CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ SỰ CẦN THIẾT NGHIÊN CỨU HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU NẤM CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG EU 1.1 Khái quát về hoạt động xuất khẩu nấm của VN 1.1 Giới thiệu sơ lược về nấm Thời tiền sử, con người đã biết hái lượm nấm và việc trồng nấm ăn cũng đã được tiến hành từ lâu. Nấm ăn là những loại nấm không độc hại, được con người dùng làm thực phẩm. Trong giới sinh vật có gần 7 vạn loài nấm, nhưng chỉ có hơn 100 loài có thể ăn hoặc dùng làm thuốc. Nấm có rất nhiều loại, thông dụng nhất là nấm sò, nấm hương, nấm mỡ, nấm rơm, nấm kim châm, nấm trân châu, nấm vân chi, nấm ngân nhĩ, nấm đầu khỉ, mộc nhĩ đen, ngân nhĩ, nấm trư linh… Nấm là nguồn thực phẩm và dược liệu quen thuộc.
Nấm được các y thư cổ đánh giá là thứ “ăn được, bồi bổ được, có thể dùng làm thuốc, toàn thân đều quý giá”. Về giá trị dinh dưỡng, hầu hết những loài nấm được nuôi trồng và sử dụng rộng rãi hiện nay được xem là “rau sạch, thịt sạch” bởi ngoài đặc điểm ăn ngon, còn chứa nhiều chất đạm, đường và nhất là các nguyên tố khoáng và vitamin. Nấm chứa một hàm lượng đạm thấp hơn thịt, cá, nhưng lại cao hơn bất kỳ một loại rau quả nào khác Đặc biệt, có sự hiện diện của gần như đủ các loại axit amin, trong đó có 9 loại axit amin cần thiết cho con người. Do đó, xét về chất lượng thì đạm ở nấm không thua gì đạm ở động vật.
Nấm chứa rất nhiều loại vitamin như B, C, K, A, D, E… Tương tự, hầu hết các loại rau, nấm là nguồn khoáng rất lớn. Như vậy, ngoài việc cung cấp đạm và đường, nấm còn góp phần bồi bổ cơ thể nhờ vào sự dồi dào về khoáng và vitamin. Về giá trị dược liệu, nấm không chỉ ăn ngon, giàu chất dinh dưỡng, mà còn được dùng làm nguồn dược liệu quý. Các loại nấm có tác dụng tăng cường khả năng miễn dịch của cơ thể, kháng ung thư và kháng virus, giải độc và bảo vệ tế bào gan, hạ đường máu và chống phóng xạ, thanh trừ các gốc tự do và chống lão hóa và làm giảm nguy cơ mắc các bệnh như ung thư, tim mạch… Một số loài nấm như linh chi còn có tác dụng chữa bệnh viêm gan, ruột, cao huyết áp, thậm chí còn giảm đau và chữa khỏi cho các bệnh nhân ung thư giai đoạn đầu.
Ngoài ra, nấm còn chứa ít muối natri, rất tốt cho cho những người bệnh thận và suy tim có biến chứng phù. Ở Trung Quốc và các nước phương Đông, người ta còn dùng nấm để điều trị nhiều bệnh như rối loạn tiêu hóa, rối loạn tim mạch, cao huyết áp, tiểu đường, bổ xương, chống viêm nhiễm. 5 Hiện nay trên thế giới, nấm được trồng trên 65 quốc gia. Các nước sản xuất nấm hàng đầu thế giới là Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hà Lan, Ba Lan.
Nhìn chung trong 20 năm trở lại đây, nghề trồng nấm ngày càng phát triển mạnh và rộng khắp. Nhiều nhà khoa học cho rằng, nấm sẽ là một trong những thực phẩm rất quan trọng và thông dụng của con người trong tương lai.2 Tổng quan về hoạt động xuất khẩu nấm của VN Không chỉ trên thế giới, tại VN hơn 10 năm gần đây, trồng nấm đã là một nghề mang lại hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp. Thống kê sản lượng nấm sản xuất ở nước ta cho thấy tốc độ phát triển của ngành nấm tăng nhanh. Năm 2016 đã đạt khoảng 250 nghìn tấn, gấp khoảng 10 lần năm 2006; xuất khẩu 22,5 nghìn tấn, thu về khoảng 37 triệu USD.
Nấm đã và đang là cây trồng được ưu tiên nghiên cứu phát triển trong tầm nhìn chiến lược đến năm 2020 của Bộ NN & PTNT, mức sản xuất nấm mục tiêu lên đến 1 triệu tấn vào năm 2020. Xu hướng chung của sản lượng và kim ngạch xuất khẩu nấm của VN là giảm trong giai đoạn 2010 - 2012 và tăng trở lại trong giai đoạn 2013 - 2016 (biểu đồ 1. Giai đoạn 2010 - 2012 sản lượng nấm xuất khẩu của VN ra thế giới giảm liên tục với tốc độ bình quân 17,5%/năm, từ 15,9 nghìn tấn năm 2010 xuống đáy 11,7 nghìn tấn vào năm 2012. Căn nguyên chủ yếu xuất phát từ sự suy giảm nhập khẩu nấm từ các thị trường nhập khẩu nấm chủ lực của VN là Hoa Kỳ, khu vực EU, Nhật Bản.
Vừa thoát khỏi cuộc khủng hoảng tài chính, kinh tế 2008 - 2009 và còn chưa kịp hồi phục trong năm 2010, kinh tế thế giới lại trải qua một năm 2011 đầy sóng gió với một loạt thách thức như khủng hoảng nợ công nghiêm trọng tại khu vực đồng tiền chung châu Âu, sức phục hồi “èo uột” của kinh tế Hoa Kỳ, tỷ lệ thất nghiệp và lạm phát cao, tình hình bất ổn chính trị. Kinh tế thế giới năm 2012 cũng không mấy khả quan hơn khi trải qua rất nhiều “nốt trầm” và bị hạ mức dự báo tăng trưởng nhiều lần trong năm (Võ Hồ Bảo Hạnh, 2013). Do đó, việc xuất khẩu các mặt hàng nông sản của VN, trong đó có nấm, tất yếu chịu ảnh hưởng mạnh từ giai đoạn suy thoái kinh tế và phục hồi chậm chạp toàn cầu này. Sang năm 2013, tình hình xuất khẩu nấm của VN bắt đầu có dấu hiệu khả quan khi sản lượng tăng 3,4% và kim ngạch tăng 10,3% so với 2012.
Vào năm 2014, xuất khẩu đạt 14,3 nghìn tấn và thu về 24,4 triệu USD. Năm 2015, sản lượng tăng vọt 35,6% đạt 19,4 nghìn tấn thu về 34,1 triệu USD so với 2014. Những con số tiếp tục 6 tăng vào năm 2016 khi sản lượng đạt 22,5 nghìn tấn thu về 36,7 triệu USD. Nguyên nhân xuất phát từ sự khởi sắc của nền kinh tế thế giới khi các nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ, Nhật Bản, EU đã áp dụng các biện pháp nới lỏng chính sách tiền tệ, tài khóa và có những tác động tích cực lên thương mại toàn cầu.
Hơn nữa, tiêu dùng các mặt hàng rau củ chất lượng cao, tốt cho sức khỏe là xu hướng chung ngày càng được người dân trên thế giới quan tâm. Sự tăng lên trong sản lượng và kim ngạch xuất khẩu nấm của VN dự báo còn tiếp tục trong thời gian tới. Sản lượng và kim ngạch xuất khẩu nấm của VN giai đoạn 2010 - 2016 Đơn vị: nghìn tấn/ triệu USD 40 36,7 35 34,1 30 24,7 24,4 25 22,1 23,5 22,5 21,3 19,4 20 15,9 14,3 15 13,1 12,1 11,7 10 5 0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Sản lượng Kim ngạch (Nguồn: UN Comtrade, 2017) Hiện nay VN xuất khẩu nấm qua 31 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới (Cục Trồng trọt, 2016). Tuy nhiên thị trường xuất khẩu chính của VN vẫn là Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, chiếm trên 71,3% khối lượng và 87,2% giá trị (biểu đồ 1.
Gần đây còn nổi lên một số thị trường nấm mới của nước ta như Malaysia, Singapore với kim ngạch tăng đều qua hàng năm. Một số thị trường tiêu thụ nấm chính của VN năm 2015 Đơn vị: % 1,6 11,2 14,7 49,7 22,8 (Nguồn: Hiệp hội Rau quả VN, Báo cáo thường niên, 2016) 1.2 Khái quát về thị trường nấm EU Liên minh châu Âu (tiếng Anh: European Union), viết tắt là EU, là một liên minh kinh tế chính trị bao gồm 27 quốc gia thành viên thuộc châu Âu (tính đến năm 2017) với hơn 508 triệu dân. EU là thị trường lớn cho doanh nghiệp VN tìm đường chinh phục, đặc biệt là nông sản đặc sản, trong đó có nấm. Theo số liệu thống kê năm 2015 của Tổ chức Nông Lương Liên hiệp quốc, EU là khu vực tiêu thụ nấm cao thứ hai trên thế giới (chiếm 31% tổng lượng nấm sản xuất trên thế giới) chỉ sau Trung Quốc.
Hàng năm thị trường EU tiêu thụ khoảng 1,5 triệu tấn nấm các loại. Mức tiêu thụ bình quân hơn 3 kg/ người/ năm, cao hơn so với các nước khác và dự báo còn tiếp tục tăng Trong khi đó, sản xuất nấm của EU chỉ đáp ứng một phần nhu cầu tiêu thụ của thị trường. Sự sụt giảm trong sản lượng sản xuất rau quả do thời tiết xấu trong những năm gần đây của Tây Ban Nha, Đức… đã khiến cho một số nước trong khu vực chuyển sang nhập khẩu rau củ quả từ các nước sản xuất rau quả nhiệt đới. Ngoài ra, cũng phải kể tới xu hướng chung của người tiêu dùng châu Âu là ngày càng ưa chuộng các sản phẩm hữu cơ có lợi cho sức khỏe, trong đó có sản phẩm nấm với giá trị dinh dưỡng cao và giá cả hợp lý.
Do đó, thị trường EU ngày càng tăng cường 8 nhập khẩu nấm từ các nước ngoài khối. Nhìn chung, thị trường tiêu thụ nấm ở EU có rất nhiều tiềm năng. Khối lượng và kim ngạch nhập khẩu nấm của EU giai đoạn 2010 - 2016 Đơn vị: nghìn tấn/ triệu USD 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Sản lượng 130,3 88,1 83.1 101,5 106,5 120,7 134,5 Kim ngạch 382,0 382,3 357,3 376,6 378,9 405,8 402,7 (Nguồn: UN Comtrade, 2017) Có thể thấy cả khối lượng và kim ngạch nấm nhập khẩu vào EU tuy có giảm trong giai đoạn 2010 - 2012 do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng nợ công ở châu Âu từ năm 2011 nhưng đã bắt đầu tăng trở lại từ năm 2013 và tăng đều. Năm 2016, EU nhập khẩu 134,5 nghìn tấn nấm nhưng chỉ đạt 402,7 triệu USD (kim ngạch giảm 0,8% dù sản lượng tăng 11,5% so với năm 2015) do giá trị bảng Anh rớt mạnh sau sự kiện Brexit (23/6/2016).
Năm 2016, EU chủ yếu nhập khẩu nấm từ Trung Quốc với tỷ trọng rất lớn (69,9%). Các quốc gia trong khối EU cũng nhập khẩu nấm từ Litva - một nước trong khối với tỷ trọng 9,5%. VN đứng vị trí thứ 3 trong thị trường nhập khẩu nấm của EU với tỷ trọng 2,4% Ngoài ra, EU cũng nhập khẩu nấm từ Hàn Quốc, Serbia với khối lượng không đáng kể. Cơ cấu các nước xuất khẩu nấm sang EU năm 2016 Đơn vị: % 1,84 2 14,36 Trung Quốc 2,4 Litva 9,5 Việt Nam 69,9 Hàn Quốc Sebria Khác (Nguồn: UN Comtrade, 2017) 1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu nấm 1.1 Các yếu tố chủ quan 1.1 Về phía nước xuất khẩu Lợi thế trong hoạt động sản xuất và xuất khẩu nấm Trong ngoại thương, sở hữu lợi thế nhất định trong sản xuất một mặt hàng nào đó có ý nghĩa rất quan trọng đối với một quốc gia trong việc củng cố và thúc đẩy hoạt động xuất khẩu mặt hàng đó sang các quốc gia khác.