Đặt vấn đề Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá mà thiên nhiên đã ban tặng cho con ngƣời. Không có đất thì không có bất cứ một ngành sản xuất nào, không có một quá trình lao động nào diễn ra và cũng không có sự tồn tại của xã hội loài ngƣời. Đất đai là nền tảng của mọi quá trình hoạt động của con ngƣời, nó không chỉ là đối tƣợng lao động mà còn là tƣ liệu sản xuất không thể thay thế đƣợc. Đất là cơ sở của sản xuất nông nghiệp, là yếu tố đầu vào có tác động mạnh mẽ đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp, tạo ra lƣơng thực, thực phẩm nuôi sống con ngƣời.
Việc sử dụng đất một cách có hiệu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và cho tƣơng lai. Nông nghiệp là hoạt động sản xuất cổ nhất và cơ bản nhất của loài ngƣời. Hầu hết các nƣớc trên thế giới đều phải xây dựng một nền kinh tế trên cơ sở phát triển nông nghiệp dựa vào khai thác tiềm năng của đất, lấy đất làm bàn đạp cho việc phát triển các ngành khác. Vì vậy, tổ chức sử dụng nguồn tài nguyên đất hợp lý, có hiệu quả cao theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề toàn cầu.
Mục đích của việc sử dụng đất là làm thế nào để bắt nguồn tƣ liệu có hạn này mang lại hiệu quả kinh tế, hiệu quả sinh thái, hiệu quả xã hội cao nhất, đảm bảo lợi ích trƣớc mắt và lâu dài. Nói cách khác, mục tiêu của loài ngƣời là phấn đấu xây dựng một nền nông nghiệp toàn diện về kinh tế, xã hội, môi trƣờng một cách bền vững. Để thực hiện mục tiêu này cần bắt đầu từ nâng cao hiệu quả sử dụng đất trong nông nghiệp một cách toàn diện. 2 Xã Gia Cát là một xã trung du miền núi thuộc huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn.
Là một xã có số dân khá đông và nền kinh tế nông nghiệp giữ vị trí chủ đạo trong quá trình sản xuất của xã nên đời sống của ngƣời dân vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, việc định hƣớng cho ngƣời dân trong xã khai thác và sử dụng hợp lý, có hiệu quả đất nông nghiệp là một trong những vấn đề hết sức cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đảm bảo phục vụ đủ nhu cầu về lƣơng thực thực phẩm của ngƣời dân. Để giải quyết vấn đề này thì việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp nhằm đề xuất giải pháp sử dụng đất và loại hình sử dụng đất thích hợp là việc rất quan trọng. Từ thực tiễn trên, đƣợc sự đồng ý của khoa Quản lý tài nguyên Trƣờng Đại học Nông Lâm dƣới sự hƣớng dẫn của thầy giáo ThS.Nguyễn Quang Thi, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại xã Gia Cát, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn”.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu tổng quát của đề tài Đánh giá đƣợc hiệu quả và đƣa ra một số giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững xã Gia Cát, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá ảnh hƣởng của điều kiện tự nhiên đến tình hình sử dụng đất nông nghiệp. - Đánh giá đƣợc hiện trạng sử dụng đất và tình hình biến động đất đai.
- Đánh giá đƣợc hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp xã Gia Cát, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn. - Lựa chọn và định hƣớng các loại hình sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao cho xã Gia Cát. 3 - Nguyên nhân và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng các LUT theo hƣớng phát triển bền vững. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa khoa học + Củng cố kiến thức cơ sở cũng nhƣ kiến thức chuyên ngành, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn.
+ Nâng cao khả năng tiếp cận, điều tra, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. - Ý nghĩa thực tiễn Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp từ đó đề xuất đƣợc những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao và bền vững, phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội của địa phƣơng. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu 2.
Cơ sở lí luận của nghiên cứu 2. Khái niệm về đất và đất nông nghiệp. Đất là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá mà thiên nhiên đã ban tặng cho con ngƣời, có vai trò quan trọng trong cuộc sống và phát triển kinh tế. Đất đai không chỉ là địa bàn phân bố dân cƣ mà còn là tƣ liệu sản xuất đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp.
Cho đến nay đã có rất nhiều khái niệm, định nghĩa về đất đai. Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Đôkutraiep coi đất là một vật thể tự nhiên đƣợc hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất xem nhƣ một thể sống nó luôn vận động và phát triển. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở khái niệm này thì chƣa đề cập đến sự tác động của các yếu tố khác tồn tại trong môi trƣờng xung quanh, do đó một số học khác đã bổ sung các yếu tố: nƣớc của đất, nƣớc ngầm và đặc biệt là vai trò của con ngƣời để hoàn chỉnh khái niệm về đất nêu trên.Mác: “Đất là tƣ liệu sản xuất cơ bản và phổ biến, quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu đƣợc của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ loài ngƣời kế tiếp nhau” (Các Mác, 1949) [1].
Các nhà kinh tế, quy hoạch và thổ nhƣỡng Việt Nam cho rằng: Đất đai là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc đƣợc. Tuy nhiên về mặt thuật ngữ khoa học đất đai đƣợc hiểu theo nghĩa rộng nhƣ sau: Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trƣờng sinh thái ngay bên trên và bên dƣới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhƣỡng, địa hình, mặt nƣớc (hồ, sông, suối.) các dạng trầm tích sát 5 bề mặt cùng với nƣớc ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cƣ của con ngƣời trong quá khứ và hiện tại để lại. Nhƣ vậy, đất đai có rất nhiều định nghĩa, tùy thuộc vào từng lĩnh vực họ quan tâm, nghiên cứu nhƣng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là khoảng không gian có giới hạn. Theo chiều thẳng đứng (gồm khí hậu và bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhƣỡng, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nƣớc, tài nguyên nƣớc ngầm và khoáng sản trong lòng đất).
Theo chiều ngang, trên mặt đất (là sự kết hợp giữa thổ nhƣỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật với các thành phần khác ) giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng nhƣ cuộc sống của xã hội loài ngƣời. Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và đất sử dụng vào mục đích bảo vệ, phát triển rừng: Bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác. Nguyên tắc sử dụng đất. - Đất nông nghiệp phải đƣợc sử dụng đầy đủ, hợp lý.
- Đất nông nghiệp phải đƣợc sử dụng đạt hiệu quả cao. - Đất nông nghiệp cần phải đƣợc quản lý và sử dụng một cách bền vững. Nhƣ vậy, để sử dụng đất triệt để và có hiệu quả, đảm bảo cho quá trình sản xuất đƣợc liên tục thì việc tuân thủ những nguyên tắc trên là rất cần thiết và hết sức quan trọng với mỗi quốc gia (Nguyễn Ngọc Nông và cs, 2007). Cơ sở thực tiễn của nghiên cứu 2.
Vai trò và ý nghĩa đất đai đến sản xuất nông nghiệp Đất đai là tài nguyên thiên nhiên của mỗi quốc gia, đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài ngƣời, nó là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất. Tuy nhiên vai trò của đất đai với từng ngành là 6 khác nhau .Hiến pháp năm 2013 quy định: “Nhà nƣớc thống nhất quản lý đất đai theo quy hoạch và pháp luật” (Hiến pháp 2013) [9], Luật đất đai 2013 khẳng định “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, là địa bàn phân bố các khu dân cƣ, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh và quốc phòng” (Luật đất đai 2013) [11]. Trong sản xuất nông lâm nghiệp, đất đai là tƣ liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế, với những đặc điểm: - Đất đai đƣợc coi là tƣ liệu sản xuất chủ yếu trong sản xuất nông lâm nghiệp. - Đất đai là loại tƣ liệu sản xuất không thể thay thế.
- Đất đai là tài nguyên bị hạn chế bởi ranh giới đất liền và bề mặt địa cầu. - Đất đai có vị trí cố định và chất lƣợng không đồng đều giữa các vùng, các miền (FAO, 1976)[18]. Mỗi vùng đất luôn gắn với các điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế- xã hội và có chất lƣợng đất khác nhau. Do vậy, việc sử dụng đất đai phải gắn liền với việc xác định cơ cấu cây trồng, vật nuôi sao cho phù hợp với điều kiện của từng vùng lãnh thổ để đem lại hiệu quả kinh tế cao.
- Đất đai đƣợc coi là một loại tài sản, ngƣời chủ sử dụng có quyền và nghĩa vụ do pháp luật của mỗi nƣớc qui định: tạo thuận lợi cho việc tập trung, và chuyển hƣớng sử dụng đất từ đó phát huy đƣợc hiệu quả nếu biết sử dụng đầy đủ và hợp lý. Nhƣ vậy, đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất, là điều kiện vật chất - cơ sở không gian, đồng thời là đối tƣợng lao động (luôn chịu sự tác động của quá trình sản xuất nhừ cày, bừa, xới xáo…) và công cụ hay phƣơng tiện lao động (sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi…). Thực tế cho thấy thông qua quá trình phát triển của xã hội loài ngƣời, sự hình thành và phát triển của mọi nền văn minh vật chất, các thành tựu vật chất, văn hoá khoa học đều đƣợc xây dựng trên nền tảng cơ bản đó là đất và sử dụng đất, đặc biệt là đất nông 7 lâm nghiệp.