CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG TÀI TRỢ THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ HOẠT ĐỘNG TÀI TRỢ THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm và sự cần thiết của hoạt động động tài trợ thương mại quốc tế Tài trợ thương mại là thuật ngữ được sử dụng gắn liền với hoạt động thanh toán quốc tế của các NHTM. Tài trợ thương mại có thể được giải thích theo nhiều góc độ khác nhau.
Ví dụ ở góc độ tín dụng, người ta thường gọi tài trợ thương mại là cho vay xuất nhập khẩu, tín dụng trong ngoại thương,… Nhưng ở góc độ rộng hơn tín dụng như là sự hỗ trợ về mặt tài chính, người ta lại gọi là tài trợ ngoại thương, tài trợ xuất nhập khẩu. Trên thực tế, tài trợ thương mại có ý nghĩa rộng hơn rất nhiều so với cả tín dụng và hỗ trợ tài chính cộng lại. Như vậy, để có thể đưa ra được một khái niệm đúng, đầy đủ về hoạt động tài trợ thương mại của các ngân hàng, trước hết, ta cần tìm hiểu về sự cần thiết, tính tất yếu khách quan của hoạt động tài trợ thương mại trong nền kinh tế nói chung cũng như mối quan hệ giữa nó với các hoạt động kinh doanh khác của NHTM. Hoạt động thương mại là một bộ phận của quy trình tái sản xuất xã hội, là khâu cuối cùng trong quy trình tái sản xuất.
Trong quá trình phát triển của phân công lao động xã hội, thương mại tách ra khỏi quy trình sản xuất và trở thành một ngành kinh doanh riêng biệt. Theo Luật thương mại 2005 của nước CHXHCN Việt Nam : “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động khác nhằm mục đích sinh lợi khác”.1 Như vậy, ta có thể hiểu hoạt động thương mại bao gồm các hoạt động kinh doanh chủ yếu sau: - Mua bán hàng hóa: Bên bán sẽ có nghĩa vụ giao hàng, chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho bên mua và nhận thanh toán, bên mua sẽ có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán, nhận hàng và quyền sở hữu hàng hóa theo thỏa thuận. 1 Luật Thương mại, ngày 14 tháng 06 năm 2005, khoản 1 điều 3 4 - Cung ứng dịch vụ: Một bên có nghĩa vụ cung ứng dịch vụ cho bên khác và nhân thanh toán, bên sử dụng dịch vụ có nghĩa vụ thanh toán cho bên cung ứng dịch vụ và sử dụng dịch vụ theo thỏa thuận. - Xúc tiến thương mại: Là hoạt động thúc đẩy, tìm kiếm cơ hội mua bán hàng hóa và cung ứng dịch vụ, bao gồm các hoạt động khuyến mại, quảng cáo thương mại, trưng bày, giới thiệu sản phẩm, hàng hóa tại các hội chợ, triển lãm thương mại,….
Bất kỳ quốc gia nào muốn phát triển kinh tế không thể chỉ dựa vào sản xuất và thương mại trong nước. Do sự khác nhau về các nguồn lực như tài nguyên, khí hậu, con người, khoa học công nghệ,… mà mỗi quốc gia có thế mạnh riêng trong việc sản xuất các mặt hàng nhất định. Nhu cầu trao đổi, mua bán hàng hóa giữa các quốc gia được hình thành. Ngày nay, với xu hướng toàn cầu hóa, hoạt động thương mại không còn bị bó hẹp trong biên giới một quốc gia nào.
Hoạt động thương mại quốc tế ra đời, phát triển và trở thành một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển kinh tế của các quốc gia trên thế giới. Hoạt động ngoại thương, hay tên gọi khác là hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu, có những đặc thù riêng. - Cơ hội buôn bán trong thương mại quốc tế không bị bó hẹp trong biên giới quốc gia. Hàng hóa trong thương mại quốc tế phải di chuyển qua phạm vi biên giới hai hay nhiều nước, và phải nộp các loại thuế xuất nhập khẩu, làm các thủ tục hải quan xuất nhập cảnh.
- Rủi ro trong thương mại quốc tế cũng lớn hơn nhiều so với hoạt động thương mại nội địa. Sở dĩ như vậy là do có sự rào cản về địa lý, khoảng cách giữa người mua và người bán là rất xa, sự khác biệt trong luật pháp, chế độ chính trị, văn hóa, tập quán giữa quốc gia của nhà xuất khẩu và nhập khẩu, các rủi ro khác trong quá trình vận chuyển hàng hóa,… Do vậy, chi phí để phòng ngừa, giải quyết và khắc phục các rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế cũng rất lớn. Thực tế đã chứng minh rằng, ngoài các nguồn tài trợ cho chi phí phòng ngừa rủi ro nội sinh, đòi hỏi phải có những nguồn tài chính ngoại sinh tài trợ cho hoạt động này. Các nhà xuất khẩu và nhập khẩu trong hoạt động thương mại quốc tế sử dụng các phương thức thanh toán quốc tế để giao dịch với nhau, như chuyển tiền, ghi sổ, nhờ thu 5 hay tín dụng chứng từ, liên quan đến các đồng tiền khác nhau dẫn đến việc phải mua bán chuyển đổi ngoại tệ.
Sự giao dịch, mua bán trong thương mại quốc tế phải tuân thủ các luật và thông lệ quốc tế, tuy nhiên cũng không loại trừ các đặc điểm luật lệ riêng mang tính quốc gia, đòi hỏi các nhà kinh doanh xuất nhập khẩu phải am hiểu cả luật lệ quốc tế, tập quán và ngôn ngữ. Do những đặc thù này, hoạt động ngoại thương tiềm ẩn nhiều rủi ro và tranh chấp giữa các bên tham gia. Chính vì vậy, đòi hỏi các nhà kinh doanh xuất nhập khẩu phải tìm kiếm một sự hỗ trợ rất lớn về mặt uy tín cũng như tài chính để đảm bảo việc mua bán quốc tế sẽ được thuận lợi, an toàn và mang lại khả năng sinh lợi cao nhất, tiết kiệm chi phí. Nguồn tài trợ cho hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu cũng rất đa dạng, như từ vốn tự có của các doanh nghiệp, phát hành cổ phiếu, trái phiếu,… Tuy nhiên, nguồn tài trợ từ các NHTM luôn giữ một vị trí đặc biệt bởi nó có thể được cung cấp bằng nhiều hình thức, cho nhiều mục đích sử dụng khác nhau và linh hoạt về thời hạn cũng như lãi suất.
Đồng thời, các doanh nghiệp còn được hưởng các dịch vụ thanh toán và dịch vụ tư vấn từ ngân hàng. Đây cũng là điều mà các doanh nghiệp quan tâm khi có nhu cầu sự tài trợ từ các NHTM. Vì vậy, hoạt động tài trợ thương mại quốc tế ra đời như một tất yếu khách quan và trở thành một trong những nghiệp vụ quan trọng nhất của các NHTM. Sự tài trợ thương mại của các NHTM có thể nằm ở tất cả các khâu của quy trình sản xuất, từ việc thu mua nguyên liệu đầu vào, mua máy móc thiết bị, đến việc tiêu thụ sản phẩm đầu ra,… Từ những phân tích trên, có thể đưa ra một khái niệm về tài trợ thương mại quốc tế như sau: “ Tài trợ thương mại quốc tế là một hiện tượng kinh tế khách quan, gồm tập hợp các chính sách, biện pháp và hình thức hỗ trợ tài chính trưc tiếp hay gián tiếp cho các doanh nghiệp hoạt động kinh doanh thương mại quốc tế trong một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quy trình tái sản xuất từ đầu tư, sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường thế giới nhằm mục đích sinh lợi ”.2 2 Nguyễn Thị Hồng Hải, Nguyễn Thị Hợp Châu, Nguyễn Thị Cẩm Thủy, Đoàn Ngọc Thắng, Tài liệu học tập Tài trợ Thương mại quốc tế, năm 2012, trang 6 6 1.
Vai trò của hoạt động tài trợ thương mại quốc tế 1. Đối với các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu Thứ nhất, tài trợ thương mại là nguồn hỗ trợ tài chính lớn cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Trong mọi quy trình sản xuất, vốn luôn là tiền đề, là cơ sở để phát triển sản xuất. Các doanh nghiệp cần vốn đề mua nguyên liệu đầu vào, đầu tư máy móc thiết bị, dây chuyền sản xuất, vận hành sản xuất, trả lương nhân viên, quảng cáo, lưu thông hàng hóa ra thị trường,…Sự thiếu vốn trong bất kỳ khâu nào của quá trình sản xuất cũng có thể làm ngưng trệ quy trình này.
Không một doanh nghiệp nào có khả năng đủ vốn để tự tài trợ cho các hoạt động sản xuất kinh doanh trong suốt vòng đời của mình. Đặc biệt với các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu, giá trị hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thường rất lớn. Với sự hỗ trợ về mặt tài chính từ các NHTM, các doanh nghiệp này có thể sản xuất và tái sản xuất liên tục, mở rộng hoạt động kinh doanh của mình, thu lợi nhuận, tồn tại và phát triển trong nền kinh tế hội nhập toàn cầu hiện nay. Các NHTM có thể cho vay vốn trực tiếp cho các NXK để thu mua nguyên liệu, hay chiết khấu bộ chứng từ hàng xuất khi doanh nghiệp cần vốn gấp mà chưa thu được tiền hàng từ người mua (NNK).
Đối với NNK, các hình thức tài trợ vốn cũng rất đa dạng. Thứ hai, hoạt động tài trợ thương mại giúp làm tăng hiệu quả kinh doanh và lợi ích kinh tế cho cả NXK và NNK. Bước đầu trong quá trình kinh doanh xuất nhập khẩu là tìm kiếm bạn hàng và ký hợp đồng thương mại. Nhờ hoạt động tư vấn của các NHTM, các nhà kinh doanh xuất nhập khẩu có thể dễ dàng hơn trong việc tìm kiếm bạn hàng của mình.
Các NHTM có thông tin về các nhà kinh doanh xuất nhập khẩu ở nhiều quốc gia thông qua hoạt động của chính mình, nhờ đó, các doanh nghiệp xuất nhập khẩu có thể mở rộng thị trường, tăng sản lượng và lợi nhuận. Một điểm nữa là nhờ có hoạt động tài trợ thương mại, hiệu quả của các doanh nghiệp trong quá trình thực hiện hợp đồng cũng được nâng cao, góp phần tạo dựng uy tín với bạn hàng quốc tế. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, vốn tài trợ giúp doanh nghiệp mua nguyên liệu đúng thời vụ, gia công và chế biến, giao hàng đúng thời gian thỏa thuận trong hợp đồng. Với các doanh nghiệp nhập khẩu, vốn tài trợ giúp các doanh 7 nghiệp mua được hàng, phát triển hoạt động kinh doanh trong khi thiếu hụt vốn, hay được ngân hàng bảo lãnh thanh toán,… Quá trình sản xuất kinh doanh qua đó, được thực hiện một cách thuận lợi, liên tục, lợi ích kinh tế của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và ngân hàng được đảm bảo và gia tăng.
Tài trợ thương mại giúp NNK kịp thời nắm bắt các cơ hội kinh doanh mà không quá phụ thuộc vào quy trình sẵn có bằng các hình thức như ký hậu vân đơn, phát hành bảo lãnh nhận hàng,…giúp hoạt động kinh doanh, thanh toán tiền hành được thực hiện linh hoạt, tăng hiệu quả của thương mại quốc tế.