Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chƣơng trình xây dựng nông thôn mới. Chương 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chương 3: Nội dung và kết quả chƣơng trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 1 (2010-2013). Chương 4: Giải pháp đẩy mạnh chƣơng trình xây dựng nông thôn mới tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2014 - 2020.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHƢƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Quan điểm của Đảng ta về xây dựng NTM trong giai đoạn hiện nay Đối với đất nƣớc ta, sự phát triển kinh tế - xã hội không chỉ phụ thuộc vào sự phát triển tại các vùng đô thị mà còn phụ thuộc rất nhiều vào sự phát triển tại các vùng nông thôn. Hiện nay, nƣớc ta vẫn là một nƣớc nông nghiệp với hơn 70% dân cƣ đang sống ở vùng nông thôn; nông nghiệp, nông thôn là khu vực giàu tiềm năng cần khai thác một cách có hiệu quả. Trong mọi thời kỳ, mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông thôn ở nƣớc ta luôn đƣợc Đảng và Nhà nƣớc quan tâm chỉ đạo; phát triển nông nghiệp nông thôn đã, đang và sẽ còn là mối quan tâm hàng đầu, có vai trò quyết định đối với việc ổn định kinh tế - xã hội đất nƣớc.
Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng xác định mục tiêu “Xây dựng nông thôn mới ngày càng giàu đẹp, văn minh, có cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất phù hợp, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phát triển ngày càng hiện đại”. Quán triệt Nghị quyết Đại hội X, Hội nghị Trung ƣơng lần thứ 7 đã ban hành Nghị quyết số 26/TW; Nghị quyết đã nêu một cách tổng quát, toàn diện quan điểm của Đảng ta về xây dựng NTM; đồng thời đã nêu mục tiêu, nhiệm vụ cũng nhƣ phƣơng thức tiến hành quá trình xây dựng NTM trong giai đoạn hiện nay phù hợp với điều kiện thực tiễn phát triển của đất nƣớc. Quan điểm chỉ đạo thực hiện mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn cũng đƣợc Nghị quyết Đại hội XI của Đảng tiếp tục xác định rõ trên những nội dung chính sau: Thứ nhất: Phát triển nông nghiệp toàn diện theo hƣớng hiện đại, hiệu quả, bền vững đồng thời với giải quyết tốt các vấn đề về nông dân, nông thôn trên cơ sở phát huy những lợi thế của nền nông nghiệp nhiệt đới. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 8 Trong điều kiện hiện nay,“phát triển nông nghiệp toàn diện theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững đồng thời với giải quyết tốt các vấn đề về nông dân, nông thôn” [2, tr.2], theo quan điểm của Đảng cần đƣợc hiểu đó là phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa lớn, có năng suất, chất lƣợng, hiệu quả và sức cạnh tranh cao; đồng thời, phát triển nông nghiệp cũng tính tới những yếu tố bảo vệ môi trƣờng và các nguồn tài nguyên thiên nhiên, đảm bảo sự hài hòa về kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn.
Theo đó, việc đầu tƣ xây dựng các công trình hạ tầng kỹ thuật nông thôn; việc phát triển kinh tế - xã hội nông thôn; việc tổ chức và quản lý sản xuất nông nghiệp phải có định hƣớng theo quy hoạch và các chƣơng trình, đề án đƣợc phê duyệt. Xây dựng NTM là xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại ở nông thôn; xây dựng cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch. Các vấn đề về nông nghiệp, nông dân, nông thôn phải đƣợc giải quyết đồng bộ, gắn với quá trình đẩy mạnh CNH - HĐH đất nƣớc. Thứ hai: Phát huy vai trò của giai cấp nông dân - chủ thể của quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn.
Trong toàn bộ quá trình phát triển nông nghiệp và nông thôn hiện nay, nông dân luôn giữ vị trí là “chủ thể”, đây là sự khẳng định đúng đắn, cần thiết nhằm khơi dậy và phát huy mọi tiềm năng của nông dân trong sự nghiệp xây dựng nông thôn trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; đồng thời nhằm bảo đảm những quyền lợi chính đáng của nông dân. Vai trò chủ thể của nông dân trong quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn thể hiện ở chỗ: Là ngƣời trực tiếp tham gia phát triển kinh tế, tổ chức sản xuất, thực hiện CNH - HĐH nông nghiệp, nông thôn; chủ động, sáng tạo trong xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội ở nông thôn; tích cực tham gia vào quá trình lập quy hoạch và thực hiện quy hoạch xây dựng NTM; xây dựng và gìn giữ đời sống văn hoá - xã hội, môi trƣờng; xây dựng hệ thống chính trị cơ sở, đảm bảo an ninh trật tự xã hội ở nông thôn. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 9 Thứ ba: Xây dựng NTM theo hƣớng văn minh, giàu đẹp, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nông dân. Nhằm khắc phục những hạn chế và bất cập trong phát triển nông thôn nƣớc ta hiện nay, Đảng ta xác định: “Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn phát triển nông thôn với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch” [3, tr.
Phát triển mạnh công nghiệp, dịch vụ và làng nghề gắn với bảo vệ môi trƣờng, đảm bảo sự phù hợp với đặc điểm từng vùng theo các bƣớc đi cụ thể, vững chắc trong từng giai đoạn; giữ gìn và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của nông thôn Việt Nam; tạo môi trƣờng thuận lợi để khai thác mọi khả năng đầu tƣ vào nông nghiệp và nông thôn, nhất là đầu tƣ của các doanh nghiệp nhỏ và vừa để thu hút nhiều lao động. Những quan điểm về vấn đề phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong Nghị quyết Đại hội lần thứ XI của Đảng là sự khẳng định, bổ sung và tiếp tục phát triển chủ trƣơng, đƣờng lối lãnh đạo đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn đƣợc đặt ra từ Nghị quyết Trung ƣơng 7 khóa X của Đảng. Quan điểm đó của Đảng là sự kế thừa và phát huy những bài học kinh nghiệm lịch sử về phát huy sức mạnh toàn dân, huy động mọi nguồn lực để tạo ra sức mạnh tổng hợp để xây dựng NTM. Thực hiện đƣờng lối của Đảng, ngày 28/10/2008, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 24/CP; trong đó thống nhất nhận thức, hành động về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn theo Chƣơng trình MTQG về xây dựng NTM.
Mục tiêu xây dựng NTM là xây dựng xã hội nông thôn văn minh, tiên tiến, hiện đại nhƣng vẫn mang đậm bản sắc văn hóa và nét đẹp truyền thống của nông thôn Việt Nam. Nội dung chính của chƣơng trình là xây dựng, tổ chức cuộc sống của dân cƣ nông thôn theo hƣớng văn minh, hiện đại, giữ gìn bản sắc văn hóa và môi trƣờng sinh thái gắn với phát triển đô thị, thị trấn, thị tứ. Kết quả của quá trình xây dựng NTM sẽ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 10 mặt nông thôn, tạo cơ sở vững chắc nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân. Nhƣ vậy, chƣơng trình MTQG về xây dựng NTM là chƣơng trình mang tính ý nghĩa tổng hợp, sâu, rộng, có nội dung toàn diện; bao gồm tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, an ninh - quốc phòng.
Do đó, xây dựng NTM không phải chỉ là nhiệm vụ của nông dân, mà đƣợc xác định là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội ở nƣớc ta trong giai đoạn hiện nay. Một số cơ sở lý thuyết về xây dựng NTM 1. Lý thuyết về nông thôn - Khái niệm nông thôn: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã. Là vùng sinh sống của tập hợp dân cư chủ yếu làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp” [4, tr.
Nhƣ vậy, điều kiện sống và làm việc của dân cƣ nông thôn khác với dân cƣ đô thị, là bộ phận không thể tách rời của dân cƣ Việt nam. Hiện nay, nông thôn nƣớc ta có khoảng 70% dân số sinh sống. - Đặc trƣng cơ bản của nông thôn: Hệ thống xã hội nông thôn đƣợc xác định theo ba đặc trƣng cơ bản sau: Về các nhóm giai cấp, tầng lớp xã hội: Ở nông thôn, giai cấp đặc trƣng chủ yếu là nông dân, ngoài ra còn có các tầng lớp lao động khác nhƣ nhóm thợ thủ công, buôn bán nhỏ. Cấp chính quyền quản lý hành chính nông thôn là UBND xã.
Về lĩnh vực sản xuất: Đặc trƣng rõ nét nhất của nông thôn là sản xuất nông nghiệp; ngoài ra, còn có thể kể đến cấu trúc phi nông nghiệp bao gồm: dịch vụ, buôn bán, tiểu thủ công nghiệp. phục vụ nhu cầu đối với lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. Về lối sống, văn hóa cộng đồng: Nông thôn thƣờng rất đặc trƣng với lối sống văn hóa của cộng đồng làng xã. Đặc trƣng này bao gồm rất nhiều khía Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 11 cạnh nhƣ sự giao tiếp, đời sống tinh thần, phong tục, tập quán, giá trị tinh thần, chuẩn mực đạo đức.
Đây là những đặc trƣng cơ bản nhất về mặt xã hội học để nhận diện nông thôn, chính đặc trƣng này đã tạo ra bản sắc và diện mạo riêng cho hệ thống xã hội nông thôn.“Trong mối quan hệ mật thiết giữa nông nghiệp, nông dân và nông thôn, nông dân là chủ thể của quá trình phát triển ” [8, tr. Do đó chủ trƣơng lấy cấp xã làm điểm xuất phát để phát triển nông thôn là phù hợp với yêu cầu và điều kiện thực tế nƣớc ta hiện nay, đáp ứng đƣợc nguyện vọng của dân cƣ nông thôn. Lý thuyết về xây dựng NTM - Khái niệm về nông thôn mới: “Nông thôn mới là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý; xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần ngày càng được nâng cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa” [8, tr.
