tranh không lành mạnh trên thương trường.
Thứ hai, pháp luật cạnh tranh điề u tiế t quá triǹ h ca ̣nh tranh , hướng quá trình này phục vụ cho những mục tiêu đã được định sẵn , ví dụ như đạt hiệu quả kinh tế cao , bảo vệ các doanh nghiệp vừa và nhỏ , duy trì hệ thống doanh nghiê ̣p tự do, duy trì sự công bằ ng, trung thực trong kinh doanh, bảo vệ quyền lơ ̣i người tiêu dùng. Thị trường hình thành từ mối quan hệ qua lại giữa người mua và người bán, hay rộng hơn là người sản xuất và người tiêu dùng dưới quy luật cung cầu và quy luật giá trị. Trong mối quan hệ này người tiêu dùng luôn ở vị trí trung tâm. Người tiêu dùng và sức tiêu thụ của họ chính là thước đo giá trị chất lượng sản phẩm, là nguồn lợi nhuận cho người sản xuất.
Họ có quyền lựa chọn hàng hoá cũng như người cung ứng hàng hoá và trả tiền cho sự lựa chọn đó. Tuy nhiên, quyền lựa chọn của họ bị giới hạn trong phạm vi khả năng cung ứng của người sản xuất. Về phía người sản xuất, lợi nhuận không chỉ là mục tiêu, động lực mà còn là phương thức tồn tại của họ. Lợi nhuận đến từ khách hàng, do đó việc ngày càng đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng là tôn chỉ của mọi doanh nghiệp.
Mặt khác người sản xuất không thể vượt quá khả năng của mình để chạy theo người tiêu dùng. Việc tối đa hoá lợi nhuận nhiều khi phụ thuộc vào việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực, giảm chi phí, nâng cao năng lực sản xuất hơn là số lượng khách hàng. Ngoài ra, việc nâng cao năng lực sản xuất cũng sẽ mở rộng khả năng đáp ứng các như cầu luôn thay đổi và ngày một tăng của người tiêu dùng. Do có sự hữu hạn của các yếu tố sản xuất, người tiêu dùng và nguồn lợi nhuận - sự hữu hạn của thị trường nói chung, các nhà sản xuất luôn có sự cạnh tranh theo hai hướng: mở rộng đầu ra và thu hẹp đầu vào.
Quá trình này diễn ra liên tục, đòi hỏi mỗi 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người phải luôn cố gắng phát triển, vượt lên các đối thủ, không ngừng tự hoàn thiện nếu không muốn bị loại bỏ. Kết quả còn lại là những nhà sản xuất có năng lực nhất, có khả năng phục vụ tốt nhất người tiêu dùng. Như vậy cạnh tranh tham gia vào mọi phương diện của nền kinh tế: nó sàng lọc và lành mạnh hoá thị trường, thúc đẩy sản xuất và điều tiết tiêu dùng [27]. Thứ ba, pháp luật cạnh tranh hạn chế các tác động tiêu cực nảy sinh do sự điề u hành quá mức của nhà nước vào thi ̣trường như kéo dài thời gian ra quyế t đinh ̣ của doanh nghiê ̣p và chi phí giao dich ̣ cao.
Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường đã làm thay đổi về căn bản vai trò của Nhà nước trong thị trường. Có những điều được coi là hiển nhiên trong nền kinh tế kế hoạch hoá trở nên không còn phù hợp với kinh tế thị trường và ngược lại , có những điều không được chấp nhận trong kinh tế tập trung lại thích hợp trong kinh tế thị trường. Trong kinh tế thi ̣ trường, viê ̣c Nhà nước chỉ huy mô ̣t cách tâ ̣p trung - thể hiê ̣n bằ ng các quy đinh, ̣ chỉ thị , mê ̣nh lê ̣nh hành chiń h đố i với hoa ̣t đô ̣ng kinh doanh của các thành phần kinh tế, kể cả quố c doanh, ngoài quốc doanh, đầ u tư nước ngoài – cho tới nay không còn phù hợp nữa. Thực tế đã cho thấy vẫn còn có không ít hiê ̣n tươ ̣ng chia cắ t thi ̣trường trong nước , chỉ định đối tác giao dịch xuất phát từ các cơ quan quản lý nhà nước.
Đây có thể nói là mô ̣t nét đă ̣c thù của các nề n kinh tế chuyể n đổ i. Rõ ràng là pháp luật cạnh tranh giữ một vai trò quan trọng đối với nền kinh tế thị trường. Dưới sự điều chỉnh của pháp luật cạnh tranh, các doanh nghiệp sẽ có một sân chơi bình đẳng, lành mạnh để có thể cung cấp các sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường trong đó người tiêu dùng sẽ mua hàng hóa/dịch vụ với chất lượng tốt nhất và giá cả rẻ nhất có thể. Điều này có nghĩa là thông qua quá trình cạnh tranh, trình độ công nghệ của họ sẽ được nâng cao qua các hoạt động nghiên cứu, phát triển, cải tiến kiểu dáng và hiệu quả sẽ được nâng cao nhờ cải tiến kỹ thuật cũng như cải tiến phương pháp quản lý, 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hoạt động, nhờ đó cũng mang lại lợi ích cho người tiêu dùng.
Do có cạnh tranh, sẽ có hàng loạt sản phẩm với các mức giá thấp hơn vì vậy, lựa chọn của người tiêu dùng được nới rộng hơn và làm tăng phạm vi tiêu dùng. Bên cạnh đó, chúng ta cũng đang chuyể n đổ i sang mô ̣t nề n kinh tế mở cửa hơn , hô ̣i nhâ ̣p hơn với mức đô ̣ lớn hơn với kinh tế thế giới. Điề u này có nghiã là mở rô ̣ng ca ̣nh tranh nhằ m đảm bảo cho tự do thương ma ̣i và ổ n đinh ̣ để phát triể n. Tự do thương ma ̣i phải đươ ̣c hiể u là tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luâ ̣t.
Vì vậy, pháp luật cạnh tranh góp phần duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh và kiểm soát độc quyền trong kinh doanh nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế của Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng [25]. Khái quát chung về áp dụng pháp luật 1. Khái niệm áp dụng pháp luật Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó Nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật, hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật ra các quyết định áp dụng pháp luật vào trong những trường hợp cụ thể của đời sống xã hội [15]. Áp dụng pháp luật là hoạt động có tổ chức mang tính quyền lực nhà nước của các cơ quan, người có thẩm quyền, nhằm thực hiện trong thực tế các quy phạm pháp luật trong mọi tình huống cụ thể của cuộc sống.
Hoạt động áp dụng pháp luật được tiến hành trong các trường hợp sau: - Khi những quan hệ pháp luật với những quyền và nghĩa vụ cụ thể không mặc nhiên phát sinh nếu thiếu sự can thiệp của nhà nước. - Khi xảy ra tranh chấp về quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý giữa các bên tham gia vào quan hệ pháp luật mà các bên đó không tự giải quyết được. - Khi cần áp dụng các biện pháp chế tài được nhà nước quy định trong các quy phạm pháp luật nhằm bảo đảm cho pháp luật được thực hiện nghiêm minh. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Trong một số quan hệ pháp luật mà nhà nước thấy cần thiết phải tham gia để kiểm tra, giám sát hoạt động của các bên tham gia quan hệ đó, hoặc nhà nước xác nhận tồn tại hay không tồn tại một số vụ việc, sự kiện thực tế.
Áp dụng pháp luật là hoạt động thực hiện pháp luật của các cơ quan nhà nước. Nó vừa là một hình thức thực hiện pháp luật, vừa là cách thức mà Nhà nước tổ chức cho các chủ thể thực hiện pháp luật. Các đặc điểm của áp dụng pháp luật Thứ nhất, áp dụng pháp luật mang tính tổ chức, quyền lực nhà nước, cụ thể, hoạt động này chỉ do những cơ quan nhà nước có thẩm quyền, người có thẩm quyền tiến hành. Hoạt động áp dụng pháp luật được tiến hành chủ yếu theo ý chí đơn phương của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, không bị phụ thuộc vào ý chí của chủ thể bị áp dụng pháp luật.
Văn bản áp dụng pháp luật mang tính bắt buộc phải thực hiện đối với những cá nhân, tổ chức có liên quan.