Đặt vấn đề Bộ mối (Isoptear) hay còn gọi là bộ cánh đều thuộc lớp côn trùng. Mối là nhóm côn trùng đa hình thái và chức năng rõ rệt. trong tổ mối có sự xuất hiện các đẳng cấp khác nhau bao gồm mối vua, mối chúa, mối lính, mối thợ, mối cánh. Chúng sống dạng tập đoàn có tổ chức cao.
Tuy nhiên trong đặc điểm phân loại hình thái của mối người ta xác định hình thái phân loại của mối lính. Mối lính có hàm với hệ thống dạng phức tạp, có mắt đơn và tấm lưng ngực trước chỉ có một thùy, túi tinh chúng còn số lượng nhiều và phân nhánh, chưa có sự phân hóa cao, sự phân công chưa rõ rệt [1]. Mối có đặc điểm hình thái: Có 2 cánh mỏng, cấu tạo 2 cánh giống nhau và kích thước gần bằng nhau, cánh mối chỉ có ở các cá thể sinh sản trước khi giao hoan, sau khi giao hoan đôi cánh rụng đi mất. Các cá thể có đẳng cấp khác như mối thợ và mối lính đều có cánh.
Cơ quan miệng kiểu gặm nhai, chân dạng chân chạy, mối là loại biến thái không hoàn toàn [1]. Trên thế giới mối có trên 2700 loài như: Coptotermes, Odototermes, Macrotermes, Hicrotermes, Hypotermes, Cryptotermes,…các loài có đặc điểm khác nhau. Chúng khác nhau về cấu trúc tổ (có loài làm tổ nổi trên mặt đất, có loài làm tổ chìm, có loài làm tổ trên cây), đặc điểm dinh dưỡng (có loài chuyên ăn gỗ khô, có loài chuyên ăn gỗ ẩm, có loài chuyên ăn mùn), có loài đắp đường mui, có loài không đắp đường mui khi đi kiếm ăn, có loài ăn bên ngoài có loài chuyên ăn bên trong gỗ,…. Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm nên có điều kiện khí hậu rất phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của loài mối.
Khí hậu thuận lợi tạo điều kiện cho các loại thực vật phát triển mạnh mà thực vật là: Nguồn thức ăn chính của mối. Đây là nguyên nhân chính khiến cho loài mối phát triển mạnh và gây rất nhiều tổn thất cho người Việt Nam. Mối phá hoại các loại cây trồng phá hoại gỗ trong các công trình xây dựng như: Trụ sở, kho tàng, bến bãi, nhà cửa,… ngoài ra mối còn có 2 thể phá hoại hầu hết các sản phẩm có nguồn gốc từ gỗ như: Bàn ghế, tủ giường, sách vở,…gây rất nhiều thiệt hại cho người dân. Thái nguyên là một tỉnh trung du miền núi phía bắc với tổng diện tích là 189,705 km2 và dân số 330.
Hiện nay trong thành phố có rất nhiều công trình xây dựng đang bị mối tấn công như: Nhà ở, trường học, công ty,… với các cấu kiện gỗ bị mối hại như: Khuôn cửa, bàn ghế, giường, tủ, kệ, tài liệu,… gây ra nhiều tổn thất về tiền bạc, thời gian sửa chữa, cũng như ảnh hưởng đến tâm lý người sử dụng công trình. Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Thái Nguyên là một trong 8 trường thuộc Đại học Thái Nguyên có tổng diện tích là 70,800,6 m2. Có các công trình xây dựng như các phòng ban, các giảng đường, xưởng nghề, ký túc xá, và một số công trình khác. Các công trình đa số đều sử dụng gỗ nên đều có nghuy cơ bị mối xâm hại.
Hiện nay tại trường có rất nhiều cấu kiện gỗ bị mối hại như: Khuôn cửa, bàn ghế, cầu thang, tủ, kệ, tài liệu,… gây ra rất nhiều tổn thất về tiền của, công sức, làm mất thông tin, tài liệu, làm gián đoạn công việc. Nếu như không diệt trừ tận gỗ kịp thời sẽ còn gây ra nhiều hậu quả nặng nề hơn. Chính vì vậy việc phòng trừ mối tại trường là việc rất cần thiết. Để hiểu thêm về mối, và khả năng phá hoại của chúng và tìm ra được biện pháp phòng trừ mối có hiệu quả, có cơ sở khoa học vững chắc, cần phải có những tài liệu và dẫn chứng về chúng, nhưng hiện nay các tài liệu và các công trình nghiên cứu về mối, và thực trạng phá hoại của mối đối với gỗ trong các công trình như: Bàn ghế, thư viện, sách vở, tài liệu, cánh cửa,… của trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Thái Nguyên còn rất ít và chưa rõ ràng vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài: “Thực trạng và giải pháp phòng trừ mối hại các công trình tại trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Thái Nguyên” 1.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đánh giá được thực trạng mối gây hại gỗ các công trình xây dựng của trường CĐKT – KT Thái Nguyên. Ý nghĩa của chuyên đề nghiên cứu 1. Ý nghĩa trong học tập - Qua quá trình điều tra và nghiên cứu giúp chúng tôi hiểu và biết thêm nhiều thông tin về đặc điểm của loài mối, mức độ gây hại của chúng từ đó đưa ra phương pháp phòng trừ hợp lý và có hiệu quả. - Giúp chúng tôi học tập được nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học như quan sát thực hành, khả năng phân tích và tổng hợp tài kiệu, phát huy tinh thần sáng tạo trong học tập và nghiên cứu.
Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả nghiên cứu là cơ sở thực tiễn quan trọng trong việc đánh giá mức độ gây hại của mối để có các biện pháp phòng chống hợp lý và có hiệu quả, từ đó khắc phục các hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho trường CĐKT – KT Thái Nguyên. 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm của mối hại gỗ nMối, tên khoa học Isoptera, là một nhóm côn trùng, có họ hàng gần với gián. Mối là nhóm côn trùng có (tính xã hội) cao.
Chúng lập thành vương quốc sớm nhất. Đôi khi người ta gọi mối là (kiến trắng) nhưng thực tế chúng chẳng có họ hàng gì với kiến (thậm chí chúng còn tấn công nhau), chúng chỉ có mối quan hệ: Đều là côn trùng. Mối từng được phân loại làm một bộ riêng là bộ cánh bằng (Isoptera), tuy nhiên, dựa trên chứng cứ ADN, người ta thấy có sự ủng hộ cho một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (Chi cryptocercus). Gần đây, điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại lại như là một họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián.
Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên gọi khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối. Quần thể mối Vào đầu tháng 5, tháng 6 hằng năm, mối cánh dài từ trong tổ bay ra, bay không lâu thì rụng cánh và bò, mối đực tìm mối cái giao phối, gặp hoàn cảnh thích hợp thì chui vào tổ sinh nở. Mối đực chuyên giao phối, mối hậu là mối cái chuyên đẻ trứng. Chúng là cơ sở sinh sôi đàn mối cho tổ mới, sau khi làm tổ 10 ngày thì bắt 5 đầu đẻ trứng, một tháng sau ấu trùng ra đời, sau hai tháng, qua mấy lần lột xác lớn lên thành mối thợ và mối lính.
Trên thế giới mối có trên 2700 loài. Các loài có đặc điểm khác nhau. Chúng khác nhau về cấu trúc tổ (có loài làm tổ nổi trên mặt đất, có loài làm tổ chìm, có loài làm tổ trên cây), đặc điểm dinh dưỡng (có loài chuyên ăn gỗ khô, có loài chuyên ăn gỗ ẩm, có loài chuyên ăn mùn), có loài đắp đường mui, có loài không đắp đường mui khi đi kiếm ăn, có loài ăn bên ngoài có loài chuyên ăn bên trong gỗ. Tổ mối Các loài mối khác nhau thì cấu tạo tổ khác nhau.
Về phương diện chống mối, chúng ta cần quan tâm đến vị trí tổ, có thể chia làm 2 dạng. * Tổ mối chỉ ở trong gỗ Ở nước ta, loài mối thường gặp là mối gỗ khô. Tổ chỉ là các hang rỗng, chúng đục díc dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phân ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu. Căn cứ vào đặc điểm này có thể phát hiện ra chúng.
Tuy chúng ở trong gỗ nhưng cũng đục vào sách vở quần áo nơi gần tổ. Loài này mỗi tổ khoảng ba bốn trăm con, chỉ cần phát hiện tổ và dùng thuốc đặc trị mối phun trực tiếp vào tổ là diệt được. Tổ mối ở trong gỗ * Tổ mối có liên quan đến đất và nguồn nước Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ Phần lớn các loài có cáu trúc hệ thống tổ gồm một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp được số lượng cá thể lớn. Tổ chính có mối vua và mối chúa.
Có nhiều 6 loại tổ ở sâu trong lòng đất từ 1-2m. Hệ thống tổ của loai mối nhà (Cop.Formosanus) vừa ở dưới đất nền và trong cấu kiện phía trên. Đôi khi nằm hoàn toàn phía trên, song vẫn có đường nối với vòi nước. Đối với đê đập, độ rỗng của mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiết phải phát hiện tổ để xử lý.
Kinh nghiệm lâu đời của nhân dân ta là vào cuối mùa xuân, phát hiện thấy nấm vũ hóa là đào được tổ. Các đối tượng khác, độ rỗng của tổ ít ảnh hưởng. Tổ mối ở trong đất 2. Thức ăn của mối Nguồn thức ăn của mối chủ yếu là các sản phẩm thực vật, trong đó thành phần quan trọng nhất là chất xơ (Cel-lulose) vì vậy đối tượng bị mối gây hại rất đa dạng.
- Thực vật sống: Nhiều loại mối lấy thức ăn từ cây sống. Đặc biệt là vào mùa khô hạn, cây sống còn cung cấp nước cho chúng, nhất là các cây con như bạch đàn, chè sắn, mía và các cây trồng khác. - Thực vật khô: Ruột của loài mối nhà tiêu hóa được chất xơ nên ngoài gỗ, tre nứa tất cả các sản phẩm được chế biến từ thực vật như giấy, vải,… đều bị chúng phá hoại. Trên đường đến nguồn thức ăn, mối có thể đục qua nhiều loại vật liệu khác như xốp cách âm, cao su, đồng thời mang theo đất và độ ẩm làm nhiều thiết bị máy hư hỏng theo, các loại mối khác nhau thường ăn chất xơ của gỗ trong trạng thái khác nhau.
7 - Mối nhà thích ăn gỗ thông mầu trắng, trám trắng,… còn tốt nguyên, một số loại mối đất lại thích ăn gỗ đã hơi mục, Với kỹ thuật nhử mối để tiêu diệt cần quan sát và lựa chọn loại mồi thích hợp và tác động thêm chất dinh dưỡng như nước đường, nước cháo hoặc các chất dẫn dụ khác.