Luận văn thạc sĩ ueh kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại an giang thực trạng và giải pháp

Luận văn thạc sĩ kinh tế nghiên cứu ueh kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Trần Thị Bảo Trâm
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Văn Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Kế Toán Công Cụ Tài Chính Phái Sinh Phòng Ngừa Rủi Ro Trong Các Doanh Nghiệp Xuất Nhập Khẩu Tại An Giang - Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH PHÒNG NGỪA RỦI RO TRONG CÁC DOANH NGHIỆP KINH DOANH XUẤT NHẬP KHẨU
• 1.1. Đặc điểm hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu và những rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu
• 1.2. Rủi ro trong lĩnh vực kinh doanh xuất nhập khẩu
• 1.2.1. Khái niệm rủi ro
• 1.2.2. Phân loại rủi ro
• 1.2.3. Phân tích rủi ro
• 1.3. Khái quát chung về công cụ tài chính phái sinh
• 1.3.1. Khái niệm và vai trò của công cụ tài chính phái sinh
• 1.3.2. Các loại công cụ tài chính phái sinh phổ biến hiện nay
• 1.3.2.1. Hợp đồng kỳ hạn (forward contract)
• 1.3.2.2. Hợp đồng tương lai (hợp đồng giao sau - future contract)
• 1.3.2.3. Hợp đồng quyền chọn (Option contract)
• 1.3.2.4. Hợp đồng hoán đổi (Swap contract)
• 1.4. Phòng ngừa rủi ro bằng công cụ tài chính phái sinh
• 1.4.1. Phòng ngừa rủi ro bằng hợp đồng kỳ hạn
• 1.4.1.1. Đối với rủi ro tỷ giá
• 1.4.1.2. Đối với rủi ro lãi suất
• 1.4.1.3. Đối với rủi ro giá cả hàng hóa
• 1.4.2. Phòng ngừa rủi ro bằng hợp đồng tương lai
• 1.4.2.1. Đối với rủi ro tỷ giá
• 1.4.2.2. Đối với rủi ro lãi suất
• 1.4.2.3. Đối với rủi ro giá cả hàng hóa
• 1.4.3. Phòng ngừa rủi ro bằng hợp đồng quyền chọn
• 1.4.3.1. Đối với rủi ro tỷ giá
• 1.4.3.2. Đối với rủi ro lãi suất
• 1.4.3.3. Đối với rủi ro giá cả hàng hóa
• 1.4.4. Phòng ngừa rủi ro bằng hợp đồng hoán đổi
• 1.4.4.1. Đối với rủi ro tỷ giá
• 1.4.4.2. Đối với rủi ro lãi suất
• 1.4.4.3. Đối với rủi ro giá cả hàng hóa
• 1.5. Kế toán các công cụ tài chính phái sinh nhằm phòng ngừa rủi ro theo chuẩn mực kế toán quốc tế
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH PHÒNG NGỪA RỦI RO TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT NHẬP KHẨU TẠI AN GIANG
• 2.1. Tổng quan các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang
• 2.1.1. Giới thiệu chung
• 2.1.2. Đặc điểm hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu ảnh hưởng đến kế toán các công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang
• 2.2. Rủi ro và phân tích rủi ro trong hoạt động kinh doanh tại các DN XNK ở An Giang
• 2.3. Thực trạng cơ sở pháp lý về kế toán các công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro
• 2.4. Thực trạng kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang
• 2.4.1. Tổ chức vận dụng chứng từ kế toán
• 2.4.2. Tổ chức vận dụng hệ thống tài khoản kế toán
• 2.4.3. Trình tự hạch toán
• 2.4.4. Tổ chức vận dụng sổ kế toán
• 2.4.5. Trình bày và thuyết minh báo cáo tài chính
• 2.5. Một số vấn đề về cơ sở pháp lý và kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro trong doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang
• 2.5.1. Nguyên nhân hiện nay
• 2.5.1.1. Nhóm nguyên nhân khách quan
• 2.5.1.2. Nhóm nguyên nhân chủ quan
• 2.5.2. Đánh giá về cơ sở pháp lý và kế toán công cụ tài chính phòng ngừa rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang
• 2.5.2.1. Những tồn tại có nguyên nhân khách quan
• 2.5.2.2. Những tồn tại có nguyên nhân chủ quan
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH PHÒNG NGỪA RỦI RO TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT NHẬP KHẨU TẠI AN GIANG
• 3.1. Quan điểm thực hiện giải pháp kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu An Giang
• 3.2. Giải pháp cụ thể đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang
• 3.2.1. Đối với những tồn tại xuất phát từ nguyên nhân chủ quan
• 3.2.2. Đối với những tồn tại xuất phát từ nguyên nhân khách quan
• 3.3. Doanh nghiệp cần nhận diện và phân tích rủi ro tài chính đang gặp phải một cách chuyên nghiệp
• 3.4. Hướng dẫn vận dụng kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro tại các DN XNK An Giang trong điều kiện hiện nay
• 3.4.1. Lập báo cáo kế toán quản trị để phân tích tình hình, kiểm soát CCTCPS sau khi sử dụng để phòng ngừa rủi ro
• 3.5. Kiến nghị Nhà nước
• 3.5.1. Hoàn thành việc sửa đổi, bổ sung Luật Kế toán 2003
• 3.5.2. Nghiên cứu ban hành các Chuẩn mực kế toán về công cụ tài chính
• 3.5.3. Hoàn thiện nội dung chế độ kế toán doanh nghiệp về kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro
• 3.6. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp phòng ngừa rủi ro tài chính phái sinh

Trong bối cảnh kinh doanh xuất nhập khẩu tại An Giang, việc phòng ngừa rủi ro tài chính phái sinh trở nên cấp thiết. Các doanh nghiệp cần hiểu rõ về các công cụ tài chính phái sinh và cách thức áp dụng chúng để bảo vệ lợi ích của mình. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn tối ưu hóa lợi nhuận trong hoạt động kinh doanh.

1.1. Khái niệm và vai trò của công cụ tài chính phái sinh

Công cụ tài chính phái sinh là các hợp đồng tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá trị của tài sản cơ sở. Chúng bao gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn và hợp đồng hoán đổi. Vai trò của chúng trong việc phòng ngừa rủi ro tài chính là rất quan trọng, giúp doanh nghiệp bảo vệ mình khỏi những biến động không lường trước được.

1.2. Tình hình hiện tại của doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang

Doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm biến động tỷ giá, lãi suất và giá cả hàng hóa. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Việc áp dụng các công cụ tài chính phái sinh là một giải pháp hiệu quả để giảm thiểu những rủi ro này.

II. Những thách thức trong việc áp dụng công cụ tài chính phái sinh

Mặc dù công cụ tài chính phái sinh mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng chúng cũng gặp phải không ít thách thức. Doanh nghiệp cần phải có kiến thức chuyên sâu và kinh nghiệm trong việc quản lý rủi ro tài chính.

2.1. Thiếu hiểu biết về công cụ tài chính phái sinh

Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa hiểu rõ về cách thức hoạt động của các công cụ tài chính phái sinh. Điều này dẫn đến việc sử dụng không hiệu quả và có thể gây ra thiệt hại lớn cho doanh nghiệp.

2.2. Rủi ro từ việc sử dụng công cụ tài chính phái sinh

Việc sử dụng công cụ tài chính phái sinh không đúng cách có thể dẫn đến những rủi ro tài chính nghiêm trọng. Doanh nghiệp cần phải có chiến lược rõ ràng và quản lý rủi ro chặt chẽ để tránh những thiệt hại không đáng có.

III. Phương pháp phòng ngừa rủi ro tài chính phái sinh hiệu quả

Để phòng ngừa rủi ro tài chính phái sinh, doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn tối ưu hóa lợi nhuận.

3.1. Sử dụng hợp đồng kỳ hạn để phòng ngừa rủi ro tỷ giá

Hợp đồng kỳ hạn là một trong những công cụ hiệu quả nhất để phòng ngừa rủi ro tỷ giá. Doanh nghiệp có thể ký hợp đồng với mức giá cố định, giúp bảo vệ mình khỏi những biến động không lường trước được của tỷ giá.

3.2. Áp dụng hợp đồng quyền chọn để bảo vệ lợi nhuận

Hợp đồng quyền chọn cho phép doanh nghiệp có quyền nhưng không bắt buộc phải mua hoặc bán tài sản với mức giá đã thỏa thuận. Điều này giúp doanh nghiệp bảo vệ lợi nhuận trong trường hợp giá cả biến động không thuận lợi.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại An Giang

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng công cụ tài chính phái sinh đã mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang. Các doanh nghiệp đã giảm thiểu được rủi ro tài chính và tối ưu hóa lợi nhuận.

4.1. Kết quả từ việc áp dụng công cụ tài chính phái sinh

Nhiều doanh nghiệp đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trong tình hình tài chính sau khi áp dụng công cụ tài chính phái sinh. Điều này cho thấy rằng việc phòng ngừa rủi ro là rất cần thiết và hiệu quả.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ doanh nghiệp thành công

Các doanh nghiệp thành công trong việc áp dụng công cụ tài chính phái sinh đã chia sẻ những bài học quý giá. Họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đào tạo nhân viên và xây dựng chiến lược quản lý rủi ro rõ ràng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu

Việc phòng ngừa rủi ro tài chính phái sinh là một yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại An Giang phát triển bền vững. Trong tương lai, doanh nghiệp cần tiếp tục cải thiện và áp dụng các công cụ tài chính phái sinh một cách hiệu quả.

5.1. Tương lai của công cụ tài chính phái sinh tại An Giang

Với sự phát triển của thị trường tài chính, công cụ tài chính phái sinh sẽ ngày càng trở nên phổ biến và cần thiết cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Doanh nghiệp cần nắm bắt cơ hội này để phát triển.

5.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ từ Nhà nước

Nhà nước cần có những chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc áp dụng công cụ tài chính phái sinh. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro và phát triển bền vững hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2013, hoạt động ngoại thương của tỉnh An Giang ghi nhận bước tăng trưởng ấn tượng khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu tiên vượt mốc 1 tỷ USD, tăng 11,2% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 905,1 triệu USD (tăng 10,8%), còn kim ngạch nhập khẩu đạt 94,9 triệu USD. Toàn tỉnh hiện có hơn 190 doanh nghiệp đang hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 95%. Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào thị trường quốc tế khiến các doanh nghiệp này liên tục phải đối mặt với các biến động khốc liệt về tỷ giá ngoại tệ, lãi suất vay vốn và giá cả nông sản thế giới.

Công cụ tài chính phái sinh được xem là giải pháp phòng ngừa rủi ro tài chính tối ưu trong nền kinh tế hiện đại. Mặc dù vậy, hệ thống pháp lý và thực hành kế toán công cụ tài chính phái sinh tại Việt Nam còn nhiều khoảng trống, khiến các doanh nghiệp gặp lúng túng lớn trong quá trình ghi nhận và phản ánh trên báo cáo tài chính.

Luận văn tập trung giải quyết mục tiêu hệ thống hóa lý luận kế toán công cụ tài chính phái sinh theo chuẩn mực kế toán quốc tế, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng hạch toán tại các doanh nghiệp xuất nhập khẩu trên địa bàn tỉnh An Giang, từ đó kiến nghị hệ thống giải pháp hoàn thiện phương pháp kế toán phòng ngừa rủi ro. Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn 2013-2014, khảo sát chuyên sâu 4 loại hợp đồng phái sinh cơ bản gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn và hợp đồng hoán đổi. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao tính minh bạch tài chính cho 100% doanh nghiệp áp dụng phái sinh và đóng góp cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc thực hiện Quyết định 480/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược Kế toán - Kiểm toán đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các chuẩn mực kế toán quốc tế nền tảng gồm IAS 32 về trình bày công cụ tài chính, IAS 39 về ghi nhận và đo lường công cụ tài chính, IFRS 7 về thuyết minh công cụ tài chính cùng định hướng cập nhật theo chuẩn mực IFRS 9 và chuẩn mực đo lường giá trị hợp lý IFRS 13. Khung lý thuyết làm rõ 5 khái niệm chuyên môn cốt lõi:

Thứ nhất, công cụ tài chính phái sinh là hợp đồng tài chính có giá trị biến đổi phụ thuộc vào sự biến động của các biến số thị trường như tỷ giá, lãi suất hoặc giá hàng hóa; hợp đồng không đòi hỏi khoản đầu tư thuần ban đầu hoặc có giá trị đầu tư ban đầu rất thấp và được thanh toán tại một thời điểm xác định trong tương lai.

Thứ hai, kế toán phòng ngừa rủi ro là kỹ thuật kế toán đặc thù cho phép ghi nhận đồng thời tác động bù trừ giữa biến động giá trị hợp lý hoặc dòng tiền của công cụ phòng ngừa rủi ro với đối tượng được phòng ngừa rủi ro trong cùng một kỳ kế toán.

Thứ ba, giá trị hợp lý là mức giá có thể nhận được khi bán một tài sản hoặc chuyển nhượng một khoản nợ phải trả trong một giao dịch tự nguyện giữa các bên tham gia thị trường tại ngày đo lường.

Thứ tư, bốn công cụ phái sinh kinh điển gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai chuẩn hóa trên sàn giao dịch, hợp đồng quyền chọn mua hoặc bán và hợp đồng hoán đổi dòng tiền.

Thứ năm, tài sản cơ sở là các đối tượng gốc phát sinh nghĩa vụ trong hợp đồng phái sinh như khối lượng nông sản thực tế, lượng ngoại tệ thanh toán hoặc giá trị khoản nợ vay.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và khoa học. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Niên giám thống kê tỉnh An Giang năm 2013, các báo cáo tài chính kiểm toán, hệ thống chứng từ và sổ sách kế toán của doanh nghiệp ngoại thương. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra bảng hỏi kết hợp phỏng vấn sâu trực tiếp kế toán trưởng.

Về phương pháp phân tích, luận văn sử dụng phương pháp định tính nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, so sánh các quy định pháp luật Việt Nam với chuẩn mực quốc tế. Phương pháp định lượng thông qua thống kê mô tả tần số và tỷ lệ phần trăm được lựa chọn để phản ánh chính xác bức tranh thực trạng nhận thức và mức độ vận dụng công cụ phái sinh. Lý do lựa chọn kết hợp hai phương pháp này là vì nghiệp vụ phái sinh tại Việt Nam còn mới mẻ, đòi hỏi sự đối sánh chặt chẽ giữa khung pháp lý định tính và số liệu thực chứng định lượng.

Quy mô mẫu nghiên cứu gồm 50 doanh nghiệp xuất nhập khẩu trên tổng số 190 doanh nghiệp đang hoạt động tại An Giang, đạt tỷ lệ đại diện 26,3%. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích: khảo sát toàn bộ 5/5 doanh nghiệp có vốn điều lệ trên 100 tỷ đồng (chiếm 100% nhóm doanh nghiệp quy mô lớn tại địa phương vì đây là nhóm có khả năng sử dụng công cụ tài chính cao nhất), kết hợp với 45 doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa đại diện cho các ngành hàng xuất khẩu chủ lực. Toàn bộ quá trình điều tra thực địa và xử lý dữ liệu được hoàn thành trong giai đoạn cuối năm 2013 đến đầu năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại 50 doanh nghiệp xuất nhập khẩu trên địa bàn tỉnh An Giang mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Phát hiện 1: 100% doanh nghiệp khảo sát (50/50 đơn vị) đều thường xuyên đối mặt với 3 loại rủi ro tài chính trọng yếu. Trong đó, rủi ro tỷ giá là mối quan tâm hàng đầu với 90% doanh nghiệp lo ngại nhất (45/50 đơn vị), tiếp theo là rủi ro biến động giá cả hàng hóa với 64% (27/50 đơn vị) và rủi ro biến động lãi suất với 54% (32/50 đơn vị).

Phát hiện 2: Hoạt động phân tích và lượng hóa rủi ro bị xem nhẹ. Chỉ có 14% doanh nghiệp (7/50 đơn vị) thực hiện phân tích rủi ro định kỳ, trong đó 71% (5/7 đơn vị) chỉ tập trung vào tỷ giá. Đáng chú ý, 100% đơn vị này chỉ dựa vào số liệu quá khứ và hiện tại để phân tích, dẫn đến 57,0% tự đánh giá kết quả có độ chính xác thấp và 28,7% thừa nhận phân tích hoàn toàn không chính xác.

Phát hiện 3: Năng lực chuyên môn của đội ngũ kế toán về sản phẩm tài chính phái sinh ở mức rất thấp. Có tới 33,2% nhân sự kế toán chưa từng nghe về công cụ tài chính phái sinh, 47,3% có nghe nhưng hoàn toàn không hiểu, 17,3% hiểu không đầy đủ và chỉ duy nhất 2,3% nhân sự kế toán khẳng định hiểu rõ bản chất công cụ.

Phát hiện 4: Tỷ lệ ứng dụng phái sinh để phòng ngừa rủi ro thực tế rất hiếm hoi. Chỉ có 10% doanh nghiệp (5/50 đơn vị) từng phát sinh giao dịch phái sinh (gồm 3 hợp đồng kỳ hạn, 1 hợp đồng tương lai, 1 hợp đồng quyền chọn). Trong số 5 đơn vị này, có tới 80% (4 đơn vị) sử dụng phái sinh nhằm mục đích đầu cơ hoặc kinh doanh chênh lệch giá, chỉ có duy nhất 20% (1 đơn vị là Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu An Giang) ứng dụng hợp đồng tương lai gạo để phòng ngừa rủi ro biến động giá hàng hóa trên Sàn giao dịch gạo Hậu Giang.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ những nguyên nhân khách quan và chủ quan rõ rệt. Về mặt khách quan, khung pháp lý kế toán Việt Nam chưa hoàn thiện. Luật Kế toán 2003 vẫn bắt buộc tuân thủ nguyên tắc giá gốc, trong khi Thông tư 210/2009/TT-BTC mới chỉ dừng lại ở việc yêu cầu trình bày và thuyết minh theo IAS 32 và IFRS 7 mà chưa ban hành chuẩn mực ghi nhận và đo lường theo giá trị hợp lý tương đương IAS 39 hay IFRS 9. Điều này tạo ra xung đột pháp lý trực tiếp, khiến kế toán không có cơ sở ghi nhận biến động giá trị hợp lý của hợp đồng phái sinh.

Về mặt chủ quan, có đến 95% doanh nghiệp An Giang là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nguồn lực tài chính có hạn và lãnh đạo doanh nghiệp còn tâm lý e ngại rủi ro phái sinh. Điển hình như tại Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu An Giang, khi thực hiện hợp đồng tương lai gạo với khoản ký quỹ 7.000 USD, công ty buộc phải hạch toán tạm thời các khoản lỗ 250 USD vào Tài khoản 641 (Chi phí bán hàng) và khoản lãi 100 USD vào Tài khoản 511 (Doanh thu bán hàng), thay vì ghi nhận vào doanh thu hoặc chi phí tài chính theo đúng bản chất của công cụ bảo hiểm rủi ro.

Để tăng tính trực quan cho công tác quản trị, các dữ liệu khảo sát nên được trình bày qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu ngành hàng xuất khẩu của tỉnh với 58% nông sản (29 doanh nghiệp), 26% thủy sản (13 doanh nghiệp), 8% may mặc (4 doanh nghiệp) và 8% ngành nghề khác. Đồng thời, một biểu đồ cột so sánh mức độ quan tâm rủi ro và một bảng đối chiếu chi tiết giữa tài khoản hạch toán thực tế với tài khoản chuẩn quốc tế sẽ giúp nhà quản lý nhận diện tức thì các sai lệch trong báo cáo tài chính. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực tiễn khẳng định tính cấp bách của việc chuẩn hóa nghiệp vụ kế toán phái sinh tại các tỉnh xuất khẩu nông sản trọng điểm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các rào cản trên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Giải pháp 1: Xây dựng quy trình nhận diện, phân tích và đo lường rủi ro tài chính chuyên nghiệp tại các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Thiết lập bộ phận chuyên trách quản trị rủi ro độc lập với kế toán bán hàng, chuyển đổi từ việc phân tích dữ liệu quá khứ sang ứng dụng các mô hình dự báo dòng tiền tương lai. Mục tiêu nâng tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện phân tích rủi ro từ 14% lên tối thiểu 60% trong giai đoạn 2014-2016. Chủ thể thực hiện là Ban Giám đốc và phòng Tài chính - Kế toán các doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Giải pháp 2: Hoàn thiện phương pháp hạch toán và hệ thống tài khoản kế toán công cụ phái sinh tại doanh nghiệp. Hướng dẫn mở các tài khoản chi tiết như Tài khoản 1441 (Ký quỹ tại sàn giao dịch), Tài khoản 1442 (Ký quỹ tại ngân hàng), đồng thời hạch toán chênh lệch giá hợp đồng vào Tài khoản 515 (Doanh thu tài chính) hoặc Tài khoản 635 (Chi phí tài chính) thay vì đưa vào Tài khoản 511 và Tài khoản 641. Đảm bảo 100% giao dịch phái sinh được phản ánh đúng bản chất kinh tế từ năm tài chính 2015. Chủ thể thực hiện là đội ngũ kế toán doanh nghiệp.

Giải pháp 3: Tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về kế toán công cụ tài chính phái sinh và cập nhật chuẩn mực quốc tế IFRS cho ít nhất 80% nhân viên kế toán tại các doanh nghiệp ngoại thương trong thời gian 12 đến 24 tháng. Chủ thể phối hợp thực hiện là Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh An Giang cùng các trường đại học khối kinh tế.

Giải pháp 4: Kiến nghị Bộ Tài chính khẩn trương sửa đổi Luật Kế toán 2003 nhằm chính thức luật hóa nguyên tắc giá trị hợp lý, ban hành Chuẩn mực Kế toán Việt Nam về công cụ tài chính tương đương IAS 39 và IFRS 9 trong lộ trình cải cách hệ thống kế toán đến năm 2020. Chủ thể thực hiện là Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Nhóm 1: Ban Lãnh đạo và Giám đốc Tài chính (CFO) các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nông thủy sản. Luận văn cung cấp case study thực tế và khung chiến lược quản trị biến động tỷ giá, giá hàng hóa, giúp lãnh đạo doanh nghiệp lựa chọn đúng sản phẩm phái sinh để bảo toàn biên lợi nhuận.

Nhóm 2: Kế toán trưởng và Chuyên viên kế toán doanh nghiệp ngoại thương. Tài liệu cung cấp cẩm nang chi tiết về việc xây dựng chứng từ, mở sổ chi tiết ký quỹ phái sinh, hạch toán chuẩn xác các giao dịch kỳ hạn, tương lai, quyền chọn, hoán đổi và trình bày thuyết minh báo cáo tài chính theo chuẩn mực hiện hành.

Nhóm 3: Các cơ quan quản lý Nhà nước và Ban soạn thảo chuẩn mực kế toán thuộc Bộ Tài chính. Nghiên cứu cung cấp bức tranh thực nghiệm từ 190 doanh nghiệp tại địa bàn kinh tế trọng điểm vùng Đồng bằng sông Cửu Long, làm luận cứ thực tiễn để xây dựng Thông tư hướng dẫn kế toán công cụ tài chính phái sinh.

Nhóm 4: Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán và Tài chính ngân hàng. Đây là tài liệu tham khảo giá trị phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về kế toán công cụ tài chính và kế toán phòng ngừa rủi ro theo thông lệ quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp xuất khẩu tại An Giang chịu rủi ro giá hàng hóa lớn do nguyên nhân nào? Do 58% doanh nghiệp xuất khẩu gạo và 26% xuất khẩu thủy sản cá tra, basa mang tính chất mùa vụ cao. Chu kỳ sản xuất và xuất khẩu kéo dài khiến giá cả thị trường biến động mạnh giữa thời điểm ký hợp đồng và thời điểm giao hàng thanh toán thực tế.

Doanh nghiệp tại An Giang đang sử dụng loại công cụ tài chính phái sinh nào nhiều nhất? Trong số 50 doanh nghiệp khảo sát có 5 đơn vị sử dụng phái sinh, hợp đồng kỳ hạn tỷ giá được dùng phổ biến nhất tại 3 doanh nghiệp, tiếp theo là 1 doanh nghiệp dùng hợp đồng tương lai hàng hóa và 1 doanh nghiệp dùng hợp đồng quyền chọn ngoại tệ.

Điểm nghẽn lớn nhất trong việc hạch toán kế toán công cụ phái sinh hiện nay là gì? Điểm nghẽn nằm ở sự bất cập pháp lý khi Luật Kế toán Việt Nam quy định ghi nhận tài sản theo giá gốc, xung đột với chuẩn mực quốc tế IAS 39 yêu cầu đo lường theo giá trị hợp lý. Ngoài ra, 80,5% nhân sự kế toán chưa hiểu rõ về công cụ này.

Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu An Giang đã hạch toán hợp đồng tương lai gạo như thế nào? Công ty nộp 7.000 USD ký quỹ ghi vào Tài khoản 144, khi giá đóng cửa biến động phát sinh lỗ 250 USD được ghi Nợ Tài khoản 641 và khi phát sinh lãi 100 USD ghi Có Tài khoản 511. Luận văn đã chỉ ra điểm chưa hợp lý và đề xuất sửa đổi hạch toán qua tài khoản tài chính.

Doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa có khả năng sử dụng công cụ phái sinh không? Hoàn toàn có thể. Doanh nghiệp nhỏ và vừa (chiếm 95% tại địa phương) nên bắt đầu bằng hợp đồng kỳ hạn ngoại tệ tại các ngân hàng thương mại để khóa tỷ giá thanh toán, phương thức này không đòi hỏi nộp phí lớn hay ký quỹ phức tạp như hợp đồng tương lai.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện lý luận về công cụ tài chính phái sinh và khung chuẩn mực kế toán phòng ngừa rủi ro quốc tế theo IAS 32, IAS 39 và IFRS 9.
• Phản ánh rõ nét bức tranh thực trạng tại An Giang với 100% doanh nghiệp đối mặt rủi ro tài chính và 90% doanh nghiệp lo ngại sâu sắc về biến động tỷ giá.
• Nhận diện lỗ hổng năng lực chuyên môn khi có tới 97,7% nhân sự kế toán tại 50 doanh nghiệp khảo sát chưa nắm vững bản chất công cụ phái sinh.
• Mổ xẻ chi tiết tình huống thực tiễn phòng ngừa rủi ro giá gạo bằng hợp đồng tương lai tại Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu An Giang, vạch rõ các sai lệch trong hạch toán doanh thu và chi phí.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi từ hoàn thiện quy trình phân tích rủi ro nội bộ, điều chỉnh tài khoản kế toán đến kiến nghị hoàn thiện thể chế pháp luật cấp quốc gia.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên về kế toán công cụ tài chính phái sinh phòng ngừa rủi ro tại vùng xuất khẩu trọng điểm An Giang, cung cấp giải pháp cầu nối giữa lý thuyết chuẩn mực quốc tế và thực tiễn vận dụng tại Việt Nam.

Trong giai đoạn hội nhập kinh tế sâu rộng hiện nay, các doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần chủ động áp dụng các giải pháp tổ chức chứng từ, hạch toán tài khoản và lập báo cáo tài chính phòng ngừa rủi ro theo hướng dẫn của luận văn nhằm bảo toàn nguồn vốn và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH PHÒNG NGỪA RỦI RO TRONG CÁC DOANH NGHIỆP KINH DOANH XUẤT NHẬP KHẨU 1. Đặc điểm hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu và những rủi ro trong các doanh nghiệp xuất nhập khẩu 1. Đặc điểm hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu Hoạt động kinh doanh XNK cũng giống như hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ trong nước. Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh XNK diễn ra trên thị trường quốc tế nên có độ phức tạp hơn [Trường đại học ngoại thương, 2012].

Những đặc điểm chủ yếu có thể thấy là: + Hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ được tiến hành với đối tác ở nước ngoài: nghĩa là việc buôn bán diễn ra giữa các đối tác có ngôn ngữ, phong tục tập quán, tôn giáo khác nhau; hàng hóa được chuyển từ trong nước ra nước ngoài hoặc ngược lại, đòi hỏi bao bì, ký mã hiệu phải tuân theo tiêu chuẩn quốc tế, bền chắc để có thể chuyển tải qua nhiều phương thức vận tải, nhiều phương tiện vận chuyển khác nhau. Nội dung của hợp đồng phải cụ thể, phải thể hiện ý chí của cả hai bên và theo mẫu quy định của hoạt động thương mại quốc tế. + Buôn bán quốc tế phải theo chuẩn mực quốc gia và quốc tế: tập quán, pháp luật của bên mua và bên bán là khác nhau. Do vậy các DN XNK phải tuân thủ luật kinh doanh cũng như tập quán kinh doanh của từng nước và luật thương mại quốc tế.

+ Thời gian: thời gian lưu chuyển hàng hóa XNK bao giờ cũng dài hơn so với thời gian lưu chuyển hàng hóa trong hoạt động kinh doanh nội địa do phải thực hiện hai giai đoạn mua hàng và hai giai đoạn bán hàng. Đối với hoạt động xuất khẩu là mua ở thị trường trong nước bán cho thị trường ngoài nước, còn đối với hoạt LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 động nhập khẩu là mua hàng hóa của nước ngoài và bán cho thị trường nội địa. Do đó để xác định kết quả hoạt động kinh doanh XNK, người ta chỉ xác định khi hàng hóa đã luân chuyển được một vòng hay khi đã thực hiện xong 1 thương vụ ngoại thương [Nguyễn Thị Quy, 2008]; thời gian giao, nhận hàng và thời điểm thanh toán tiền hàng thường không trùng nhau mà có khoảng cách kéo dài. + Hàng hóa kinh doanh XNK: bao gồm nhiều loại trong đó xuất khẩu chủ yếu những mặt hàng có thế mạnh trong nước (hàng nông sản, thủy sản, hàng thủ công mỹ nghệ.), còn nhập khẩu chủ yếu những mặt hàng mà trong nước không có, chưa sản xuất được hoặc sản xuất chưa đáp ứng được nhu cầu cả về số lượng, chất lượng, thị hiếu (hàng tư liệu sản xuất, hàng tiêu dùng.

+ Phương thức thu nợ, thanh toán trong hoạt động kinh doanh XNK: phức tạp và đa dạng hơn so với kinh doanh trong nước, đòi hỏi các nhà kinh doanh tùy điều kiện phải lựa chọn được đồng tiền thanh toán, các hình thức thanh toán bảo vệ quyền lợi của mình và thực hiện được hợp đồng. Hiện nay, phương thức thanh toán chủ yếu được sử dụng là phương thức thanh toán bằng thư tín dụng [Nguyễn Thị Quy, 2011]. Rủi ro trong lĩnh vực kinh doanh xuất nhập khẩu 1. Khái niệm rủi ro Những định nghĩa về rủi ro rất phong phú và đa dạng, nhưng tập trung lại có thể chia thành hai trường phái lớn, đó là trường phái truyền thống và hiện đại.

Rủi ro (theo trường phái hiện đại) là sự bất ổn về tỷ suất sinh lợi của một chứng khoán hay một danh mục, hơn nữa rủi ro phản ánh một sự không chắc chắn trong tương lai. Rủi ro (theo trường phái truyền thống) là những kết quả nhận ít hơn mong đợi trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai [Nguyễn Thị Ngọc Trang, 2012]. Tóm lại, rủi ro là sự biến động tiềm ẩn về kết quả tài chính do phụ thuộc vào các yếu tố môi trường hoạt động của DN trong tương lai.

Phân loại rủi ro Khi hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh, các DN XNK phải đối mặt với rất nhiều rủi ro có thể kiểm soát và không thể kiểm soát được. Tuy nhiên, luận văn này chỉ sẽ đề cập đến những rủi ro chủ yếu sau: (1) Rủi ro tỷ giá Do đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh, nên các DN XNK không thể tránh khỏi sự ảnh hưởng của biến động tỷ giá. Sự ảnh hưởng của tỷ giá có thể theo hai hướng tích cực hoặc tiêu cực, nếu ảnh hưởng tiêu cực có thể làm cho tài sản, vốn chủ sở hữu, doanh thu và lợi nhuận giảm đi, đồng thời làm cho Nợ phải trả, chi phí và các khoản lỗ tăng lên [Nguyễn Minh Kiều, 2008]. Điều này tác động rất xấu đến các chỉ số tài chính.

Chính vì vậy, các DN luôn tìm cách hạn chế đến mức thấp nhất loại rủi ro này. Đối với lãi suất thả nổi, DN đi vay sẽ phải chịu tác động của lãi suất thị trường lên chi phí đi vay do lãi suất thị trường luôn thay đổi. Đối với lãi suất vay cố định, DN đi vay sẽ chịu tác động của lãi suất thị trường lên giá trị của khoản nợ vay theo sự thay đổi của nó. Do đó, DN rất khó kiểm soát sự biến động của giá cả hàng hóa, nhất là đối với DN XNK.

Giá LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 cả hàng hóa tác động đến doanh thu, chi phí và dòng tiền dự tính. Do đó giá cả hàng hóa cũng là một rủi ro của DN. Sự biến động về tỷ giá, giá cả hàng hóa và sự thay đổi lãi suất ngoài việc ảnh hưởng đến doanh thu, chi phí và lợi nhuận nó còn ảnh hưởng đến tài sản, Nợ phải trả và vốn chủ sở hữu, từ đó ảnh hưởng đến tính hình tài chính của DN. Phân tích rủi ro Cho dù DN có đang gặp phải rủi ro hay không thì việc phân tích rủi ro luôn là một nguyên tắc cơ bản giúp DN quản trị và vượt qua những rủi ro khi gặp phải.

Việc phân tích rủi ro một cách khoa học, đúng đắn sẽ giúp DN đưa ra các quyết định cần thiết để giảm thiểu những bất lợi đến tình hình hoạt động của DN. (1) Phân tích rủi ro tỷ giá Rủi ro tỷ giá là rủi ro phát sinh do sự biến động tỷ giá làm ảnh hưởng đến giá trị kỳ vọng trong tương lai, đây là loại rủi ro có thể phát sinh trong nhiều hoạt động khác nhau của DN như hoạt động đầu tư, hoạt động XNK và hoạt động tín dụng. Trong hoạt động XNK, rủi ro tỷ giá là loại rủi ro thường xuyên gặp phải và đáng lo ngại nhất đối với các DN có hoạt động XNK mạnh [Nguyễn Minh Kiều, 2008]. Sự thay đổi tỷ giá làm thay đổi giá trị kỳ vọng của các khoản thu hoặc chi ngoại tệ trong tương lai khiến cho hiệu quả hoạt động XNK bị ảnh hưởng.

(2) Phân tích rủi ro lãi suất DN đi vay vốn với lãi suất cố định trong khi lãi suất thị trường luôn biến động, nếu lãi suất thị trường biến động theo chiều hướng đi lên thì DN có lợi nhưng nếu lãi suất thị trường biến động theo chiều hướng đi xuống thì DN gặp phải rủi ro. DN đi vay vốn với lãi suất thả nổi và lãi suất này thường xuyên biến động theo sự biến động của lãi suất thị trường, nếu lãi suất thị trường biến động theo chiều hướng đi lên thì DN gặp bất lợi tương đối và ngược lại nếu lãi suất thị trường biến động đi xuống thì DN có lợi tương đối. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 (3) Phân tích rủi ro giá cả hàng hóa Rủi ro giá cả xuất hiện khi giá hàng hóa đầu ra giảm xuống thấp hoặc giá hàng hóa đầu vào tăng cao. Các DN XNK thường được đo lường rủi ro giá cả hàng hóa bằng biến động giá XNK và có thể được giảm nhẹ bằng các biện pháp phòng chống hiệu quả [Nguyễn Thị Ngọc Trang, 2012].

Do đó, các DN XNK cần phải có những thông tin, kiến thức cơ bản, thiết thực về phương thức sử dụng các công cụ bảo hiểm rủi ro giá cả hàng hóa, cũng như hiểu rõ những thủ tục đăng ký cần thiết để áp dụng tại DN mình về bảo hộ rủi ro. Bên cạnh đó, việc xây dựng chính sách quản lý rủi ro toàn diện đáp ứng yêu cầu riêng biệt của mỗi DN cũng cần được quan tâm. Khái quát chung về công cụ tài chính phái sinh 1. Khái niệm và vai trò của công cụ tài chính phái sinh Theo IAS số 32 – CCTC-Trình bày: CCTCPS là những CCTC được phát hành trên cơ sở những CCTC đã có nhằm nhiều mục tiêu khác nhau như phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo lợi nhuận [International Accounting Standards 32 Financial Instruments].

Theo IAS số 39 – CCTC-Ghi nhận và xác định giá trị: CCTCPS là một CCTC hay một hợp đồng thỏa mãn đồng thời cả ba đặc điểm sau [International Accounting Standards 39 Financial Instruments]: + Có giá trị thay đổi để đáp ứng sự thay đổi của các yếu tố trên thị trường: Lãi suất, tỷ giá hối đoái, giá cả hàng hóa, giá chứng khoán, xếp hạng tín dụng… + Không yêu cầu đầu tư thuần ban đầu hoặc chỉ yêu cầu đầu tư thuần ban đầu thấp hơn so với các loại hợp đồng khác có các phản ứng tương tự đối với sự thay đổi của các yếu tố thị trường. + Được thanh toán vào một ngày trong tương lai. Theo IFRS số 9 – CCTC, CCTCPS chìm (embedded derivatives) là một bộ phận hợp thành của một hợp đồng phức hợp mà nó có hợp đồng chủ là phi phái sinh. CCTCPS chìm này khiến cho một vài hay tất cả luồng tiền của hợp đồng phức LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 hợp thay đổi tương tự công cụ phái sinh, tức thay đổi theo lãi suất, giá hàng hóa, tỷ giá hối đoái, chỉ số giá, xếp hạng tín dụng.

Chẳng hạn như, trái phiếu chuyển đổi là một công cụ tài chính phức hợp bao gồm hợp đồng chủ phi phái sinh là trái phiếu thông thường và công cụ phái sinh chìm là quyền chuyển đổi trái phiếu [International Financial Reporting Standard 9]. CCTCPS xuất hiện lần đầu tiên với vai trò là công cụ giúp giảm thiểu hoặc loại bỏ rủi ro.