Chương 1: Cơ sở lí luận về rủi ro thanh toán tín dụng chứng từ đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu Chương 2: Thực trạng phòng ngừa và hạn chế rủi ro trong phương thức thanh toán tín dụng chứng từ của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam Chương 3: Giải pháp phòng ngừa và hạn chế thanh toán tín dụng chứng từ đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam 5 ƯƠ G 1 Ơ Ở LÍ L Ậ VỀ RỦ R R G Á Í Ụ G Ứ G ỪĐ VỚ Á G ỆP X Ấ ẬP ẨU 1. hái niệm về thanh toán L/ Thanh toán bằng L/C là tên gọi tắt của phương thức thanh toán tín dụng chứng từ. Phương thức này còn có nhiều tên gọi khác: Letter of Credit, Document Credit.Ng Văn Tiến (2018), “Giáo trình Thanh toán quốc tế và tài trợ ngoại thương”, Trường Học viện Ngân Hàng: “Phương thức tín dụng chứng từ thực chất là một thỏa thuận, mà sự thỏa thuận này thường được thể hiện bằng một nội dung một bức thư hay một bức điện, gọi là Thư tín dụng hay Tín dụng thư. Thư tín dụng do một ngân hàng phát hành thể hiện một cam kết chắc chắn là sẽ thanh toán không hủy ngang cho người thụ hưởng nếu người này xuất trình được bộ chứng từ phù hợp với những qui định của thư tín dụng và trong thời hạn của thư tín dụng.” [1, tr 276] Từ định nghĩa trên ta có thể sự ràng buộc chặt chẽ giữa các chủ thể tham gia, đảm bảo rằng người bán sẽ nhận được tiên khi tiến hành thực hành nghĩa vụ cung cấp hàng hóa và xuất trình bộ chứng từ phù hợp, người mua có thể nhận hàng khi thanh toán cho người bán thông qua ngân hàng phục vụ mình.
Trong phương thức tín dụng chứng từ (TDCT) có 4 bên tham gia chính: Người xin mở L/C (Applicant): Nhà nhập khẩu, người mua Người thụ hưởng L/C (Beneficiary): Nhà xuất khẩu, người bán Ngân hàng phát hành (Issuing Bank): là NHPH L/C theo yêu cấu của người nhập khẩu. Ngân hàng này sẽ chịu trách nghiệm trả tiền cho người NK khi nhà XK cung cấp bộ chứng từ phù hợp với điều khoản L/C Ngân hàng thông báo (Advising Bank): là NHTB cho người xuất khẩu về việc L/C dã được mở theo yêu cầu của NHPH. NHTB thường là ngân hàng đại lý hoặc chi nhánh của NHPH đặt tại nước nhà XK. 6 Ngoài các chủ thể trên chính được đề cập trên trong một số trường hợp còn có sự xuất hiện: Ngân hàng xác nhận (Confirming Bank): Khi NXK không tin vào khả năng thanh toán của NHPH thì sẽ xuất hiện thêm NHXN theo sự ủy quyền hoặc yêu cầu của NHPH để thêm xác nhận vào một tín dụng.
Ngân hàng chỉ định (Nominated Bank): Là ngân hàng mà tại đó L/C có giá trị thanh toán hoặc chiết khấu. Ngân hàng chuyển nhượng ( Transferring Bank): trong trường hợp người thụ hưởng thứ nhất chuyển quyền thụ hưởng sang một người khác ngân hàng này sẽ đứng ra làm thủ tục chuyển nhượng L/C. Ngân hàng hoàn trả (Reimbursing Bank): là ngân hàng được NHPH ủy quyền hoản trả cho ngân hàng được chỉ định khi nhận được xác nhận cảu ngân hàng này về bộ chứng từ phù hợp. Đặc điểm và vai trò của giao dịch L/ 1.
Đặc điểm của giao dịch L/C Trong giao dịch L/C, có 3 mối quan hệ hợp đồng được hình thành theo mô hình: NHPH HĐ2 HĐ3 HĐ 1 Hợp đồng mua bán Nhà nhập khẩu Nhà xuất khẩu ơ đ 1.1 Mối quan hệ hợp đ ng giữa ba chủ thể trong quy trình thanh toán L/C Hợp đồng 1: Khi người mua và người bán có một giao dịch mua bán hàng hóa thì hai chủ thể này sẽ kí một hợp đồng mua bán có các qui định về hàng hóa, 7 phương thức thanh toán, nếu như NXK và NNK chọn phương thức thanh toán L/C thì nó phải thể hiện điều khoản trên hợp đồng mua bán. Hợp đồng 2: Quan hệ hợp đồng giữa nhà nhập khẩu và NHPH Hợp đồng 3: Quan hệ hợp đồng giữa NXK và NHPH, thể hiện cam kết của ngân hàng sẽ phải thanh toán khi NXK xuất trình được bộ chứng từ phù hợp qui định L/C. L/C là hợp đồng kinh tế hai bên L/C thực chất thể hiện mối quan hệ giữa hai chủ thế NHPH và NXK, khi NNK yêu cầu NHPH mở L/C thì NHPH là sẽ người đại diện cho NNK, mọi chỉ thị hay yêu cầu của NNK đều thông qua NHPH. Có rất nhiều sự lầm tưởng cho rằng đây là hợp đồng kinh tế 3 bên là NNK, NXK và NHPH nhưng điều này hoàn toàn không đúng.
Chính vì vậy, các doanh nghiệp XNK khi tham gia thanh toán bằng L/C mọi thỏa thuận giữa NNK và NXK không được tự ý thay đổi nội dung L/C khi chưa có sự đồng ý của ngân hàng. L/C độc lập với mua bán hàng hóa Hợp đồng ngoại thương thể hiện quan hệ hợp đồng giữa NNK và NXK về quan hệ mua bán hàng hóa dịch vụ. Hợp đồng này qui định các điều khoản liên quan đến hàng hóa, số tiền, phương thức thanh toán. Trong trường hợp người bán và người mua không tin tưởng nhau họ sẽ sử dụng phương thức thanh toán có lợi cho cả hai bên.
L/C dược mở trên cơ sở hợp đồng mua bán hàng hóa giữa người XK và người NK, thể hiện cam kết của NHPH sẽ thanh toán đủ số tiền cho nhà XK nếu người này xuất trình được bộ chứng từ phù hợp. Nhưng khi ra đời L/C hoàn toàn độc lập với hợp đồng mua bán, đơn giản vì NHPH không tham gia vào kí kết hợp đồng ngoại thương. Vì vậy, khi một L/C đã được mở và các bên chấp thuận thì nội dung của L/C có không phù hợp với điều khoản trong hợp đồng mua bán thì việc này không ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ các bên đã qui định trong L/C. L/C chỉ giao dịch bằng chứng từ và thanh toán chỉ căn cứ vào chứng từ Trong thanh toán L/C các ngân hàng chỉ dựa trên cơ sở chứng từ, kiểm tra việc xuất trình chứng từ để quyết định xem trên bề mặt của chứng từ có phù hợp hay 8 không.
Chính vì vậy, các chứng từ trong giao dịch L/C có tầm quan trong đặc biệt, nó là bằng chứng giao hàng của nhà xuất khẩu, đại diện cho giá trị hàng hóa được giao đồng thời là căn cứ để ngân hàng trả tiền cho nhà XK, là căn cứ để nhà NK hoàn trả tiền cho ngân hàng. Các ngân hàng chỉ tiến hành thành toán cho nhà XK dựa trên chứng từ chứ không dựa trên thực tế hàng hóa được giao, nhà xuất khẩu có thể không giao hàng hoặc giao hàng không đúng, điều này hai bên sẽ tự giải quyết dựa vào hợp đồng mua bán và ngân hàng không chịu trách nhiệm về sự thật hàng hóa mà bất kì chứng từ nào đại diện. Tuy nhiện trong trường hợp nhà XK xuất trình chứng từ không phù hợp mà ngân hàng vẫn thanh toán thì ngân hàng chịu trách nhiệm bởi người NK có quyền từ chối trả lại tiền cho ngân hàng. Trên thực tế, về logic chỉ khi giao hàng đúng hợp đồng thì mới có được bộ chứng từ hợp lệ.
L/C yêu cầu tuân thủ chặt chẽ của bộ chứng từ Nguyên tắc cơ bản của giao dịch L/C là yêu cầu tuân thủ chặt chẽ bộ chứng từ, vì tất cả giao dịch bằng chứng từ và việc thanh toán dựa trên chứng từ. Vì vậy nhà XK phải xuất trình được bộ chứng từ phù hợp với các điều kiện và điều khoản của L/C, các điều khoản của UCP được áp dụng, tập quán NH tiêu chuẩn quốc tế ( ISBP). L/C là công cụ thanh toán, hạn chế rủi ro và đôi khi còn là công cụ từ chối thanh toán và lừa đảo Xét về góc độ là công cụ thanh toán, hạn chế rủi ro cho nhà XK và nhà NK, L/C chiếm được ưu thế hơn hẳn với các phương thức khác bởi tính ưu việt của nó.Tuy nhiên, trong thực tế thương mại quốc tế, theo diễn biến của thị trường, L/C có thể bị lạm dụng là công cụ để từ chối thanh toán và lừa đảo. Từ bản chất của L/C đó là giao dịch dựa vào việc kiểm tra trên bề mặt chứng từ, không dựa trên thực tế hàng hóa, do đó bọn lừa đảo có thể giao hàng không đúng hoặc không giao hàng nhưng vẫn lập được bộ chứng từ hoàn hảo để thanh toán.
Vai trò của thanh toán TDCT đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu Các quốc gia trên thế giới hiện nay dù lớn hay nhỏ, sớm hay muộn đều đi theo xu hướng tham gia ngày càng nhiều vào quá trình hợp tác kinh tế khu vực và thế 9 giới, đa phương, đa chiều, đa lĩnh vực, trong đó thương mại quốc tế là một trong những lĩnh vực được coi là trọng tâm. Tuy nhiên khác với hoạt động mua bán trong nước, việc trao đổi hàng hóa dịch vụ giữa các quốc gia khác nhau gặp nhiều khó khăn do khoảng cách về địa lí, văn hóa, thị trường, rủi ro trong thanh toán trong đó rủi ro thường xảy ra là rủi ro liên quan đến việc thanh toán. Do đó việc lựa chọn phương thức thanh toán như nào để đảm bảo an toàn là một trong những vấn đề được các doanh nghiệp quan tâm đến nhiều nhất. Tâm lí chung trong việc mua bán và trao đổi hàng hóa người mua muốn nhận hàng xong rồi mới trả tiền còn người bán muốn giao hàng xong là được thanh toán ngay, vì vậy để khắc phục được điều này, buộc người mua và người bán phải lựa chọn cho mình phương thức thanh toán phù hợp đôi bên cùng có lợi.
Phương thức thanh toán tín dụng chứng từ được coi là ưu việt và phổ biến nhất trong thương mại quốc tế hiện nay vì có một bên thứ ba đứng ra làm trung gian cho cả người xuất khẩu và người nhập khẩu đó là ngân hàng. Các ngân hàng với khả năng tài chính và sự uy tín cao được ủy thác vai trò trung gian, cam kết trả tiền cho người xuất khẩu nếu NXK xuất trình bộ chứng từ phù hợp với qui đinh L/C và đảm bảo NNK chỉ phải trả tiền khi hàng hóa được giao. Điều này đảm bảo lợi ích cho cả NXK và NNK.Khi doanh nghiệp là bên xuất khẩu Phương thức tín dụng chứng từ độc lập với hợp đông mua bán. Vì thế khi nhà xuất khẩu chỉ cần giao hàng và xuất trình được bộ chứng từ phù hợp L/C thì chắc chắn được thanh toán.