Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU HÀNG HÓA 1. Cơ sở lí luận chung về hoạt động xuất khẩu hàng hóa 1. Khái niệm xuất khẩu Xuất khẩu là một từ ghép Hán Việt có nghĩa là xuất hàng hóa ra khỏi cửa khẩu biên giới. Khi nhắc đến khái niệm xuất khẩu ai cũng nghĩ ngay đến việc buôn bán hàng hóa sang một quốc gia khác.
Tuy nhiên trong đời sống hiện đại ngày nay, hoạt động xuất khẩu hàng hóa là một vấn đề được nghiên cứu, quan tâm và đã trở thành một lĩnh vực khoa học- xã hội, có rất nhiều khái niệm về hoạt động xuất khẩu. Là sinh viên trong ngành Kinh tế quốc tế, em hoàn toàn đồng ý với hai khái niệm về xuất khẩu sau: Thư viện học liệu mở Việt Nam định nghĩa rằng: “Hoạt động xuất khẩu hàng hoá là việc bán hàng hoá và dịch vụ cho một quốc gia khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm phương tiện thanh toán, với mục tiêu là lợi nhuận. Tiền tệ ở đây có thể là ngoại tệ đối với một quốc gia hoặc với cả hai quốc gia. Mục đích của hoạt động này là khai thác được lợi thế của từng quốc gia trong phân công lao động quốc tế.
Khi việc trao đổi hàng hoá giữa các quốc gia đều có lợi thì các quốc gia đều tích cực tham gia mở rộng hoạt động này”. Theo Luật Doanh Nghiệp 2005 định nghĩa rằng: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hóa được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Như vậy, xuất khẩu hàng hóa là việc bán một dịch vụ hay hàng hóa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc vào một khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam dựa trên cơ sở dùng ngoại tệ là đồng tiền thanh toán với mục tiêu chính là lợi nhuận và lợi ích có được từ hai bên. Mục đích chính của hoạt động này là khai thác lợi thế của từng quốc gia trong việc phân công lao động quốc tế, chuyển giao công nghệ, khỏa lấp và bổ sung cho nhau những thiếu hụt về nhu cầu hàng hóa, việc lảm cho cả hai nước xuất khẩu và nước mua hàng xuất khẩu.
Đặc điểm hoạt động xuất khẩu Hoạt động xuất khẩu là một phần trong hoạt động thương mại quốc tế, nó mang những đặc điểm sau: Xuất khẩu là hoạt động cơ bản của hoạt động ngoại thương. Nó đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội và ngày càng phát triển mạnh mẽ cả về chiều rộng và chiều sâu. Hình thức sơ khai của chúng chỉ là hoạt động trao đổi hàng 3 hoá nhưng cho đến nay nó đã phát triển rất mạnh và được biểu hiện dưới nhiều hình thức. Hoạt động xuất khẩu diễn ra trên mọi lĩnh vực.
Trong mọi điều kiện của nền kinh tế, xuất khẩu diễn ra từ hàng tiêu dùng cho đến tư liệu sản xuất, máy móc hàng hoá thiết bị công nghệ cao. Tất cả các hoạt động này đều nhằm mục tiêu đem lại lợi ích cho quốc gia nói chung và các doanh nghiệp tham gia nói riêng. Hoạt động xuất khẩu diễn ra rất rộng về không gian và thời gian. Nó có thể diễn ra trong thời gian rất ngắn song cũng có thể kéo dài hàng năm, có thể được diễn ra trên phạm vi một quốc gia hay nhiều quốc gia khác nhau.
Hoạt động xuất khẩu là hình thức cơ bản của hoạt động ngoại thương đã xuất hiện từ rất lâu và ngày càng phát triển. Nó diễn ra trên mọi lĩnh vực, mọi điều kiện kinh tế, từ xuất khẩu hàng tiêu dùng cho đến hàng hoá tư liệu sản xuất, từ máy móc thiết bị cho đến công nghệ kỹ thuật cao. Tất cả hoạt động đó đều nhằm mục tiêu đem lại lợi nhuận cho các quốc gia tham gia.3 Các hình thức xuất khẩu Hoạt động xuất khẩu bao gồm nhiều hình thức khác nhau và được sử dụng tùy theo cách thức kinh doanh, hoạt động của doanh nghiệp. Những loại hình xuất khẩu thường thấy hiện nay bao gồm: Xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu gián tiếp, xuất khẩu ủy thác, xuất khẩu gia công ủy thác, tạm nhập tái xuất.
Trong đó các hình thức như xuất khẩu trực tiếp, gián tiếp và ủy thác vẫn chiếm đa số, được doanh nghiệp các quốc gia ưu chuộng. Theo thư viện học liệu mở Việt Nam định nghĩa về các hình thức xuất khẩu như sau: ➢ Xuất khẩu trực tiếp là quá trình buôn bán hàng hóa cho doanh nghiệp nước ngoài thông qua cơ sở của chính doanh nghiệp đó trong nước, hình thức này giúp tiết kiệm được chi phí trung gian và tạo nguồn thu nhập lớn hơn cho doanh nghiệp, đồng thời giúp doanh nghiệp xây dựng phương án kinh doanh phù hợp do biết được nhu cầu của phía đối tác. Tuy nhiên, hình thức này đòi hỏi phí giao dịch khá cao cũng như bản thân các chủ thể tham gia buôn bán phải nắm vững nghiệp vụ để tránh sai sót hay tổn thất khi buôn bán hàng hóa qua biên giới hai nước. ➢ Xuất khẩu gia công ủy thác là hình thức xuất khẩu mà trong đó đơn vị ngoại thương sẽ đứng ra nhập nguyên liệu hoặc bán thành phẩm cho xí nghiệp gia công sau đó thu hồi lại xuất bán ra nước ngoài.
Họ chắc chắn có lợi từ phí ủy thác thỏa thuận theo xí nghiệp do hình thức này ít rủi ro, dựa vào vốn người khác kinh doanh thu lợi là chính, nhược điểm là giá gia công rẻ và người gia công không được khách hàng biết đến. 4 ➢ Xuất khẩu ủy thác là hình thức xuất khẩu mà doanh nghiệp đóng vai trò là người thứ ba hưởng lợi theo phần trăm (%) hoặc phần tiền nhất định thông qua ký kết hợp đồng và làm thủ tục xuất khẩu, đại diện cho đơn vị có uy tín càng cao trên thị trường thì doanh nghiệp càng được hưởng nhiều lợi nhuận. ➢ Tái xuất khẩu là hình thức xuất khẩu những hàng hóa đã nhập khẩu vào nước mình trước đó nhưng chưa qua chế biến, có 2 hình thức là tái xuất và chuyển khẩu: Tái xuất: Là hình thức mà nước tái xuất nhập hàng về nước mình và xuất sang nước khác đã thông qua thông quan xuất khẩu. Chuyển khẩu: Là hình thức mà nước chuyển khẩu chỉ thu tiền từ nước nhập khẩu và thanh toán cho nước xuất khẩu còn hàng hóa thì được xuất trực tiếp sang nước nhập khẩu cuối cùng.
➢ Xuất khẩu tại chỗ là hình thức xuất khẩu mà trong đó hàng hóa không qua biên giới quốc gia, chỉ xuất khẩu vào các khu vực công nghiệp dành riêng cho các tổ chức hoạt động kinh doanh trong nước hoặc người nước ngoài. Hình thức này giúp giảm chi phí đáng kể do tiết kiệm được tiền vận chuyển cho phương tiện vận tải, phí thông quan, phí bảo hiểm cho hàng hóa và đặc biệt là không phải chịu rủi ro từ các chính sách nhà nước, biến động về chính trị, giá cả, chi phí…do vậy lợi nhuận sẽ được đảm bảo nhiều hơn. ➢ Gia công quốc tế là một hình thức kinh doanh, trong đó một bên nhập nguồn nguyên liệu, bán thành phẩm (bên nhập gia công) của bên khác (bên đặt gia công) để chế biến thành phẩm giao lại cho bên đặt gia công và qua đó thu được phí gia công. Đây cũng là một hình thức xuất khẩu đang được phát triển mạnh mẽ và được nhiều quốc gia trong đó đặc biệt là quốc gia có nguồn lao động dồi dào, tài nguyên phong phú áp dụng rộng rãi.
Thông qua hình thức gia công, ngoài việc tạo việc làm và thu nhập cho người lao động, họ còn có điều kiện đổi mới và cải tiến máy móc kỹ thuật công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực sản xuất. Đối với bên đặt gia công, họ được lợi nhuận từ chỗ tận dụng được giá nhân công và nguyên phụ liệu tương đối rẻ của nước nhận gia công. Hình thức xuất khẩu này chủ yếu được áp dụng trong các ngành sản xuất sử dụng nhiều lao động và nguyên vật liệu như dệt may, giày dép, … ➢ Giao dịch tại sở giao dịch hàng hoá • Sở giao dịch hàng hoá là một thị trường đặc biệt, tại đó thông qua những người môi giới do sở giao dịch chỉ định, người ta mua bán hàng hoá với khối lượng lớn, có tính chất đồng loại và có phẩm chất có thể thay đổi được với nhau. • Sở giao dịch hàng hoá thể hiện tập trung của quan hệ cung cầu về một mặt hàng giao dịch trong một khu vực ở một thời điểm nhất định.
Do đó giá cả công bố 5 tại sở giao dịch có thể xem như một tài liệu tham khảo trong việc xác định giá quốc tế. • Ngoài những hình thức trên, các doanh nghiệp đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ, chưa có thị phần lớn và uy tín cao trên thị trường có thể chọn lựa những hình thức xuất khẩu khác phù hợp với khả năng của công ty hơn để tạo ra lợi nhuận từ việc buôn bán hàng hóa quốc tế. Mỗi phương thức được chọn sẽ đều có ưu và nhược điểm riêng đối với từng doanh nghiệp, vì vậy doanh nghiệp phải quyết định thật phù hợp trong việc áp dụng hình thức nào với từng hoạt động buôn bán quốc tế cụ thể để sinh ra lợi nhuận cao nhất và rủi ro thấp nhất. Vai trò của xuất khẩu Hoạt động xuất khẩu hàng hóa của một quốc gia được thực hiện bởi các đơn vị kinh tế của các quốc gia đó mà phần lớn là thông qua các doanh nghiệp ngoại thương.
Do vậy, thực chất của hoạt động xuất khẩu hàng hóa của quốc gia là hoạt động xuất khẩu hàng hóa của doanh nghiệp. Hoạt động xuất khẩu không chỉ có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế quốc dân mà còn đối với bản thân các doanh nghiệp tham gia ➢ Đóng góp của xuất khẩu vào tăng trưởng kinh tế • Xuất khẩu tạo nguồn vốn cho nhập khẩu, phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Đối với mọi quốc gia đang phát triển thì bước đi thích hợp nhất là phải công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước để khắc phục tình trạng nghèo nàn lạc hậu chậm phát triển. Tuy nhiên quá trình công nghiệp hoá phải có một lượng vốn lớn để nhập khẩu công nghệ thiết bị tiên tiến. Thực tế cho thấy, để có nguồn vốn nhập khẩu một nước có thể sử dụng nguồn vốn huy động chính như sau: Đầu tư nước ngoài, vay nợ các nguồn viện trợ; thu từ các hoạt động du lịch, dịch vụ trong nước; thu từ hoạt động xuất khẩu.