Giải Pháp Tài Chính Hỗ Trợ Xuất Khẩu Gạo Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long

Khám phá giải pháp tài chính hỗ trợ xuất khẩu gạo tại đồng bằng sông Cửu Long, thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao giá trị nông sản.

• Tác giả: Võ Thị Yên Hà
• Trường học: Đại học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Giải Pháp Tài Chính Hỗ Trợ Xuất Khẩu Gạo Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Sự cần thiết của đề tài
• 2. Tổng quan các công trình đã công bố liên quan đến đề tài NC
• 3. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 3.1. Mục tiêu tổng quát
• 3.2. Mục tiêu cụ thể
• 4. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu của luận án
• 4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4.3. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Những đóng góp mới của luận án
• 6. Kết cấu của luận án
• 1. Chương 1 XUẤT KHẨU GẠO VÀ TÀI CHÍNH VỚI VIỆC HỖ TRỢ XUẤT KHẨU GẠO
• 1.1. NHẬN THỨC CHUNG VỀ XUẤT KHẨU GẠO
• 1.1.1. Đặc điểm của thị trường xuất khẩu gạo
• 1.1.2. Nhân tố ảnh hưởng đến thị trường xuất khẩu gạo
• 1.1.3. Vai trò của xuất khẩu gạo đến phát triển kinh tế - xã hội
• 1.2. TÀI CHÍNH VỚI VIỆC HỖ TRỢ XUẤT KHẨU GẠO
• 1.2.1. Vai trò của các chính sách tài chính đối với xuất khẩu gạo
• 1.2.2. Tác động của các chính sách tài chính đến xuất khẩu gạo
• 1.2.3. Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến các chính sách tài chính hỗ trợ xuất khẩu gạo
• 1.3. KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC VỀ SỬ DỤNG TÀI CHÍNH HỖ TRỢ XUẤT KHẨU GẠO
• 1.3.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.3.2. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 1.3.3. Bài học cho Việt Nam
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. Chương 2 THỰC TRẠNG CÁC GIẢI PHÁP TÀI CHÍNH HỖ TRỢ XUẤT KHẨU GẠO CỦA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG THỜI GIAN QUA
• 2.1. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, XÃ HỘI VÀ SẢN XUẤT GẠO Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Lợi thế về điều kiện tự nhiên
• 2.1.3. Nguồn lực lao động
• 2.1.4. Tình hình sản xuất gạo ở ĐBSCL trong những năm qua
• 2.2. TÌNH HÌNH XUẤT KHẨU GẠO VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 2.2.1. Hệ thống thu mua và xuất khẩu gạo ở ĐBSCL
• 2.2.2. Tình hình xuất khẩu gạo của ĐBSCL trong thời gian qua
• 2.2.3. Năng lực xuất khẩu gạo ĐBSCL
• 2.3. THỰC TRẠNG CHI NSNN VÀ TÍN DỤNG CHO VAY TẠM TRỮ GẠO XUẤT KHẨU Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 2.3.1. Chi ngân sách nhà nước
• 2.3.2. Chính sách tín dụng cho vay tạm trữ
• 2.4. ĐÁNH GIÁ CHUNG TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH ĐẾN XUẤT KHẨU GẠO VÙNG ĐBSCL
• 2.4.1. Kết quả đạt được
• 2.4.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. Chương 3 GIẢI PHÁP TÀI CHÍNH HỖ TRỢ XUẤT KHẨU GẠO CỦA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 3.1. NHỮNG DỰ BÁO VỀ TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ XUẤT KHẨU GẠO Ở ĐBSCL
• 3.1.1. Dự báo về biến đổi khí hậu - nước biển dâng và biến đổi dòng chảy ảnh hưởng đến sản xuất lúa ĐBSCL
• 3.1.2. Dự báo nhu cầu thế giới và khả năng xuất khẩu gạo của ĐBSCL
• 3.2. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG CHIẾN LƯỢC VỀ XUẤT KHẨU GẠO Ở VIỆT NAM
• 3.2.1. Quan điểm về mở rộng thị trường gạo ở Việt Nam đến năm 2020
• 3.2.2. Định hướng mở rộng thị trường gạo
• 3.3. QUAN ĐIỂM VỀ SỬ DỤNG CÁC GIẢI PHÁP TÀI CHÍNH PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG GẠO Ở ĐBSCL
• 3.4. MỘT SỐ GIẢI PHÁP TÀI CHÍNH NHẰM HỖ TRỢ XUẤT KHẨU GẠO CỦA ĐBSCL NHỮNG NĂM TỚI
• 3.4.1. Giải pháp về chi NSNN
• 3.4.2. Giải pháp về chính sách tín dụng cho vay tạm trữ
• 3.4.3. Xây dựng chính sách tài khóa hỗ trợ phát triển sản xuất và thị trường gạo để kích thích và ổn định sản xuất, giảm thiểu rủi ro cho nông dân
• 3.5. ĐIỀU KIỆN ĐỂ THỰC HIỆN GIẢI PHÁP
• 3.5.1. Đối với Chính phủ
• 3.5.2. Đối với các tỉnh ĐBSCL
• 3.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• Tài liệu tham khảo
• DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tài Chính Xuất Khẩu Gạo ĐBSCL Vai Trò Đặc Điểm

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đóng vai trò then chốt trong sản xuất và xuất khẩu gạo của Việt Nam, chiếm trên 90% lượng gạo xuất khẩu hàng năm. Khu vực này có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc trồng lúa ba vụ mỗi năm, tạo điều kiện cho cơ giới hóa sản xuất từ khâu làm đất đến thu hoạch. Xuất khẩu gạo không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn đóng góp đáng kể vào giá trị xuất khẩu của cả nước. Tuy nhiên, hiệu quả xuất khẩu gạo còn nhiều hạn chế, đặc biệt là về chất lượng và giá trị gia tăng. Các chính sách tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ xuất khẩu gạo, nhưng cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.

1.1. Đặc Điểm Thị Trường Tài Chính Xuất Khẩu Gạo

Thị trường tài chính xuất khẩu gạo có những đặc điểm riêng biệt, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như cung cầu, giá cả, chính sách thương mại và biến động tỷ giá. Gạo Việt Nam chủ yếu xuất khẩu sang các nước đang phát triển ở châu Á, trong khi các thị trường đòi hỏi chất lượng cao vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Điều này dẫn đến giá trị xuất khẩu chưa tương xứng với khối lượng. Theo báo cáo của Trung tâm thông tin phát triển Nông nghiệp Nông thôn (AGROINFO), cần có những đánh giá chi tiết về tình hình sản xuất, dự trữ và xuất khẩu gạo của các nước trên thế giới và Việt Nam để đưa ra các chính sách phù hợp.

1.2. Vai Trò Của Hỗ Trợ Tài Chính Xuất Khẩu Gạo

Hỗ trợ tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc tạo lập nguồn vốn, phân phối và sử dụng hiệu quả các nguồn tài chính phục vụ quá trình xuất khẩu gạo. Các chính sách tài chính có thể định hướng hoạt động xuất khẩu, tác động đến chi ngân sách nhà nước và tín dụng đối với hoạt động xuất khẩu gạo. Theo nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Đình Long, viện Kinh tế nông nghiệp, cần có những phân tích đánh giá lợi thế và khả năng cạnh tranh trong xuất khẩu nông sản để đưa ra các giải pháp nâng cao khả năng cạnh tranh.

1.3. Tác Động Của Hội Nhập Đến Chính Sách Tài Chính Xuất Khẩu

Hội nhập kinh tế quốc tế có tác động lớn đến các chính sách tài chính hỗ trợ xuất khẩu gạo. Các cam kết quốc tế và lộ trình thực hiện liên quan tới các chính sách tài chính đối với tiêu thụ nông sản cần được đánh giá kỹ lưỡng. Chính sách bảo hộ sản xuất nông nghiệp của các nước cũng ảnh hưởng đến xuất khẩu gạo. Cần đánh giá những tác động của các cam kết quốc tế đến hoạch định các chính sách tài chính hỗ trợ xuất khẩu gạo.

II. Thách Thức Tài Chính Xuất Khẩu Gạo Rủi Ro Khó Khăn

Mặc dù sản xuất và xuất khẩu gạo đã tăng trưởng liên tục, nhưng vẫn còn nhiều thách thức về tài chính đối với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo tại ĐBSCL. Lợi ích của nông dân sản xuất lúa gạo chưa được đảm bảo, giá trị gia tăng không được phân bổ công bằng. Điều này làm giảm tính bền vững của hoạt động xuất khẩu. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu và nước biển dâng cũng đe dọa đến sản xuất lúa gạo, gây ra những rủi ro tài chính lớn cho các doanh nghiệp và nông dân.

2.1. Rủi Ro Tài Chính Do Biến Động Thị Trường Gạo

Thị trường gạo thế giới biến động liên tục do nhiều yếu tố như thời tiết, chính sách của các nước nhập khẩu và xuất khẩu, và biến động tỷ giá. Các doanh nghiệp xuất khẩu gạo phải đối mặt với rủi ro về giá, rủi ro thanh toán và rủi ro hối đoái. Cần có các công cụ tài chính để giảm thiểu rủi ro này, như bảo hiểm xuất khẩu và các công cụ phái sinh.

2.2. Khó Khăn Tiếp Cận Vốn Cho Xuất Khẩu Gạo

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu gạo, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, gặp khó khăn trong việc tiếp cận vốn để tài trợ cho hoạt động xuất khẩu. Các ngân hàng thường yêu cầu tài sản thế chấp và thủ tục phức tạp. Cần có các chính sách tín dụng ưu đãi và các chương trình bảo lãnh tín dụng để giúp các doanh nghiệp tiếp cận vốn dễ dàng hơn.

2.3. Thiếu Hụt Giải Pháp Tài Chính Cho Chuỗi Cung Ứng Gạo

Chuỗi cung ứng gạo từ sản xuất đến xuất khẩu còn nhiều bất cập, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các khâu. Cần có các giải pháp tài chính để hỗ trợ các hoạt động liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ gạo. Các hình thức hợp tác xã và liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp cần được khuyến khích và hỗ trợ về tài chính.

III. Giải Pháp Tài Chính Toàn Diện Hỗ Trợ Xuất Khẩu Gạo ĐBSCL

Để giải quyết các thách thức và nâng cao hiệu quả xuất khẩu gạo, cần có các giải pháp tài chính toàn diện, bao gồm cả chính sách chi ngân sách, tín dụng và bảo hiểm. Các giải pháp này cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm của ngành gạo và điều kiện kinh tế - xã hội của ĐBSCL. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương để triển khai các giải pháp một cách hiệu quả.

3.1. Tăng Cường Chi Ngân Sách Cho Phát Triển Xuất Khẩu Gạo

Ngân sách nhà nước cần được tăng cường đầu tư cho các hoạt động phát triển xuất khẩu gạo, bao gồm quy hoạch vùng sản xuất lúa tập trung, xây dựng cơ sở hạ tầng, nghiên cứu và chuyển giao khoa học công nghệ. Theo số liệu từ luận án, chi đầu tư phát triển cho ĐBSCL cần được tăng tốc để đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành gạo.

3.2. Hoàn Thiện Chính Sách Tín Dụng Cho Vay Xuất Khẩu Gạo

Chính sách tín dụng cần được hoàn thiện để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận vốn với lãi suất ưu đãi và thủ tục đơn giản. Cần có các chương trình cho vay tạm trữ và cho vay xuất khẩu với điều kiện linh hoạt. Đồng thời, cần khuyến khích các ngân hàng phát triển các sản phẩm tài chính phù hợp với nhu cầu của ngành gạo.

3.3. Phát Triển Bảo Hiểm Rủi Ro Trong Xuất Khẩu Gạo

Bảo hiểm rủi ro là một công cụ quan trọng để giảm thiểu thiệt hại cho các doanh nghiệp xuất khẩu gạo khi gặp phải các rủi ro về giá, rủi ro thanh toán và rủi ro hối đoái. Cần có các chính sách khuyến khích các công ty bảo hiểm phát triển các sản phẩm bảo hiểm phù hợp với ngành gạo. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp về vai trò của bảo hiểm trong hoạt động xuất khẩu.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Chuyển Đổi Số Trong Tài Chính Xuất Khẩu

Việc ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong tài chính xuất khẩu gạo là xu hướng tất yếu để nâng cao hiệu quả và minh bạch của các giao dịch. Các công nghệ như blockchain, fintech và big data có thể giúp giảm chi phí, tăng tốc độ thanh toán và cải thiện quản lý rủi ro. Đồng thời, chuyển đổi số cũng giúp các doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường và khách hàng một cách dễ dàng hơn.

4.1. Ứng Dụng Blockchain Trong Thanh Toán Xuất Khẩu Gạo

Công nghệ blockchain có thể giúp tạo ra một hệ thống thanh toán xuất khẩu gạo an toàn, minh bạch và hiệu quả. Các giao dịch được ghi lại trên blockchain không thể bị sửa đổi, giúp giảm thiểu rủi ro gian lận và tranh chấp. Đồng thời, blockchain cũng giúp giảm chi phí và thời gian thanh toán.

4.2. Sử Dụng Fintech Để Tiếp Cận Vốn Cho Xuất Khẩu Gạo

Các công ty fintech có thể cung cấp các giải pháp tài chính sáng tạo cho các doanh nghiệp xuất khẩu gạo, như cho vay ngang hàng (P2P lending) và crowdfunding. Các giải pháp này giúp các doanh nghiệp tiếp cận vốn một cách nhanh chóng và dễ dàng hơn so với các kênh truyền thống.

4.3. Phân Tích Big Data Để Dự Báo Thị Trường Gạo

Big data có thể được sử dụng để phân tích các xu hướng thị trường gạo, dự báo giá cả và nhu cầu tiêu dùng. Điều này giúp các doanh nghiệp đưa ra các quyết định kinh doanh chính xác hơn và giảm thiểu rủi ro. Đồng thời, big data cũng giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định phù hợp để hỗ trợ ngành gạo.

V. Phát Triển Bền Vững Tài Chính Xanh Cho Xuất Khẩu Gạo

Phát triển bền vững và tài chính xanh là những yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành gạo. Các hoạt động sản xuất và xuất khẩu gạo cần được thực hiện theo hướng thân thiện với môi trường, giảm thiểu khí thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Tài chính xanh có thể hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư vào các công nghệ và quy trình sản xuất sạch hơn.

5.1. Khuyến Khích Sản Xuất Gạo Hữu Cơ Chất Lượng Cao

Sản xuất gạo hữu cơ và chất lượng cao không chỉ đáp ứng nhu cầu của thị trường mà còn giúp bảo vệ môi trường và sức khỏe người tiêu dùng. Cần có các chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp và nông dân chuyển đổi sang sản xuất gạo hữu cơ và chất lượng cao. Đồng thời, cần xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam để nâng cao giá trị sản phẩm.

5.2. Hỗ Trợ Đầu Tư Vào Công Nghệ Sản Xuất Sạch Hơn

Tài chính xanh có thể được sử dụng để hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư vào các công nghệ sản xuất sạch hơn, như sử dụng năng lượng tái tạo, giảm thiểu sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu. Điều này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và nâng cao hiệu quả sản xuất.

5.3. Xây Dựng Chuỗi Cung Ứng Gạo Bền Vững

Chuỗi cung ứng gạo bền vững cần đảm bảo các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Cần có sự liên kết chặt chẽ giữa các khâu trong chuỗi cung ứng, từ sản xuất đến tiêu thụ. Đồng thời, cần đảm bảo quyền lợi của tất cả các bên tham gia, đặc biệt là nông dân.

VI. Chính Sách Hỗ Trợ Điều Kiện Thực Hiện Giải Pháp Tài Chính

Để các giải pháp tài chính phát huy hiệu quả, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ phía nhà nước và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương. Các chính sách hỗ trợ cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm của ngành gạo và điều kiện kinh tế - xã hội của ĐBSCL. Đồng thời, cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi để các doanh nghiệp phát triển.

6.1. Vai Trò Của Chính Phủ Trong Hỗ Trợ Tài Chính

Chính phủ cần đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và triển khai các chính sách hỗ trợ tài chính cho ngành gạo. Các chính sách này cần được thiết kế dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn, và cần được điều chỉnh linh hoạt để đáp ứng các thay đổi của thị trường.

6.2. Trách Nhiệm Của Các Tỉnh ĐBSCL Trong Triển Khai

Các tỉnh ĐBSCL cần chủ động triển khai các chính sách hỗ trợ tài chính của chính phủ, và cần có các giải pháp phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa các tỉnh để phát triển ngành gạo một cách đồng bộ.

6.3. Điều Kiện Cần Thiết Để Thực Hiện Giải Pháp Tài Chính

Để các giải pháp tài chính phát huy hiệu quả, cần có các điều kiện cần thiết như môi trường kinh doanh thuận lợi, cơ sở hạ tầng phát triển, nguồn nhân lực chất lượng cao và sự tham gia tích cực của các doanh nghiệp và nông dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 XUẤT KHẨU GẠO VÀ TÀI CHÍNH VỚI VIỆC HỖ TRỢ XUẤT KHẨU GẠO 1.1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ XUẤT KHẨU GẠO 1.1 Đặc điểm của thị trường xuất khẩu gạo Kể từ khi xuất hiện tiền tệ, thị trường thường được hiểu là nơi diễn ra sự mua, bán hàng hóa (bao gồm hàng hoá hữu hình và hàng hoá vô hình – dịch vụ). Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, giao dịch mua bán hàng hóa có thể diễn ra mà không cần gắn với một địa điểm địa lý nào. Người ta có thể tiến hành các thỏa thuận về mua bán hàng hóa với nhau qua điện thoại, fax hay thư điện tử mà không cần gặp nhau tại một nơi chốn cụ thể. Hàng hóa có thể được vận chuyển từ nơi này đến nơi khác mà không cần lấy một địa điểm nào làm trung gian; hay như trên những thị trường kỳ hạn, những thỏa thuận về hàng hóa và luồng vận động của tiền tệ có thể độc lập với luồng vận động của hàng hóa.

Như thế, nói đến thị trường là nói đến nội dung kinh tế mà nó biểu thị chứ không phải hình dung nó như một nơi mà những nội dung này xảy ra. Phạm vi địa lý là một trong những yếu tố quan trọng giúp cho chúng ta xác định thị trường mang tính chất địa phương, vùng, quốc gia hay quốc tế. Phần lớn thị trường nông sản trong các nước đang phát triển thông qua các quan hệ trực tiếp giữa người mua và người bán, định ra cho thị trường một vị trí địa lý cụ thể. Trên thị trường, giá cả hàng hoá giao dịch được xác định thông qua quan hệ cung cầu.

Nền kinh tế thị trường luôn tồn tại sự cạnh tranh của các nhà sản xuất, dựa vào hình thái, cạnh tranh được chia thành cạnh tranh hoàn hảo, cạnh tranh không hoàn hảo và độc quyền. Cũng như mọi thị trường hàng hoá khác, thị trường gạo hàng hoá cũng là nơi cung và cầu về gạo hàng hoá gặp nhau, là nơi hình thành nên giá cả của gạo hàng hoá. Đối với thị trường gạo xuất khẩu là thị trường cạnh tranh không hoàn hảo, giá cả thị trường bị ảnh hưởng bởi những nước xuất khẩu lớn, thường xuyên. Tuy nhiên, bên 8 cạnh những điểm chung giống như thị trường các loại hàng hóa khác, thị trường gạo chịu ảnh hưởng trực tiếp của đặc điểm sản xuất và tiêu dùng gạo.

Về sản xuất: Do sản xuất gạo mang tính thời vụ và phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên của từng vùng miền nên lượng cung về gạo phụ thuộc rất lớn vào thời vụ thu hoạch. Vào thời vụ thu hoạch, ở những vùng sản xuất gạo tập trung quy mô lớn như ở đồng bằng sông Cửu Long lượng lúa có thể tăng lên nhanh chóng (có thể từ 15 triệu tấn trở lên). Vì vậy, theo quy luật cung cầu giá lúa thường xuống thấp vào vụ thu hoạch. Đây là đặc điểm rất quan trọng của thị trường gạo đòi hỏi Nhà nước cần có những chính sách và giải pháp thích hợp để vừa đẩy mạnh xuất khẩu gạo, vừa bảo vệ được lợi ích của người nông dân trồng lúa.

Như vậy, về nguồn cung gạo phụ thuộc rất lớn vào thời vụ thu hoạch, nhưng nhu cầu tiêu dùng lại quanh năm nên để hoạt động xuất khẩu gạo chủ động nguồn hàng và đảm bảo chất lượng gạo thì các công đoạn như chế biến, bảo quản gạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hoạt động xuất khẩu gạo. Đặc điểm này đặt ra cho mỗi quốc gia cũng như từng địa phương có lợi thế về sản xuất gạo lớn quan tâm đầu tư không chỉ tăng năng suất, chất lượng gạo mà còn phải quan tâm đến đầu tư phát triển công nghệ chế biến và bảo quản gạo. Về tiêu dùng: gạo là mặt hàng tiêu dùng không thể thiếu đối với cuộc sống của người dân, người trồng lúa đồng thời là người tiêu dùng lúa do họ sản xuất ra. Hiện nay ở nước ta hầu hết các hộ gia đình nông dân ở các vùng miền khác nhau, kể cả vùng sản xuất gạo phân tán họ vẫn quan tâm đến việc sản xuất một lượng lương thực để tự cấp tự túc.

Là mặt hàng tiêu dùng thiết yếu nhưng trong xu hướng phát triển của nền kinh tế thì nhu cầu tiêu dùng gạo của mỗi người dân có xu hướng giảm xuống. Vì vậy, ngay trong điều kiện được mùa thì nhu cầu tiêu dùng của mỗi người dân cũng không vì thế mà tăng theo. Tính đặc thù về nhu cầu tiêu dùng gạo của người dân trong nước cũng như thế giới đang có xu hướng chuyển nhanh sang tiêu dùng các loại gạo chất lượng cao, các loại gạo đặc sản. Như vậy, xu hướng tiêu dùng gạo (cầu về gạo) đang có sự thay đổi từ lượng sang chất.

Đặc điểm về cầu gạo đòi hỏi các chính phủ, nhất là những nước có truyền thống và nhiều lợi thế về sản xuất gạo như nước ta cần có chiến lược phát triển sản xuất gạo phù hợp với nhu cầu tiêu dùng của người dân 9 trong nước cũng như các nước trên thế giới mới có cơ hội đẩy mạnh xuất khẩu gạo đạt hiệu quả cao. Thị trường tiêu thụ gạo có thể được phân thành nhiều thị trường khác nhau, tuỳ thuộc vào tiêu chí lựa chọn và mục đích nghiên cứu. Để phục vụ mục tiêu nghiên cứu, chúng ta sẽ đi sâu nghiên cứu thị trường gạo chủ yếu là thị trường xuất khẩu. Thị trường xuất khẩu gạo: là nơi diễn ra các giao dịch gạo hàng hoá đáp ứng nhu cầu ngoài nước.

Thị trường gạo thế giới (xuất khẩu) diễn ra chủ yếu ở châu Á, châu Phi và Mỹ La Tinh. Số lượng gạo nhập khẩu thường xuyên phân tán ra nhiều nước, hầu như không có nước nào hàng năm nhập khẩu đều đặn lượng gạo lớn. Do đó, cũng không có nước nhập khẩu cá biệt nào giữ vị trí áp đảo chi phối biến động cung cầu, giá cả trên thị trường thế giới. Mặt khác, đội ngũ các nước nhập khẩu gạo cũng không cố định qua các giai đoạn.

Lượng gạo nhập khẩu của toàn thế giới cũng như của từng nước thường xuyên biến động và mang tính thời vụ rõ rệt. Do kết quả thu hoạch mùa màng chi phối, có nước năm này nhập khẩu nhiều nhưng năm khác lại không nhập do thu hoạch trong nước tăng lên. Ở thị trường gạo thế giới, nhiều nước nghèo, nhất là Châu Phi, có nhu cầu tiêu dùng gạo rất lớn (còn hàng triệu người thiếu đói), nhưng nhập khẩu rất ít vì những khó khăn tài chính. Trong thị trường xuất khẩu, các khu vực, quốc gia khác nhau trên thế giới có nhu cầu tiêu dùng, điều kiện giao dịch khác nhau… Việc nắm bắt nhu cầu, điều kiện giao dịch trong từng khu vực, từng quốc gia rất quan trọng đối với chiến lược sản xuất trong nước.

Để nghiên cứu khả năng xuất khẩu trên thị trường gạo, chúng ta phải nghiên cứu năng lực tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Chính sự phân công lao động xã hội đã mở rộng trên phạm vi toàn thế giới, tự do thương mại quốc tế cùng với sự phát triển nhanh chóng của tiến bộ khoa học công nghệ trong sản xuất, vận tải … đã hình 10 thành mạng lưới sản xuất và tiêu thụ toàn cầu. Ở góc độ toàn cầu, mỗi quốc gia, mỗi doanh nghiệp là một giá trị, các giá trị này hợp lại với nhau sẽ tạo thành chuỗi giá trị toàn cầu. Có nhiều cách diễn tả chuỗi giá trị và tùy từng sản phẩm, dịch vụ, chuỗi giá trị có thể có cấu tạo và quy mô khác nhau.

Tuy nhiên, ở dạng khái quát và đơn giản nhất, chuỗi giá trị gồm các khâu liên tiếp sau: Nghiên cứu và phát triển; Thiết kế sản phẩm, dịch vụ; Sản xuất; Marketing và bán hàng; Phân phối; Dịch vụ khách hàng. Trong đó, giá trị gia tăng được tạo ra nhiều nhất là khâu: Nghiên cứu và phát triển; Marketing và bán hàng, còn khâu sản xuất có giá trị gia tăng là thấp nhất. Trong xu thế toàn cầu hoá và tự do hoá thương mại, các nước đang tận dụng cơ hội để nâng cao năng lực cạnh tranh của mình, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu vào những khâu tạo ra nhiều giá trị nhất. Các yếu tố cấu thành nên năng lực tham gia của gạo vào chuỗi giá trị toàn cầu bao gồm cả yếu tố trong chuỗi và ngoài chuỗi như: - Các yếu tố trong chuỗi: hộ nông dân, nhà chế biến, nhà phân phối, các công ty quảng cáo, … - Các yếu tố ngoài chuỗi: hệ thống luật pháp trong nước và quốc tế, các chính sách của chính phủ, hạ tầng cơ sở, đất đai, công nghệ,… Năng lực của các tác nhân tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu thể hiện khả năng điều chỉnh linh hoạt các yếu tố đầu vào (giống, đất đai, lao động,…), các yếu tố đầu ra (chất lượng sản phẩm,…) cũng như mô hình tổ chức, quản lý để đáp ứng nhu cầu của thị trường.

Để đẩy mạnh khả năng xuất khẩu gạo hay nâng cao năng lực tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu để có thể tiêu thụ được nhanh, nhiều và lợi ích mang lại là tốt nhất chúng ta phải nghiên cứu những biến động của thị trường cũng như các nhân tố tác động đến nó để có những giải pháp thích hợp. Nhân tố ảnh hưởng đến thị trường xuất khẩu gạo Có rất nhiều nhân tố ảnh hưởng đến thị trường xuất khẩu gạo trong đó nổi bật nhất là các nhân tố sau đây: Sự phát triển của dân số: Có thể nói đây là nhân tố quan trọng nhất, tác động mạnh nhất đến nhu cầu xuất khẩu gạo. Bởi vì con người sinh ra trước hết phải ăn để 11 tồn tại, sau đó mới có thể thực hiện các việc khác được. Do dân số tăng nhanh nên nhu cầu về lương thực (kể cả gạo) cũng tăng lên rất nhanh.

Sự thay đổi trong tập quán tiêu dùng lương thực: đối với việc tiêu dùng lương thực, ngoài việc thoả mãn nhu cầu tiêu dùng về mặt vật chất, còn chịu ảnh hưởng bởi yếu tố văn hoá như quy định trong lễ giáo, thói quen tiêu dùng của các dân tộc. Cùng với sự phát triển của kinh tế, đặc biệt là phát triển của giao lưu kinh tế giữa các nước trong khu vực, tập quán tiêu dùng lương thực của con người cũng có những biến đổi hết sức sâu sắc. Các nước ở vùng ôn đới, người dân theo truyền thống chỉ dùng lúa mỳ làm lương thực, nhưng do tiếp xúc với nền văn minh Châu Á, họ cũng dần dần biết ăn và thích gạo ngày càng tăng. Ở Châu Mỹ, Châu Phi cũng có sự thay đổi tương tự, họ cũng biết ăn gạo và dùng gạo làm lương thực thay thế cho các loại lương thực khác.