CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. KHÁI QUÁT VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. Khái niệm thanh toán quốc tế Cơ sở hình thành hoạt động thanh toán quốc tế là hoạt động ngoại thương. Ngày nay, nói đến hoạt động ngoại thương là nói đến thanh toán quốc tế; và ngược lại, nói đến thanh toán quốc tế thì chủ yếu là nói đến ngoại thương, nhưng hoạt động ngoại thương là hoạt động cơ sở, còn hoạt động thanh toán quốc tế là hoạt động phái sinh.
Vì hoạt động thanh toán quốc tế được thực hiện qua hệ thống ngân hàng, cho nên khi nói đến hoạt động thanh toán quốc tế là nói đến hoạt động thanh toán của ngân hàng thương mại, và không ngân hàng thương mại nào lại không phát triển các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế, trong đó lấy hoạt động thanh toán quốc tế làm trọng tâm phát triển. Kinh tế phát triển, các quốc gia trên thế giới hợp tác về nhiều mặt: kinh tế, văn hoá, xã hội…, thành lập các liên mình, tổ chức kinh tế. Việc hợp tác, giao thương quốc tế dẫn đến nhu cầu chi trả, thanh toán giữa các chủ thể tại các quốc gia khác nhau, hình thành nên hoạt động thanh toán quốc tế mà tại đó, ngân hàng giữ vai trò trung gian thanh toán. Thanh toán quốc tế có thể được định nghĩa từ theo nhiều quan điểm khác nhau.
Nguyễn Văn Tiến trong cuốn giáo trình “Thanh toán quốc tế và Tài trợ ngoại thương” (2016), NXB Lao động: “Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan. Đây là một trong những khái niệm đầy đủ, dễ hiểu nhất. Theo Đinh Xuân Trình (1996) trong cuốn Giáo trình thanh toán quốc tế trong ngoại thương, NXB Giáo dục, Trường Đại học ngoại thương Hà Nội.: “Thanh toán quốc tế là việc thanh toán các nghiã vụ tiền tệ phát sinh có liên quan tới các quan hệ kinh tế, thương mại và các mối quan hệ khác giữa các tổ chức, các công ty và các chủ thể khác nhau của các nước.” Giáo trình Thanh toán quốc tế (2006), NXB Thống kê của TS. Trầm Thị Xuân Hương có viết: “Thanh toán quốc tế là quá trình thực hiện các khoản thu chi 6 7 tiền tệ quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng trên thế giới nhằm phục vụ cho các mối quan hệ trao đổi quốc tế phát sinh giữa các nước với nhau.
Geva trong cuốn Sổ tay về các thị trường tài chính toàn cầu, các định chế và cơ sở hạ tầng có viết: “Thanh toán quốc tế bao gồm các khoản thanh toán đi và đến bằng đơn vị tiền tệ ra và vào quốc gia đó, cũng như các khoản thanh toán ra nước ngoài bằng đơn vị tiền tệ đó, giữa hai chủ thể bên ngoài quốc gia.” Từ các quan điểm trên đây, chúng ta có thể thấy một số đặc điểm của thanh toán quốc tế. Trước hết, thanh toán quốc tế diễn ra trên phạm vi toàn cầu, phục vụ các giao dịch thương mại, đầu tư, hợp tác quốc tế thông qua mạng lưới ngân hàng thế giới. Thanh toán quốc tế khác với thanh toán trong nước là ở đây nó liên quan đến việc trao đổi tiền của quốc gia này lấy tiền của quốc gia khác. Vì vậy khi ký kết các hợp đồng mua bán ngoại thương các bên phải thỏa thuận với nhau lấy đồng tiền của nước nào là tiền tệ tính toán và thanh toán trong hợp đồng, đồng thời phải tính toán thận trọng để lựa chọn các biện pháp phòng chống rủi ro khi tỷ giá hối đoái biến động.
Đặc điểm của thanh toán quốc tế So với thanh toán trong nội thương, thanh toán quốc tế có một số đặc điểm nổi bật sau đây: Thứ nhất, thanh toán quốc tế chịu sự điều chỉnh của luật pháp và các tập quán quốc tế. Hoạt động thanh toán quốc tế liên quan đến các chủ thể ở hai hay nhiều quốc gia, do đó, các chủ thể khi tham gia vào hoạt động thanh toán quốc tế không những chịu sự điều chỉnh của pháp luạt quốc gia, mà còn phải tuân thủ các văn bản pháp lý quốc tế, các tập quán quốc tế. Những văn bản này tạo ra một khung pháp lý bình đẳng, công bằng cho các chủ thể khi tham gia vào hoạt động thương mại và thanh toán quốc tế, tránh những hiểu lầm và tranh chấp đáng tiếc xảy ra. Thứ hai, hoạt động thanh toán quốc tế được thực hiện phần lớn thông qua hệ thống ngân hàng.
Trừ một lượng rất nhỏ hàng hoá xuất nhập khẩu được mua bán qua con đường tiểu ngạch thì hấu hết kim ngạch xuất nhập khấu của một nước phản ánh qua doanh số thanh toán quốc tế của hệ thống NHTM. Thứ ba, trong thanh toán quốc tế, tiền mặt hầu như không được sử dụng trực tiếp, mà thay vào đó là các phương tiện thanh toán như hối phiếu, kỳ phiếu, séc. 7 8 Thứ tư, trong thanh toán quốc tế, ít nhất một trong hai bên (hoặc người xuất khẩu hoặc người nhập khẩu) có liên quan đến ngoại tệ (trừ khu vực sử dụng đồng tiền chung). Do đó, hoạt động thanh toán quốc tế chịu sự ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái và dự trữ ngoại hối quốc gia.
Thứ năm, ngôn ngữ sử dụng trong thanh toán quốc tế được sử dụng chủ yếu bằng tiếng Anh. Thứ sáu, giải quyết tranh chấp chủ yếu bằng luật quốc tế; hoặc luật quốc gia của nước thứ ba; hoặc luật của nước người xuất hay nước người nhập do các bên thoả thuận thông qua con đường trọng tài hay toà án. Vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế 1. Đối với nền kinh tế Trước xu thế kinh tế thế giới ngày càng được quốc tế hoá, các quốc gia đang ra sức phát triển kinh tế thị trường, mở cửa, hợp tác và hội nhập; trong bối cảnh đó, thanh toán quốc tế nổi lên như là chiếc cầu nối giữa kinh tế trong nước với phần kinh tế thế giới bên ngoài, có tác dụng bôi trơn và thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ, đầu tư nước ngoài, thu hút kiều hối và các quan hệ tài chính, tín dụng quốc tế khác.
Hoạt động thanh toán quốc tế ngày càng được khẳng định trong hoạt động kinh tế đối ngoại nói riêng. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, mỗi quốc gia đều đặt hoạt động kinh tế đối ngoại lên hàng đầu, coi hoạt động kinh tế đối ngoại là con đường tất yếu trong chiến lược phát triển kinh tế của mỗi nước. Thanh toán quốc tế là khâu quan trọng trong quá trình mua bán hàng hoá, dịch vụ giữa các tổ chức, cá nhân thuộc các quốc gia khác nhau. Nếu không có hoạt động thanh toán quốc tế thì hoạt động kinh tế đối ngoại khó tồn tại và phát triển.
Nếu hoạt động thanh toán quốc tế được nhanh chóng, chính xác sẽ giải quyết được mối quan hệ lưu thông hàng hoá – tiền tệ giữa người mua và người bán một cách thông suốt, hiệu quả. Về giác ngộ kinh doanh, người mua thanh toán, người bán giao hàng thể hiện chất lượng của một chu kỳ kinh doanh, phản ánh hiệu quả kinh tế và tài chính của các doanh nghiệp. Tóm lại, hoạt động TTQT có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế của mỗi quốc gia; được thể hiện chủ yếu trên các mặt sau: - Bôi trơn và thúc đẩy XNK của nền kinh tế như một tổng thể. 8 9 - Bôi trơn và thúc đẩy đầu tư nước ngoài trực tiếp và gián tiếp.
- Thúc đẩy và mở rộng dịch vụ như du lịch, hợp tác quốc tế. - Tăng cường thu hút kiều hối và các nguồn lực tài chính khác. - Thúc đẩy thị trường tài chính quốc gia hội nhập quốc tế. Đối với các ngân hàng thương mại Ngày nay, hoạt động thanh toán quốc tế là một dịch vụ trở nên quan trọng đối với các NHTM, nó đem lại nguồn thu đáng kể không những về số lượng tuyệt đối mà cả về tỷ trọng.
Hoạt động TTQT là hoạt động trực tiếp tạo ra một khoản lợi nhuận không nhỏ đóng góp vào lợi nhuận chung của ngân hàng. Thanh toán quốc tế còn là một mắt xích quan trọng trong việc chắp nối và thúc đẩy phát triển các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng như kinh doanh ngoại tệ, tài trợ xuất nhập khẩu, bảo lãnh ngân hàng trong ngoại thương, tăng cường vốn huy động, đặc biệt là vốn bằng ngoại tệ… từ đó tăng quy mô hoả động và mở rộng thị phần của ngân hàng. Việc hoàn thiện và phát triển hoạt động TTQT có vai trò hết sức quan trọng đối với hoạt động ngân hàng, nó không chỉ là một dịch vụ thanh toán thuần tuý mà còn là khâu trung tâm không thể thiếu trong dây chuyền hoạt động kinh doanh, bổ sung và hỗ trợ cho các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng. Nhờ đẩy mạnh hoạt động TTQT, các NHTM có thể tăng cường khả năng thu hút ngoại tệ từ việc thu tiền về cho khách hàng đến việc quản lý nguồn ngoại tệ tạm thời nhàn rỗi trên tài khoản tiền gửi của khách hàng, từ đó đáp ứng được nhu cầu vay và thanh toán bằng ngoại tệ của khách hàng.
Hoạt động TTQT giúp cho ngân hàng mở rộng quan hệ với ngân hàng nước ngoài, tạo được uy tín trên thị trường quốc tế cũng như uy tín đối với khách hàng trong và ngoài nước – một trong những yếu tố quyết định sự thành công của NHTM. Hoạt động TTQT tạo môi trường ứng dụng công nghệ thông tin tiên tiến, hiện đại trên thế giới trong hoạt động ngân hàng. Thông qua việc tham gia kết nối mạng thông tin và ứng dụng công nghệ cao trong xử lý thông tin giúp cho ngân hàng có thể theo kịp với sự phát triển của thế giới, không bị lạc hậu và thua kém các ngân hàng nước ngoài. 9 10 Hoạt động TTQT phát triển góp phần tăng cương khả năng cạnh tranh của ngân hàng trong cơ chế thị trường, đồng thời giúp cho hoạt động ngân hàng vượt ra khỏi phạm vi quốc gia và hoà nhập với cộng đồng ngân hàng thế giới.
Đối với các doanh nghiệp Đối với các doanh nghiệp xuất – nhập khẩu, việc tìm được ngân hàng và thị trường bền vững, lâu dài là rất quan trọng. Để tạo được hiệu quả kinh doanh và niềm tin đối với bạn hàng nước ngoài thì đòi hỏi hoạt động thanh toán phải được tiến hành một cách nhanh chóng, chính xác, an toàn và thuận tiện.