lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của đề tài gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về kiểm soát nội bộ. Chƣơng 2: Thực trạng hệ thống kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc tại Kho bạc Nhà nƣớc Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Chƣơng 3: Giải pháp tăng cƣờng kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. e 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ 1.
Tổng quan về hệ thống kiểm soát nội bộ Khái niệm kiểm soát nội bộ bắt đầu xuất hiện vào đầu thế kỉ XX trong các tài liệu về kiểm toán với một ý nghĩa rất đơn giản: Các biện pháp nhằm bảo vệ tiền không bị nhân viên biển thủ…Nhiều năm sau đó, kiểm soát nội bộ trở thành một khái niệm đƣợc các kiểm toán viên rất quan tâm trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính. Năm 1992, báo cáo COSO ra đời đã tạo lập một cơ sở lý thuyết cơ bản về kiểm soát nội bộ. Chính sự xuất hiện của báo cáo này đã đƣa ra một định nghĩa, một cách hiểu chung đƣợc chấp nhận rộng rãi về kiểm soát nội bộ và hỗ trợ các nhà quản lý kiểm soát tốt hơn tổ chức của họ… Trong lĩnh vực công, kiểm soát nội bộ rất đƣợc xem trọng, nó là một đối tƣợng đƣợc quan tâm đặc biệt của kiểm toán viên nhà nƣớc. Kiểm toán nhà nƣớc ngày nay đã đƣợc biết đến và công nhận trên toàn thế giới, sự phát triển này kéo theo việc thừa nhận về tầm quan trọng của Cơ quan kiểm toán tối cao (SAI), đó là vai trò kiểm toán các tài khoản và hoạt động của chính phủ, thúc đẩy việc lành mạnh hóa trong quản lý tài chính và nâng cao chất lƣợng giải trình của chính phủ ở từng quốc gia.
Một số quốc gia nhƣ Mỹ, Canada đã có những công bố chính thức về kiểm soát nội bộ áp dụng cho các cơ quan sự nghiệp. Chuẩn mực về kiểm toán của Tổng kế toán nhà nƣớc Hoa Kỳ (GAO) 1999 có đề cập đến vấn đề kiểm soát nội bộ đặc thù trong tổ chức sự nghiệp. GAO đƣa ra năm yếu tố về kiểm soát nội bộ bao gồm các quy định về môi trƣờng kiểm soát, đánh giá rủi ro, các hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát. “Về kiểm toán nhà nƣớc, hệ thống chuẩn mực kiểm toán nhà nƣớc do Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao (INTOSAI) ban hành bao gồm quy tắc đạo đức nghề nghiệp và chuẩn mực kiểm toán”.
Với vai trò là hiệp hội nghề nghiệp của các SAI, tổ chức Quốc tế các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) đã góp phần rất lớn trong việc giúp các thành viên hoàn thành nhiệm vụ của mình. INTOSAI là một tổ chức tự chủ, độc lập và phi e 7 chính trị đƣợc thành lập nhƣ một thể chế vĩnh viễn, trụ sở chính đặt tại Viên, Áo. INTOSAI là diễn đàn để kiểm toán viên nhà nƣớc trên toàn thế giới có thể trao đổi những vấn đề cùng quan tâm và cập nhật những tiến bộ mới nhất của các chuẩn mực kiểm toán và các quy định về nghề nghiệp khác, cũng nhƣ những thông lệ tốt nhất. Trong các kỳ đại hội, INTOSAI đặt trọng tâm vào những vấn đề chủ yếu đang đặt ra đối với các SAI, giúp các thành viên đƣa ra các giải pháp sáng tạo để khắc phục những trở ngại chung.
Theo đuổi mục tiêu đó, khẩu hiệu của INTOSAI là “Trao đổi kinh nghiệm làm lợi cho tất cả”. INTOSAI ra đời vào năm 1953 và đã phát triển từ 34 quốc gia ban đầu cho đến nay đã có 191 SAI thành viên chính thức và 4 thành viên dự bị. Đại hội INTOSAI đƣợc tổ chức thƣờng kỳ 3 năm một lần. Tuyên bố Lima về hƣớng dẫn nhận thức trong kiểm toán, đƣợc chấp nhận tại đại hội quốc tế lần thứ 9 vào năm 1977, đƣợc biết đến nhƣ là luật lệ cơ bản của kiểm toán nhà nƣớc.
Nó cung cấp một khuôn khổ về lý thuyết và khái niệm cho các công việc của INTOSAI. Trong tuyên bố này, INTOSAI đã đặc biệt nhấn mạnh đến tính độc lập của các SAI với những tổ chức nhà nƣớc khác và việc tạo lập một môi trƣờng dân chủ. Kiểm toán nhà nƣớc Việt Nam là thành viên chính thức của tổ chức INTOSAI từ tháng 7/1996, Kiểm toán Nhà nƣớc Việt Nam đã tham gia ngày càng tích cực vào quá trình hội nhập quốc tế, có mối quan hệ hợp tác rộng rãi và đã ký kết văn kiện hợp tác với hàng chục cơ quan kiểm toán tối cao và các tổ chức quốc tế có uy tín khắp các châu lục. Năm 1997, Việt Nam tham gia tổ chức cơ quan kiểm toán tối cao Châu Á (ASOSAI).
ASOSAI thành lập năm 1979, hiện có hơn 45 thành viên. Từ tháng 10/2009, Việt Nam là thành viên Ban điều hành tổ chức này nhiệm kỳ 2009 – 2012. Tại đại hội Washington (Hoa Kỳ) năm 1992, quy chế của INTOSAI đã đƣợc sửa đổi và đƣợc chấp nhận là hiến chƣơng của tổ chức, trong đó mô tả về cơ cấu, các thành viên, nhiệm vụ và nguyên tắc của INTOSAI. Cũng tại đại hội này, hai tài liệu cũng đƣợc thông qua, đó là chuẩn mực kiểm toán và những hƣớng dẫn về chuẩn mực kiểm soát nội bộ.
Tài liệu này đã tích hợp các lý luận chung về kiểm soát nội bộ của báo cáo COSO và những điểm đặc thù của khu vực công. Năm e 8 2001, INTOSAI đƣợc cập nhật và công bố vào năm 2004. Năm 2013, INTOSAI tiếp tục cập nhật và công bố và áp dụng vào năm 2014. Trên bình diện quốc tế, với vai trò tổ chức tiên phong, trong kiểm toán khu vực công, INTOSAI đã ban hành những hƣớng dẫn quốc tế về quản lý tài chính, cùng nhiều lĩnh vực khác, phát triển những phƣơng pháp luận có liên quan, tổ chức huấn luyện và thúc đẩy việc trao đổi thông tin giữa các thành viên.
INTOSAI sử dụng 5 ngôn ngữ chính thức: Ả Rập, Anh, Pháp, Đức và Tây Ban Nha. Đị g ĩa g ự ô g Hƣớng dẫn chuẩn mực của KSNB của INTOSAI 1992 đƣa ra định nghĩa về KSNB nhƣ sau: Theo Báo cáo INTOSAI (1992) KSNB là cơ cấu của một tổ chức, bao gồm nhận thức, phƣơng pháp, quy trình và các biện pháp của ngƣời lãnh đạo nhằm bảo đảm sự hợp lý để đạt đƣợc các mục tiêu của tổ chức: - Thúc đẩy các hoạt động hữu hiệu, hiệu quả và có kỷ cƣơng cũng nhƣ chất lƣợng của sản phẩm, dịch vụ phù hợp với nhiệm vụ của tổ chức. - Bảo vệ các nguồn lực không bị thất thoát, lạm dụng, lãng phí, tham ô và vi phạm pháp luật. - Khuyến khích tuân thủ pháp luật, quy định của Nhà nƣớc và nội bộ.
- Xây dựng và duy trì các dữ liệu tài chính, hoạt động và lập báo cáo đúng đắn và kịp thời. Ngoài ra, tài liệu hƣớng dẫn của INTOSAI 1992 đƣợc cập nhật thêm vào năm 2013, đƣa ra những quy tắc và quy định cho các mục tiêu về KSNB nhƣ sau: - Thực hiện các hoạt động một cách có kỷ cƣơng, có đạo đức, có tính kinh tế, hiệu quả và thích hợp. - Thực hiện đúng trách nhiệm. - Tuân thủ theo luật pháp hiện hành và các nguyên tắc, quy định.
- Bảo vệ các nguồn lực chống thất thoát, sử dụng sai mục đích và tổn thất. - Thực hiện kiểm soát những hành vi sai phạm trong thực thi công vụ, chống tham nhũng, tiêu cực trong bộ máy, giảm thiểu những sai phạm nghiêm trọng và gây thất thoát tài sản của Nhà nƣớc. e 9 So với định nghĩa của báo cáo COSO 2013, khía cạnh giá trị đạo đức trong hoạt động đƣợc thêm vào INTOSAI. Mục tiêu của KSNB đƣợc nhấn mạnh thêm, đó chính là tầm quan trọng của hành vi đạo đức cũng nhƣ sự ngăn chặn và phát hiện sự gian lận, không trung thực và tham nhũng trong khu vực công.
Ngân sách của Nhà nƣớc đƣợc phân bố rộng rãi, chính vì vậy cần có các kiểm soát nhằm đảm bảo ngân sách đƣợc sử dụng đúng mục đích, các tài sản không bị thất thoát hay lãng phí. Vì vậy, việc bảo vệ nguồn lực cần đƣợc nhấn mạnh thêm tầm quan trọng trong KSNB đối với khu vực công. 3 Mụ ê ủa Mục tiêu của tài liệu INTOSAI nhằm thiết lập và duy trì Kiểm soát nội bộ về sự hữu hiệu trong khu vực công. Vì vậy, các tổ chức của Nhà nƣớc, các nhà quản lý xem tài liệu này là một chuẩn mực để thực hiện và giám sát Kiểm soát nội bộ trong tổ chức.
- Đối với báo cáo tài chính: Phải đảm bảo về tính trung thực và độ đáng tin cậy, bởi vì chính ngƣời quản lý đơn vị có trách nhiệm lập báo cáo tài chính phù hợp với chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành. – Đối với tính tuân thủ: Trƣớc hết phải đảm bảo hợp lý việc chấp hành luật, lệ, quy định, tuân thủ các chính sách của nhà nƣớc và quy định nội bộ của đơn vị. – Đối với những mục tiêu hiện hữu và hợp lý: Giúp đơn vị bảo vệ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, bảo mật thông tin, nâng cao uy tín, mở rộng thị phần, thực hiện các chiến lƣợc kinh doanh nhằm giúp cơ quan, đơn vị nhận biết và chấn chỉnh kịp thời những khuyết điểm kém, giúp họ ban hành những luật lệ, quy định để giúp tổ chức đạt đƣợc những mục tiêu đề ra. Những mục tiêu của hệ thống Kiểm soát nội bộ rất rộng, bao trùm lên mọi mặt hoạt động và có ý nghĩa quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của đơn vị: – Kiểm soát nội bộ là một quá trình, chứ không phải là một sự kiện hay một tình huống mà là một chuỗi các hoạt động hiện diện ở mọi bộ phận trong đơn vị và đƣợc kết hợp với nhau thành một thể thống nhất.
Kiểm soát nội bộ tỏ ra hữu hiệu nhất khi nó đƣợc xây dựng nhƣ một phần cơ bản nhất trong một doanh nghiệp chứ e 10 không phải là một hoạt động bổ sung cho các hoạt động của doanh nghiệp hoặc là một gánh nặng bị áp đặt bởi các cơ quan quản lý hay thủ tục hành chính. Qúa trình kiểm soát là một phƣơng tiện giúp cho các đơn vị đạt đƣợc mục tiêu. – Kiểm soát nội bộ không chỉ đơn thuần là những chính sách thủ tục,… mà phải bao gồm cả những con ngƣời trong Hội đồng quản trị, Ban giám đốc, các nhân viên. Chính con ngƣời thiết lập các mục tiêu, thiết lập cơ chế kiểm soát ở mọi nơi và vận hành chúng.