Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thế giới, tạo điều kiện cho các quốc gia mở rộng quan hệ đối ngoại và hội nhập thông qua các tổ chức quốc tế và hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, RCEP. Hoạt động xuất nhập khẩu đóng vai trò quan trọng trong việc trao đổi hàng hóa, chuyển giao công nghệ, khai thác tiềm lực sẵn có và gia tăng tích lũy ngoại tệ cho công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa tại Việt Nam.

Theo Tổ chức Cà phê Quốc tế, Việt Nam giữ vị trí thứ hai thế giới về thị phần xuất khẩu cà phê, chỉ sau Brazil. Số liệu từ Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) cho thấy trong niên vụ 2022-2023, Châu Âu là thị trường tiêu thụ cà phê lớn nhất của Việt Nam với khối lượng gần 802.000 tấn (chiếm 48,2%) và kim ngạch 1,86 tỷ USD (chiếm 45,6%). Trong đó, khối 27 nước Liên minh Châu Âu (EU) chiếm 39,5% tổng khối lượng và 36,8% tổng kim ngạch xuất khẩu cà phê của cả nước, dẫn đầu bởi các thị trường Đức (gần 219.000 tấn) và Italy (hơn 156.000 tấn).

Công ty Cổ phần Cà phê Detech (Detech Coffee) là doanh nghiệp chuyên sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm cà phê sang nhiều thị trường quốc tế, trong đó EU được xác định là thị trường trọng điểm. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu sang khu vực này còn đối mặt với nhiều thách thức từ biến động kinh tế toàn cầu, nguồn lực nội tại hạn chế và hệ thống rào cản kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng ngày càng khắt khe của EU. Việc tận dụng các ưu đãi thuế quan từ Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu (EVFTA) có hiệu lực từ năm 2020 để mở rộng thị phần là yêu cầu cấp thiết của doanh nghiệp.

Khóa luận xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về xuất khẩu và các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của doanh nghiệp trong thương mại quốc tế.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động kinh doanh xuất khẩu và các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu mặt hàng cà phê của CTCP Cà phê Detech sang thị trường EU giai đoạn 2021-2023.
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác thúc đẩy xuất khẩu cà phê của công ty sang thị trường EU trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu và các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm cà phê sang thị trường EU của CTCP Cà phê Detech.
  • Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại Công ty Cổ phần Cà phê Detech và thị trường Liên minh Châu Âu (EU).
  • Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp phục vụ phân tích thực trạng được thu thập trong giai đoạn 2021-2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng khung lý luận dựa trên các khái niệm, quy định pháp luật và giáo trình kinh tế quốc tế chuyên ngành:

  • Khái niệm xuất khẩu: Căn cứ theo Luật Thương mại số 36/2005/QH11 ngày 14/06/2005 của Việt Nam (Điều 28, Điều 29), định nghĩa của Feenstra và Taylor (2010), quan điểm của Wild (2003) trong công trình "International Business – The challenges of globalization".
  • Vai trò và hình thức xuất khẩu: Dẫn chiếu giáo trình "Kinh tế ngoại thương" (GS.TS Bùi Xuân Lưu và PGS.TS Nguyễn Hữu Khải, 2006), "Kỹ thuật Kinh doanh Xuất Nhập khẩu" (GS.TS Võ Thanh Thu, 2011), "Giáo trình Quản trị tác nghiệp thương mại quốc tế" (PGS.TS Doãn Kế Bôn, 2014) để phân loại 7 hình thức xuất khẩu: trực tiếp, gián tiếp (ủy thác), gia công quốc tế, buôn bán đối lưu, xuất khẩu tại chỗ, tạm nhập tái xuất và xuất khẩu theo nghị định thư.
  • Lý luận về thúc đẩy xuất khẩu: Căn cứ "Giáo trình Kinh tế quốc tế" (Đại học Kinh tế Quốc dân, 2019) và luận văn của Phạm Ngọc Tuấn (2017) để xác định nội dung thúc đẩy xuất khẩu theo hai phương diện: mặt lượng (mở rộng quy mô sản xuất, nghiên cứu mở rộng thị trường, đa dạng hóa mặt hàng) và mặt chất (nâng cao chất lượng sản phẩm, hoàn thiện kênh phân phối, nâng cao hiệu quả nguồn lực, phát triển uy tín thương hiệu, cải thiện năng lực cạnh tranh trong quy trình sản xuất).
  • Phân loại biện pháp thúc đẩy xuất khẩu: Tiếp cận theo nhóm biện pháp liên quan đến cung (công nghệ, nhân lực, nguồn nguyên phụ liệu, hiệu quả sử dụng vốn) và nhóm biện pháp liên quan đến cầu (nghiên cứu thị trường, chiết khấu thương mại, xúc tiến thương mại và quảng bá).
  • Các nhân tố ảnh hưởng: Vận dụng giáo trình "Kinh doanh quốc tế" (PGS.TS Doãn Kế Bôn và TS. Lê Thị Việt Nga, 2021) để phân tích các yếu tố bên ngoài (kinh tế thế giới, chính trị - pháp luật, văn hóa - xã hội, nhu cầu thị trường, khoa học công nghệ) và các yếu tố bên trong doanh nghiệp (tiềm lực tài chính, nhân lực, cơ sở vật chất, công nghệ, năng lực quản trị).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai bao gồm:

  • Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp nội bộ từ Báo cáo tài chính, Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, báo cáo của Phòng Xuất nhập khẩu và Phòng Nhân sự CTCP Cà phê Detech giai đoạn 2021-2023; dữ liệu thứ cấp bên ngoài từ Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan, Tổng cục Thống kê, Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), Hiệp hội VICOFA, Eurostat và các văn bản quy phạm pháp luật.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Hệ thống hóa tài liệu, phân tích các chỉ tiêu kinh tế, phân loại nhóm sản phẩm và thị trường xuất khẩu.
  • Phương pháp so sánh: Đối chiếu số liệu tuyệt đối và tương đối qua các năm 2021, 2022, 2023 nhằm xác định xu hướng biến động về doanh thu, kim ngạch, cơ cấu mặt hàng và thị phần.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan của vấn đề nghiên cứu

Chương 1 làm rõ tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh xuất khẩu cà phê Việt Nam sang EU dưới tác động của Hiệp định EVFTA. Tác giả tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu tiêu biểu trong và ngoài nước:

  • Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hiền và Dương Thị Thu Hương (2021) về thực trạng xuất khẩu nông sản sang EU;
  • Nghiên cứu của Hoàng Đức Thân (2022) về giải pháp xuất khẩu hàng hóa Việt Nam đến năm 2030;
  • Bài viết của Trần Nho Quyết, Guang Ji Tong, Nguyễn Thị Thanh Huyền (2022) ứng dụng chỉ số lợi thế so sánh hiển hiện (RCA) để phân tích năng lực cạnh tranh của cà phê Việt Nam tại EU;
  • Luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Hương (2009) về xúc tiến xuất khẩu vào EU và của Trần Đình Hiệp (2019) về thị trường Đông Âu;
  • Nghiên cứu quốc tế của Jakob Munch và Georg Schaur (2018) trên American Economic Journal về tác động của xúc tiến xuất khẩu đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp;
  • Nghiên cứu của Diego Arias, Emily Brearley, Gilles Damais (2006) về chuỗi cung ứng ngành cà phê Haiti.

Qua tổng quan, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu: các đề tài trước chủ yếu tiếp cận ở quy mô toàn ngành hoặc phạm vi vĩ mô quốc gia, phần lớn thực hiện trước đại dịch Covid-19, do đó cần có nghiên cứu vi mô cụ thể cho trường hợp CTCP Cà phê Detech trong bối cảnh kinh tế - chính trị quốc tế giai đoạn mới. Chương 1 cũng xác định mục tiêu, đối tượng, phạm vi không gian, thời gian, phương pháp nghiên cứu và bố cục 4 chương của khóa luận.

Chương 2: Cơ sở lý luận về thúc đẩy xuất khẩu và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa

Chương 2 hệ thống hóa các vấn đề lý luận nền tảng:

  • Khái niệm, vai trò của xuất khẩu đối với nền kinh tế quốc dân và doanh nghiệp; đặc điểm của 7 hình thức xuất khẩu trong thương mại quốc tế.
  • Khái niệm thúc đẩy xuất khẩu và nội dung triển khai theo hướng kết hợp cả mặt lượng (gia tăng sản lượng, mở rộng thị trường, phát triển danh mục sản phẩm) và mặt chất (nâng cao chất lượng theo chuẩn quốc tế, củng cố kênh phân phối, tối ưu hóa năng suất và chi phí).
  • Phân loại các nhóm giải pháp thúc đẩy xuất khẩu từ phía cung (công nghệ, nhân lực, nguồn nguyên liệu, dòng vốn) và từ phía cầu (nghiên cứu thị trường, chính sách giá và chiết khấu, xúc tiến thương mại đa kênh).
  • Nhận diện các nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến hoạt động xuất khẩu.

Cuối chương, tác giả phân định 5 nội dung trọng tâm được tập trung nghiên cứu trong phần thực trạng và giải pháp tại Detech Coffee, bao gồm: công tác nghiên cứu thị trường, xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm, nâng cao chất lượng và sử dụng nguồn lực, đảm bảo chất lượng nguyên liệu đầu vào, và thực hiện mục tiêu phát triển bền vững.

Chương 3: Phân tích thực trạng thúc đẩy xuất khẩu mặt hàng cà phê sang thị trường EU của Công ty Cổ phần Cà phê Detech

Chương 3 tập trung phân tích hoạt động của doanh nghiệp và thực trạng xuất khẩu sang EU giai đoạn 2021-2023:

  • Tổng quan doanh nghiệp: Tiền thân là Công ty TNHH Cà phê Detech thành lập ngày 15/8/2003 (MST: 0900232331, trụ sở tại Hưng Yên, văn phòng tại Hà Nội, đại diện pháp luật là ông Nguyễn Mai Sinh). Năm 2012 chuyển đổi thành CTCP và xây dựng vùng nông trường 233 ha tại Sơn La. Năm 2019 mở rộng sang chế biến cà phê rang xay và hòa tan. Doanh nghiệp sở hữu nhà máy chế biến 14.000 m2 tại Hưng Yên với công nghệ rang Hot Air từ Châu Âu, công suất 5.000 tấn Arabica/năm, xuất khẩu tới hơn 20 thị trường.
  • Quy mô nguồn lực: Tổng số lao động tăng từ 143 người (năm 2021) lên 157 người (năm 2022) và đạt 176 người (năm 2023). Lao động nam chiếm 58,52% (năm 2023); độ tuổi 20-30 chiếm khoảng 55%; trình độ đại học đạt 35,7%, thạc sĩ/trên đại học chiếm 4,68%. Tổng tài sản tăng từ 310,897 tỷ VNĐ (năm 2021) lên 454,... tỷ VNĐ (năm 2023).
  • Kết quả kinh doanh và xuất khẩu chung: Doanh thu năm 2021 đạt 612,412 tỷ VNĐ, lợi nhuận sau thuế đạt 226,936 tỷ VNĐ. Năm 2022, doanh thu tăng 24,5% nhưng lợi nhuận sau thuế giảm còn 207,3 tỷ VNĐ do giá xăng dầu và chi phí vận chuyển tăng cao từ tác động của xung đột Nga - Ukraine. Năm 2023, doanh thu phục hồi đạt 641,2 tỷ VNĐ. Kim ngạch xuất khẩu tăng từ 81,68 tỷ VNĐ (năm 2021) lên 98,... tỷ VNĐ (năm 2023). Cà phê nhân xanh chiếm tỷ trọng cao nhất trong cơ cấu xuất khẩu (đạt 42,15 tỷ VNĐ năm 2021), tiếp theo là cà phê rang xay (21,42 tỷ VNĐ) và cà phê hòa tan (17,56 tỷ VNĐ).
  • Thực trạng xuất khẩu sang thị trường EU: EU là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Detech (đạt kim ngạch 48,62 tỷ VNĐ năm 2021), xếp trên Mỹ và Trung Quốc. Năm 2022, do xung đột Nga - Ukraine và chính sách thắt chặt tiền tệ của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED), kim ngạch xuất khẩu của Detech sang EU giảm 5,53%, buộc công ty chuyển hướng một phần đơn hàng sang thị trường Trung Quốc (đạt 28,... tỷ VNĐ). Đến năm 2023, xuất khẩu sang EU phục hồi tích cực.
  • Phân tích thị trường EU: Khối EU (dân số gần 500 triệu người, tỷ lệ đô thị hóa 75%-90%, tiêu thụ cà phê bình quân >5 kg/người/năm) nhập khẩu 47,5 triệu bao cà phê trong niên vụ 2022-2023 (chiếm 40% lượng cà phê nhân nhập khẩu toàn cầu). Khóa luận ghi nhận xu hướng tiêu dùng chuyển mạnh sang phân khúc cà phê chất lượng cao, dòng Arabica đặc sản, chứng nhận bền vững, truy xuất nguồn gốc và gia tăng tiêu dùng tại nhà.

Chương 4: Một số giải pháp thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm cà phê sang thị trường EU của Công ty Cổ phần Cà phê Detech

Chương 4 đề xuất các nhóm giải pháp xuất phát từ định hướng chiến lược của doanh nghiệp và kiến nghị chính sách:

  • Hoàn thiện công tác nghiên cứu thị trường: Xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên sâu về thị hiếu tiêu dùng từng quốc gia thành viên EU, theo dõi biến động chính sách và các rào cản kỹ thuật thương mại.
  • Đẩy mạnh xúc tiến thương mại và truyền thông: Tăng cường tham gia các hội chợ, triển lãm thương mại quốc tế ngành cà phê tại Châu Âu; phát triển kênh tiếp thị số, sàn thương mại điện tử B2B.
  • Tối ưu hóa nguồn lực và tài chính: Đào tạo chuyên môn cho đội ngũ nhân sự xuất nhập khẩu và marketing quốc tế; nâng cao năng lực thẩm định và quản lý dòng tiền xuất khẩu.
  • Kiểm soát và nâng cao chất lượng nguồn nguyên liệu: Phát triển vùng nguyên liệu Sơn La theo chuỗi giá trị khép kín, áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng và chứng nhận quốc tế (như 4C, UTZ, hữu cơ).
  • Đáp ứng tiêu chuẩn phát triển bền vững của EU: Chuẩn bị hệ thống truy xuất nguồn gốc, vị trí định vị GPS vùng trồng đáp ứng quy định nhập khẩu mới của EU.
  • Kiến nghị vĩ mô: Đề xuất Nhà nước và các bộ, ngành hoàn thiện khung pháp lý hỗ trợ thực thi EVFTA, tăng cường cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua các rào cản kỹ thuật và đẩy mạnh xúc tiến thương mại quốc gia.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng chi tiết về hoạt động kinh doanh và xuất khẩu của CTCP Cà phê Detech giai đoạn 2021-2023 thông qua các bảng số liệu:

Chỉ tiêu tài chính & xuất khẩu Năm 2021 Năm 2022 Năm 2023
Tổng tài sản (tỷ VNĐ) 310,897 352,177 454,...
Doanh thu thuần (tỷ VNĐ) 612,412 Tăng 24,5% so với 2021 641,200
Lợi nhuận trước thuế (tỷ VNĐ) 283,484 - -
Lợi nhuận sau thuế (tỷ VNĐ) 226,936 207,300 -
Tổng kim ngạch xuất khẩu (tỷ VNĐ) 81,680 Tăng trưởng nhẹ 98,...
Kim ngạch xuất khẩu sang EU (tỷ VNĐ) 48,620 Giảm 5,53% so với 2021 Phục hồi tăng
Quy mô lao động (người) 143 157 176

Đóng góp của khóa luận đối với nghiên cứu học thuật và thực tiễn doanh nghiệp:

  • Cụ thể hóa lý thuyết thúc đẩy xuất khẩu vào một doanh nghiệp chế biến nông sản quy mô cụ thể, thay vì phân tích định tính chung cho toàn ngành cà phê.
  • Phản ánh trung thực tác động của bối cảnh hậu Covid-19, sự biến động chuỗi cung ứng do xung đột Nga - Ukraine và các chính sách tiền tệ quốc tế tới hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam sang EU.
  • Đề xuất các giải pháp gắn liền với chuỗi giá trị khép kín "từ nông trường đến tách cà phê", khai thác lợi thế vùng trồng Arabica Sơn La và công nghệ chế biến Hot Air hiện đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn về phạm vi và dữ liệu:

  • Về phạm vi: Nghiên cứu tập trung tại CTCP Cà phê Detech đối với mặt hàng cà phê xuất khẩu sang thị trường EU, chưa so sánh đối sánh sâu với các doanh nghiệp cùng ngành khác tại Việt Nam.
  • Về nguồn dữ liệu: Phân tích chủ yếu dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp từ báo cáo nội bộ của doanh nghiệp và thống kê thương mại trong giai đoạn 2021-2023, chưa triển khai khảo sát định lượng sơ cấp trực tiếp đối với các nhà nhập khẩu hoặc người tiêu dùng tại thị trường EU.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát sơ cấp đối tác quốc tế, phân tích chuyên sâu tác động của các quy định môi trường mới của EU (như Quy định chống phá rừng - EUDR) và đánh giá khả năng mở rộng sang các phân khúc sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Kinh doanh quốc tế, Thương mại quốc tế cần tài liệu thực chứng về nghiệp vụ xuất khẩu nông sản và quy trình thâm nhập thị trường EU theo Hiệp định EVFTA.
  • Các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu cà phê tham khảo mô hình chuỗi cung ứng khép kín, phương thức quản lý cơ cấu mặt hàng xuất khẩu và cách thức xử lý rủi ro biến động thị trường quốc tế.
  • Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn cao bao gồm: hệ thống bảng biểu thống kê tài chính - xuất khẩu giai đoạn 2021-2023 tại Chương 3 và phương pháp phân định nội dung thúc đẩy xuất khẩu theo hướng kết hợp cung - cầu tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực sản xuất và cơ sở vật chất kỹ thuật của CTCP Cà phê Detech được xây dựng như thế nào?
Doanh nghiệp sở hữu nông trường cà phê diện tích 233 ha tại Sơn La (thành lập năm 2012) và nhà máy chế biến cà phê tự động hóa diện tích 14.000 m2 tại Hưng Yên. Nhà máy sử dụng dây chuyền công nghệ rang xay Hot Air nhập khẩu từ Châu Âu, đạt công suất 5.000 tấn cà phê Arabica mỗi năm.

2. Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của Detech Coffee giai đoạn 2021-2023 gồm những sản phẩm nào và tỷ trọng ra sao?
Doanh nghiệp xuất khẩu 3 nhóm sản phẩm chính: cà phê nhân xanh, cà phê rang xay và cà phê hòa tan. Trong đó, cà phê nhân xanh luôn chiếm tỷ trọng kim ngạch cao nhất (đạt 42,15 tỷ VNĐ năm 2021), tiếp theo là cà phê rang xay (21,42 tỷ VNĐ) và cà phê hòa tan (17,56 tỷ VNĐ).

3. Biến động thị trường năm 2022 đã ảnh hưởng như thế nào đến kết quả xuất khẩu sang EU của Detech?
Do ảnh hưởng của xung đột Nga - Ukraine làm tăng chi phí logistics và chính sách tăng lãi suất của FED làm thắt chặt chi tiêu tại Châu Âu, kim ngạch xuất khẩu sang EU của Detech năm 2022 giảm 5,53% so với năm 2021. Doanh nghiệp đã linh hoạt chuyển hướng đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường Châu Á (kim ngạch sang Trung Quốc năm 2022 đạt 28,... tỷ VNĐ) để bù đắp sụt giảm.

4. Khóa luận dẫn chứng các số liệu nào về quy mô tiêu thụ cà phê tại thị trường EU?
Trong niên vụ 2022-2023, EU nhập khẩu 47,5 triệu bao cà phê (chiếm 40% tổng lượng cà phê nhân nhập khẩu thế giới). Mức tiêu thụ bình quân đầu người tại EU đạt trên 5 kg/người/năm. Thị trường EU chiếm 39,5% khối lượng và 36,8% tổng kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam trong niên vụ 2022-2023.

5. Khóa luận phân định những nội dung nghiên cứu trọng tâm nào để đề xuất giải pháp cho Detech?
Tác giả phân định 5 nội dung trọng tâm: (1) Hoàn thiện công tác nghiên cứu thị trường, (2) Xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm, (3) Nâng cao chất lượng và sử dụng hiệu quả nguồn lực, (4) Đảm bảo chất lượng nguồn nguyên liệu đầu vào, và (5) Thực hiện mục tiêu phát triển bền vững.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngô Thị Kim Thương đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa và phân tích chi tiết thực trạng hoạt động xuất khẩu cà phê của CTCP Cà phê Detech sang thị trường EU giai đoạn 2021-2023. Thông qua việc phân tích dữ liệu thứ cấp về tài chính, nhân sự, cơ cấu sản phẩm và biến động thị trường, công trình đã làm rõ những kết quả đạt được cũng như các khó khăn doanh nghiệp gặp phải trước biến động kinh tế toàn cầu. Các giải pháp và kiến nghị được đề xuất có tính bám sát với chuỗi giá trị sản xuất - chế biến - xuất khẩu khép kín của doanh nghiệp và điều kiện thực thi Hiệp định EVFTA.