Giải Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Lãi Suất Trong Hoạt Động Kinh Doanh Tại Ngân Hàng TMCP Bắc Á

Rủi ro lãi suất là một trong những thách thức lớn nhất mà các ngân hàng thương mại phải đối mặt. 84 trang · Học viện ngân hàng · 2013.

• Tác giả: Phạm Hữu Nguyên
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Mạnh Hà
• Trường học: Học viện ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng thương mại
• Đề tài: Giải Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Lãi Suất Tại Ngân Hàng TMCP Bắc Á
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Khái quát rủi ro trong hoạt động ngân hàng
• 1.2. Rủi ro tài chính
• 1.2.1. Rủi ro thị trường
• 1.2.1.1. Rủi ro lãi suất
• 1.2.1.2. Rủi ro hối đoái hay còn gọi là rủi ro tỷ giá
• 1.2.1.3. Rủi ro về giá
• 1.2.2. Rủi ro tín dụng
• 1.2.3. Rủi ro thanh khoản
• 1.3. Rủi ro phi tài chính
• 1.3.1. Rủi ro hoạt động
• 1.3.2. Rủi ro danh tiếng
• 1.3.3. Rủi ro pháp luật
• 1.4. Rủi ro lãi suất và vấn đề liên quan
• 1.4.1. Khái niệm
• 1.4.2. Nguyên nhân
• 1.4.2.1. Nguyên nhân từ phía ngân hàng
• 1.4.2.2. Nguyên nhân từ thị trường
• 1.4.3. Ảnh hưởng của rủi ro lãi suất
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN BẮC Á
• 2.1. Khái quát về ngân hàng TMCP Bắc Á
• 2.2. Thực trạng quản trị RRLS tại ngân hàng TMCP Bắc Á
• 2.3. Cơ sở pháp lý trong hoạt động quản trị rủi ro lãi suất
• 2.4. Rủi ro lãi suất tại ngân hàng TMCP Bắc Á
• 2.5. Mô hình quản trị RRLS
• 2.6. Đánh giá công tác quản trị rủi ro ở ngân hàng TMCP Bắc Á
• 2.7. Kết quả đạt được
• 2.8. Một số hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TẠI NGÂN HÀNG TMCP BẮC Á
• 3.1. Định hướng phát triển của Ngân hàng TMCP Bắc Á giai đoạn tới
• 3.2. Những cơ hội và thách thức đối với NHTMCP Bắc Á
• 3.3. Định hướng chiến lược của Ngân hàng Bắc Á
• 3.4. Định hướng phát triển hệ thống quản trị RRLS của Bắc Á
• 3.5. Giải pháp tăng cường quản trị RRLS tại NHTMCP Bắc Á
• 3.5.1. Xây dựng hệ thống quản trị đồng bộ tại Bắc Á
• 3.5.2. Quản trị rủi ro lãi suất theo các khung điều hành của NHNN
• 3.5.3. Xây dựng hệ thống quản lý TSN-TSC
• 3.5.4. Áp dụng VaR trong nhằm lượng hóa rủi ro lãi suất
• 3.5.5. Tăng cường sử dụng các sản phẩm phái sinh để bảo hiểm rủi ro
• 3.5.6. Hoàn thiện hệ thống thông tin quản lý
• 3.5.7. Đào tạo nguồn nhân lực quản lý rủi ro
• 3.5.8. Những kiến nghị nhằm hạn chế rủi ro lãi suất
• 3.5.8.1. Đối với chính phủ
• 3.5.8.2. Đối với NHNN
• 3.5.8.3. Đối với NHTMCP Bắc Á
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giải Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Lãi Suất Tại Ngân Hàng TMCP Bắc Á

Rủi ro lãi suất là một trong những thách thức lớn nhất mà các ngân hàng thương mại phải đối mặt. Ngân hàng TMCP Bắc Á, với vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính Việt Nam, cần có những giải pháp hiệu quả để phòng ngừa loại rủi ro này. Việc hiểu rõ về rủi ro lãi suất và các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp ngân hàng duy trì sự ổn định và phát triển bền vững.

1.1. Khái Niệm Rủi Ro Lãi Suất Trong Ngân Hàng

Rủi ro lãi suất là khả năng mà lãi suất thị trường thay đổi ngoài dự kiến, dẫn đến tổn thất về thu nhập và giá trị vốn của ngân hàng. Điều này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động kinh doanh của ngân hàng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Quản Trị Rủi Ro Lãi Suất

Quản trị rủi ro lãi suất không chỉ giúp ngân hàng bảo vệ lợi nhuận mà còn duy trì sự tin tưởng của khách hàng. Việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định.

II. Những Thách Thức Trong Quản Trị Rủi Ro Lãi Suất Tại Ngân Hàng TMCP Bắc Á

Ngân hàng TMCP Bắc Á đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản trị rủi ro lãi suất. Những biến động không lường trước được của thị trường tài chính, cùng với sự cạnh tranh ngày càng gia tăng, đã tạo ra áp lực lớn lên hoạt động của ngân hàng.

2.1. Biến Động Lãi Suất Trên Thị Trường

Sự biến động của lãi suất trên thị trường có thể gây ra những tác động tiêu cực đến thu nhập của ngân hàng. Ngân hàng cần có các chiến lược để ứng phó với những thay đổi này.

2.2. Cạnh Tranh Trong Ngành Ngân Hàng

Cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại ngày càng gay gắt, đặc biệt là trong việc huy động vốn và cho vay. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải có những biện pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất hiệu quả hơn.

III. Phương Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Lãi Suất Tại Ngân Hàng TMCP Bắc Á

Để giảm thiểu rủi ro lãi suất, ngân hàng TMCP Bắc Á cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ lợi nhuận mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh của ngân hàng.

3.1. Sử Dụng Hợp Đồng Phái Sinh Để Bảo Vệ Lãi Suất

Hợp đồng phái sinh là một công cụ hữu hiệu giúp ngân hàng bảo vệ mình khỏi những biến động không lường trước của lãi suất. Việc áp dụng hợp đồng này sẽ giúp ngân hàng duy trì ổn định tài chính.

3.2. Đánh Giá Rủi Ro Thông Qua Mô Hình Tài Chính

Sử dụng các mô hình tài chính để đánh giá và lượng hóa rủi ro lãi suất là một phương pháp quan trọng. Điều này giúp ngân hàng có cái nhìn rõ hơn về tình hình tài chính và đưa ra quyết định hợp lý.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Các Giải Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Lãi Suất

Việc áp dụng các giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất tại ngân hàng TMCP Bắc Á đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Những ứng dụng này không chỉ giúp ngân hàng duy trì lợi nhuận mà còn nâng cao uy tín trên thị trường.

4.1. Kết Quả Từ Việc Sử Dụng Hợp Đồng Phái Sinh

Việc sử dụng hợp đồng phái sinh đã giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro lãi suất một cách hiệu quả. Điều này đã được chứng minh qua các báo cáo tài chính gần đây.

4.2. Tác Động Đến Hoạt Động Kinh Doanh Của Ngân Hàng

Các giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất đã giúp ngân hàng duy trì hoạt động kinh doanh ổn định, từ đó tạo ra niềm tin cho khách hàng và nhà đầu tư.

V. Kết Luận Về Giải Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Lãi Suất Tại Ngân Hàng TMCP Bắc Á

Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất tại ngân hàng TMCP Bắc Á là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì sự ổn định và phát triển bền vững. Ngân hàng cần tiếp tục cải tiến và áp dụng các biện pháp mới để đối phó với những thách thức trong tương lai.

5.1. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Ngân hàng cần có những định hướng phát triển rõ ràng để ứng phó với những biến động của thị trường tài chính trong tương lai.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Phủ Và Ngân Hàng Nhà Nước

Cần có những chính sách hỗ trợ từ chính phủ và ngân hàng nhà nước để tạo điều kiện thuận lợi cho các ngân hàng trong việc quản trị rủi ro lãi suất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Ngân hàng thương mại của tác giả Phạm Hữu Nguyên (Học viện Ngân hàng, 2013) tiếp cận vấn đề quản trị rủi ro lãi suất trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh tiến trình hội nhập quốc tế sau khi gia nhập WTO và tiến hành tự do hóa tài chính. Cơ chế lãi suất thỏa thuận khiến mặt bằng lãi suất vận động hoàn toàn theo quan hệ cung - cầu vốn trên thị trường, làm gia tăng sự cạnh tranh giữa các tổ chức tín dụng và gây áp lực trực tiếp lên biên độ chênh lệch lãi suất đầu ra - đầu vào dự tính. Đồng thời, giai đoạn 2010 - 2012 ghi nhận sự biến động phức tạp của lãi suất thị trường tiền tệ cùng các quy định siết chặt an toàn vốn (như lộ trình nâng vốn pháp định lên mức tối thiểu 3.000 tỷ đồng theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP), buộc các ngân hàng phải nâng cao năng lực quản trị tài sản Có - tài sản Nợ để giảm thiểu tổn thất.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định theo ba nội dung chính:

1. Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về rủi ro lãi suất, các mô hình lượng hóa tổn thất và các công cụ phòng ngừa rủi ro lãi suất trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại.
2. Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng công tác quản trị rủi ro lãi suất tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Bắc Á (BAC A BANK) thông qua cơ cấu tài sản và diễn biến kinh doanh thực tế.
3. Đề xuất các giải pháp khả thi và kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa rủi ro lãi suất tại Ngân hàng TMCP Bắc Á trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là công tác quản trị rủi ro lãi suất trong hoạt động ngân hàng. Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian tập trung tại Ngân hàng TMCP Bắc Á; phạm vi về mặt nội dung xem xét bản chất rủi ro, phân tích cơ cấu bảng cân đối tài sản Có - tài sản Nợ (nội bảng và ngoại bảng); phạm vi về mặt thời gian khảo sát dữ liệu hoạt động trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2012.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập khung lý luận toàn diện về hệ thống rủi ro ngân hàng, phân định thành hai nhóm chính:

• Rủi ro tài chính: Bao gồm rủi ro thị trường (rủi ro lãi suất, rủi ro hối đoái, rủi ro giá), rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản. Trong đó, rủi ro lãi suất được định nghĩa là nguy cơ biến động thu nhập thuần và giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu khi lãi suất thị trường thay đổi bất lợi. Biểu hiện của rủi ro lãi suất bao gồm rủi ro định giá lại (tái tài trợ tài sản nợ, tái đầu tư tài sản có), rủi ro cơ bản (mức biến động lãi suất giữa tài sản Có và tài sản Nợ không tương xứng) và rủi ro quyền lựa chọn của khách hàng.
• Rủi ro phi tài chính: Gồm rủi ro hoạt động, rủi ro danh tiếng và rủi ro pháp lý.

Để lượng hóa và kiểm soát rủi ro lãi suất, tác giả viện dẫn các mô hình và chỉ tiêu tài chính kinh điển:

• Mô hình định giá lại (Repricing Model): Phân chia tài sản thành nhóm nhạy cảm lãi suất ($RSA$) và nợ nhạy cảm lãi suất ($RSL$) để xác định khe hở nhạy cảm lãi suất ($GAP = RSA - RSL$) và mức thay đổi thu nhập lãi ròng ($\Delta NII = GAP \times \Delta i$).
• Mô hình thời lượng (Duration Model): Đo lường độ nhạy cảm của giá trị tài sản đối với lãi suất dựa trên thời lượng dòng tiền ($D$), xác định khe hở thời lượng điều chỉnh theo đòn bẩy ($DGAP = D_A - k \cdot D_L$ với $k = L/A$) để lượng hóa mức thay đổi giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu ($\Delta E = -A \times \frac{\Delta i}{1+i} \times DGAP$).
• Phương pháp Giá trị chịu rủi ro (Value at Risk - VaR): Đo lường mức tổn thất tối đa của danh mục ở mức độ tin cậy xác định (thường là 95%) thông qua ba kỹ thuật: phương sai - hiệp phương sai, mô phỏng lịch sử và mô phỏng Monte Carlo.
• Hệ số thu nhập lãi cận biên ($NIM$): Đo lường tỷ lệ chênh lệch giữa thu nhập lãi thuần trên tổng tài sản có sinh lời.
• Chuẩn mực quốc tế Basel: Hiệp ước Basel I (sửa đổi năm 1996 bổ sung yêu cầu vốn cho rủi ro thị trường với vốn cấp 3 tối đa bằng 250% vốn cấp 1) và Hiệp ước Basel II (trụ cột 2 giám sát rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng, yêu cầu thử nghiệm kịch bản sốc lãi suất thay đổi 200 điểm cơ bản khi rủi ro vượt quá 20% vốn tự có).

Về cơ sở pháp lý, nghiên cứu căn cứ vào các văn bản do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) ban hành: Quyết định 1133/QĐ-NHNN (ngày 30/09/2003) và Quyết định 62/2006/QĐ-NHNN (ngày 29/12/2006) về quy chế thực hiện giao dịch hoán đổi lãi suất; Quyết định 457/2005/QĐ-NHNN, Quyết định 03/2007/QĐ-NHNN và Thông tư 13/2010/TT-NHNN về các tỷ lệ bảo đảm an toàn; Thông tư 44/2001/TT-NHNN về kiểm soát nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả kết hợp: phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; phương pháp thống kê mô tả, phân tích - tổng hợp số liệu; phương pháp phân tích thực chứng và chuẩn tắc; ứng dụng mô hình định lượng khe hở kỳ hạn và độ nhạy cảm lãi suất. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán của Ngân hàng TMCP Bắc Á giai đoạn 2010 - 2012, báo cáo tổng kết điều hành chính sách tiền tệ của NHNN và báo cáo phân tích thị trường của Công ty Chứng khoán Vietcombank (VCBS).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản trị rủi ro lãi suất tại các ngân hàng thương mại

Nội dung chương 1 tập trung làm rõ các khái niệm nền tảng, nguyên nhân hình thành và cơ chế tác động của rủi ro lãi suất đến thu nhập và giá trị tài sản ròng của ngân hàng thương mại. Tác giả phân tích chi tiết ưu điểm và nhược điểm của ba mô hình lượng hóa:

• Mô hình định giá lại có ưu điểm đơn giản, trực quan nhưng bộc lộ hạn chế do bỏ qua giá trị thời gian của tiền, không tính đến hiệu ứng giá thị trường, giả định tuyến tính và bỏ qua rủi ro tất toán trước hạn.
• Mô hình thời lượng phản ánh được giá trị hiện tại của các dòng tiền tương lai nhưng gặp giới hạn về tính lồi (mối quan hệ giữa giá tài sản và lãi suất là phi tuyến khi biên độ lãi suất biến động lớn) và giả định đường cong lãi suất nằm ngang.
• Phương pháp VaR hỗ trợ giám sát tổn thất tổng hợp nhưng có điểm yếu là giả định môi trường thị trường biến động bình thường và chịu ảnh hưởng của hiện tượng "đuôi chuông" (tổn thất cực đoan vượt khoảng tin cậy), đòi hỏi phải kết hợp với thử nghiệm sức chịu tải (stress testing).

Chương 1 cũng hệ thống hóa các kỹ thuật phòng ngừa rủi ro lãi suất:

1. Biện pháp nội bảng: Quản trị khe hở nhạy cảm lãi suất (chiến lược năng động hoặc chiến lược bảo vệ), quản trị khe hở kỳ hạn và kỹ thuật chứng khoán hóa tài sản nhằm tái cơ cấu bảng cân đối.
2. Biện pháp ngoại bảng: Sử dụng các công cụ tài chính phái sinh lãi suất gồm hợp đồng kỳ hạn (kỳ hạn trái phiếu, kỳ hạn tiền gửi FFD, kỳ hạn lãi suất FRA), hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn (quyền chọn mua/bán kiểu Mỹ và kiểu Châu Âu) và hợp đồng hoán đổi (hoán đổi lãi suất IRS, hoán đổi tiền tệ).

Chương 2: Thực trạng quản trị rủi ro lãi suất tại Ngân hàng thương mại cổ phần Bắc Á

Chương 2 trình bày tổng quan về quá trình phát triển của Ngân hàng TMCP Bắc Á kể từ khi thành lập vào tháng 9/1994 (theo Quyết định số 183/QĐ-NH5 của Thống đốc NHNN) với mức vốn điều lệ ban đầu 20 tỷ đồng tại Nghệ An. Đến ngày 31/12/2010, vốn điều lệ đã vượt mức 3.000 tỷ đồng (tăng gấp 150 lần). Mạng lưới hoạt động tính đến thời điểm nghiên cứu đạt 67 chi nhánh và phòng giao dịch trên toàn quốc (trong đó tập trung 32 điểm tại Hà Nội, 16 điểm tại TP. Hồ Chí Minh). Quy mô nhân sự đạt gần 600 cán bộ, với 95% có trình độ đại học và trên đại học.

Tác giả phân tích diễn biến thị trường tiền tệ giai đoạn 2010 - 2012 tác động đến công tác quản trị rủi ro của ngân hàng:

• Năm 2010: Mặt bằng lãi suất biến động mạnh, lãi suất huy động VND tăng 1,96% - 3,39% so với năm 2009. Lãi suất cơ bản được điều chỉnh lên mức 9% vào ngày 15/10/2010, đẩy lãi suất huy động thực tế lên 12% và có thời điểm chạm 17% - 18%/năm, buộc NHNN phải áp dụng biện pháp hành chính khống chế trần lãi suất huy động 14%/năm.
• Năm 2011: Thực hiện Nghị quyết 11/NQ-CP về kiềm chế lạm phát, chính sách tiền tệ bị thắt chặt. Lãi suất tái cấp vốn tăng từ 9% lên 14% rồi chạm 15%. Tháng 5/2011, lãi suất huy động VND trên thị trường có thời điểm bị đẩy lên mức 20%/năm. NHNN ban hành Thông tư 02 siết chặt trần lãi suất huy động 14% và áp dụng chế tài xử phạt hành chính đối với các trường hợp vi phạm quy định tại một số ngân hàng (như cách chức lãnh đạo tại HDBank, tạm đình chỉ cán bộ quản lý chi nhánh tại DongABank).
• Năm 2012: NHNN điều hành hạ dần lãi suất chỉ đạo, áp trần lãi suất cho vay các lĩnh vực ưu tiên xuống 12% - 15%, thu hẹp biên độ lãi suất danh nghĩa toàn ngành.

Về kết quả kinh doanh và cơ cấu tài chính của BAC A BANK giai đoạn này:

Chỉ tiêu tài chính	31/12/2010	31/12/2011	31/12/2012
Tổng vốn huy động từ khách hàng (tỷ đồng)	17.997	Tăng mạnh	Tiếp tục tăng
- Tiền gửi bằng VND (tỷ đồng)	15.426	-	-
- Nguồn huy động từ dân cư (tỷ đồng)	12.965	-	-
- Tiền gửi ngắn hạn (< 12 tháng) (tỷ đồng)	12.946	-	-
- Tiền gửi trung và dài hạn ($\ge$ 12 tháng) (tỷ đồng)	4.051	-	-
Dư nợ cho vay khách hàng (tỷ đồng)	14.268	Tăng trưởng	Đi ngang / giảm nhẹ
- Cho vay bằng VND (tỷ đồng)	12.145	-	-
- Dư nợ ngắn hạn (tỷ đồng)	8.253	-	-
- Dư nợ trung và dài hạn (tỷ đồng)	6.015	-	-
Quy mô nợ xấu (tỷ đồng)	357	650	915
- Tỷ lệ nợ xấu / tổng dư nợ (%)	2,5%	3,7%	5,3%
Tổng thu nhập hoạt động (tỷ đồng)	-	5.187	6.478
- Thu từ lãi và tương đương lãi (tỷ đồng)	-	-	6.283 (chiếm 97%)
Tổng chi phí hoạt động và kinh doanh (tỷ đồng)	-	4.976	6.424
- Chi phí hoạt động quản lý (tỷ đồng)	-	363	586
- Chi phí trích lập dự phòng rủi ro (tỷ đồng)	-	325	549
Lợi nhuận trước thuế (tỷ đồng)	-	211,2	54,2

Phân tích kết quả kinh doanh năm 2012 của Bắc Á cho thấy lợi nhuận trước thuế sụt giảm 74% (giảm 157 tỷ đồng so với năm 2011). Tác giả chỉ ra các nguyên nhân trực tiếp: biên độ chênh lệch lãi suất cho vay và tiền gửi bị thu hẹp do chính sách trần lãi suất của NHNN; chi phí vốn tăng vọt do căng thẳng thanh khoản khiến ngân hàng phải vay mượn thị trường liên ngân hàng với lãi suất cao; tỷ lệ nợ xấu gia tăng từ 3,7% lên 5,3% làm chi phí trích lập dự phòng tăng mạnh từ 325 tỷ lên 549 tỷ đồng; chi phí hoạt động tăng do tái định vị thương hiệu, nâng cấp nội thất gần 70 điểm giao dịch và bổ sung nguồn nhân lực.

Về công tác quản trị rủi ro lãi suất tại BAC A BANK, tác giả ghi nhận ngân hàng đã áp dụng khung phân tích chênh lệch định giá lại cơ bản cho cả nội tệ và ngoại tệ, song tồn tại các hạn chế: chưa có hệ thống quản lý tài sản Có - tài sản Nợ (ALM) tập trung chuyên trách; chưa áp dụng các mô hình định lượng tiên tiến (như Duration GAP hay VaR); thiếu danh mục sản phẩm phái sinh lãi suất phòng ngừa rủi ro ngoại bảng; hệ thống thông tin quản lý (MIS) chưa hỗ trợ trích xuất dữ liệu dòng tiền theo thời gian thực.

Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động quản trị rủi ro lãi suất tại Ngân hàng TMCP Bắc Á

Dựa trên định hướng chiến lược của ngân hàng và diễn biến thị trường, chương 3 đưa ra các nhóm giải pháp:

• Xây dựng mô hình tổ chức quản lý rủi ro tập trung, thành lập Ủy ban Quản lý Tài sản Có - Tài sản Nợ (ALCO) chuyên trách nhằm kết nối chỉ đạo xuyên suốt từ Hội đồng quản trị, Ban Tổng giám đốc đến các phòng ban chuyên môn.
• Thiết lập hệ thống quản trị khe hở lãi suất chủ động theo các khung định hướng điều hành của NHNN, cân đối lại cơ cấu kỳ hạn huy động và cho vay để kiểm soát khe hở $GAP$ nội bảng.
• Hiện đại hóa công cụ định lượng: Triển khai ứng dụng mô hình thời lượng (DGAP) để kiểm soát biến động vốn chủ sở hữu và từng bước thử nghiệm phương pháp VaR đối với danh mục tài sản sinh lời và giấy tờ có giá.
• Phát triển và ứng dụng các sản phẩm tài chính phái sinh (FRA, hợp đồng hoán đổi lãi suất IRS, quyền chọn) làm công cụ bảo hiểm ngoại bảng bù đắp tổn thất nội bảng.
• Nâng cấp hệ thống thông tin quản trị (MIS) phục vụ thu thập và phân loại dữ liệu dòng tiền định giá lại, đồng thời đào tạo chuyên sâu đội ngũ nhân sự về kỹ thuật đo lường rủi ro thị trường.

Khóa luận kết thúc bằng các kiến nghị cụ thể:

• Đối với Chính phủ: Duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát, tạo môi trường pháp lý minh bạch cho thị trường tài chính.
• Đối với Ngân hàng Nhà nước: Hoàn thiện hành lang pháp lý điều chỉnh các công cụ phái sinh lãi suất, nhất quán trong điều hành các mức lãi suất chỉ đạo, tăng cường công tác thanh tra giám sát và hướng dẫn áp dụng các chuẩn mực quốc tế Basel.
• Đối với Ngân hàng TMCP Bắc Á: Nhanh chóng kiện toàn bộ máy quản lý rủi ro, cân đối nguồn vốn ngắn hạn phục vụ cho vay trung dài hạn để tránh rủi ro thanh khoản và biến động lãi suất.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả cụ thể thông qua hệ thống hóa lý luận và đánh giá thực tiễn:

1. Đã phản ánh chi tiết thực trạng hoạt động kinh doanh của BAC A BANK trong giai đoạn tái cơ cấu 2010 - 2012, chỉ ra sự dịch chuyển của cơ cấu huy động vốn (tỷ trọng tiền gửi ngắn hạn dưới 12 tháng chiếm 71,9% tại thời điểm 31/12/2010) và cơ cấu dư nợ tín dụng.
2. Làm rõ nguyên nhân dẫn đến mức sụt giảm 74% lợi nhuận năm 2012 của BAC A BANK thông qua dữ liệu tài chính cụ thể: chi phí dự phòng rủi ro tín dụng tăng 68,9% (từ 325 tỷ lên 549 tỷ đồng), chi phí hoạt động tăng 61,4% (từ 363 tỷ lên 586 tỷ đồng) và chi phí vốn liên ngân hàng tăng cao trong giai đoạn căng thẳng thanh khoản.
3. Hệ thống hóa đầy đủ cơ sở pháp lý về phái sinh lãi suất tại Việt Nam (các quy chuẩn về vốn tự có tối thiểu 1.000 tỷ đồng theo Quyết định 62/2006/QĐ-NHNN, hệ số chuyển đổi rủi ro cam kết ngoại bảng theo Thông tư 13/2010/TT-NHNN).
4. Khóa luận đóng góp việc xây dựng định hướng phòng ngừa rủi ro kết hợp giữa giải pháp nội bảng (tái cơ cấu kỳ hạn tài sản) và ngoại bảng (triển khai các công cụ phái sinh IRS, FRA) phù hợp với quy mô một ngân hàng thương mại cổ phần tầm trung.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình nghiên cứu:

• Dữ liệu khảo sát dừng lại ở mốc thời gian năm 2012; các bảng tính định lượng khe hở nhạy cảm lãi suất và thay đổi lãi suất trung bình ($RSA$, $RSL$, $\Delta i$) chưa được mở rộng kiểm chứng bằng chuỗi dữ liệu dài hạn.
• Đề tài chưa triển khai tính toán thực nghiệm mô hình VaR và mô hình thời lượng ($DGAP$) trên số liệu chi tiết danh mục trái phiếu và cho vay thực tế của BAC A BANK do những hạn chế về khả năng tiếp cận dữ liệu nội bộ thời điểm năm 2013.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Thực hiện kiểm tra sức chịu tải danh mục (stress testing) theo các kịch bản sốc lãi suất dịch chuyển 200 điểm cơ bản căn cứ theo Trụ cột 2 của Hiệp ước Basel II.
• Nghiên cứu mô hình kết hợp rủi ro lãi suất với rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản trong điều kiện áp dụng Basel II và Basel III tại các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng đang thực hiện khóa luận hoặc đề án nghiên cứu về quản trị bảng cân đối kế toán và quản trị rủi ro thị trường.
• Chuyên viên phòng nguồn vốn, phòng quản lý rủi ro và bộ phận ALM tại các ngân hàng thương mại cổ phần có quy mô tương đương.
• Nội dung có giá trị tham khảo trọng tâm bao gồm: Phần phân tích so sánh ưu - nhược điểm của mô hình định giá lại, mô hình thời lượng và VaR tại Chương 1; phương pháp phân tích tác động của chính sách trần lãi suất và biến động thị trường liên ngân hàng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Những nguyên nhân chủ yếu nào khiến lợi nhuận trước thuế năm 2012 của Ngân hàng TMCP Bắc Á sụt giảm 74% so với năm 2011? Theo số liệu báo cáo tài chính trong văn bản, lợi nhuận trước thuế năm 2012 của ngân hàng đạt 54,2 tỷ đồng (giảm 157 tỷ đồng, tương ứng giảm 74% so với mức 211,2 tỷ đồng của năm 2011). Sự sụt giảm này xuất phát từ:

• Biên lãi thuần bị thu hẹp do NHNN áp trần lãi suất huy động và chỉ đạo giảm lãi suất cho vay về 12% - 15%.
• Tỷ lệ nợ xấu tăng từ 3,7% lên 5,3%, buộc ngân hàng phải tăng chi phí trích lập dự phòng rủi ro từ 325 tỷ đồng lên 549 tỷ đồng.
• Chi phí vốn tăng đột biến do ngân hàng phải vay mượn trên thị trường liên ngân hàng với lãi suất cao trong giai đoạn căng thẳng thanh khoản.
• Chi phí hoạt động tăng thêm gần 223 tỷ đồng (từ 363 tỷ lên 586 tỷ đồng) phục vụ việc tái định vị thương hiệu, nâng cấp cơ sở vật chất cho gần 70 điểm giao dịch và mở rộng mạng lưới.

2. Khóa luận chỉ ra những hạn chế cố hữu nào của mô hình định giá lại (Repricing Model) trong việc lượng hóa rủi ro lãi suất? Văn bản nêu rõ 4 nhược điểm của mô hình định giá lại:

• Chỉ tiêu đánh giá phức tạp trên thực tế do khó phân định các tài khoản không có kỳ hạn cố định (như tiền gửi thanh toán không kỳ hạn) vào nhóm nhạy cảm hay không nhạy cảm lãi suất.
• Bỏ qua hiệu ứng giá thị trường: Mô hình chỉ đo lường sự thay đổi của thu nhập kế toán ngắn hạn ($\Delta NII$) mà không phản ánh sự suy giảm giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu.
• Kỳ định giá tích lũy không đồng đều dẫn đến kết quả ước tính sai lệch.
• Giả định khách hàng nắm giữ tài sản đến hạn mà không tính đến hành vi trả nợ trước hạn của người đi vay hoặc rút tiền trước hạn của người gửi tiền khi lãi suất thị trường thay đổi.

3. Theo văn bản, Quyết định số 62/2006/QĐ-NHNN đặt ra các điều kiện pháp lý nào để ngân hàng thương mại được thực hiện giao dịch hoán đổi lãi suất? Quy định nêu rõ các điều kiện đối với ngân hàng thương mại:

• Phải có vốn tự có đạt từ 1.000 tỷ đồng trở lên (hoặc giá trị tương đương).
• Ban hành quy trình nội bộ về thực hiện giao dịch hoán đổi lãi suất, bao gồm các biện pháp phòng ngừa rủi ro.
• Tổng lãi ròng phát sinh từ các giao dịch hoán đổi lãi suất phải là số dương; trường hợp phát sinh lỗ ròng thì mức lỗ tối đa không được vượt quá 5% vốn tự có của ngân hàng.
• Tuân thủ các quy định về quản lý ngoại hối liên quan đến trao đổi vốn gốc nếu thực hiện hoán đổi giữa hai đồng tiền khác nhau.

4. Khung giám sát rủi ro lãi suất theo Trụ cột 2 của Hiệp ước Basel II được đề cập với những yêu cầu kỹ thuật nào? Basel II khuyến nghị các ngân hàng áp dụng mô hình VaR để lượng hóa rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng. Trụ cột 2 yêu cầu cơ quan giám sát kiểm soát chặt chẽ các ngân hàng có mức độ rủi ro lãi suất vượt quá 20% tổng vốn cấp 1 và vốn cấp 2. Khi đó, tổ chức tín dụng bắt buộc phải thực hiện các kịch bản thử nghiệm áp lực (stress testing) với giả định mặt bằng lãi suất tăng hoặc giảm 200 điểm cơ bản (tương đương 2%) nhằm đánh giá mức độ tổn hại đến giá trị tài sản Có và tài sản Nợ, làm cơ sở để yêu cầu bổ sung vốn hoặc tái cơ cấu danh mục.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Hữu Nguyên đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận về rủi ro lãi suất và các mô hình lượng hóa tổn thất (GAP, DGAP, VaR) trong hoạt động ngân hàng thương mại. Thông qua việc phân tích thực trạng bảng cân đối kế toán và kết quả kinh doanh của Ngân hàng TMCP Bắc Á giai đoạn 2010 - 2012, công trình làm rõ những thách thức từ sự biến động lãi suất thị trường, áp lực thanh khoản và chi phí dự phòng nợ xấu ảnh hưởng đến biên độ lợi nhuận của ngân hàng. Hệ thống giải pháp được đề xuất tập trung vào việc hoàn thiện mô hình tổ chức ALCO, nâng cao năng lực định lượng tài sản Có - tài sản Nợ và chủ động ứng dụng công cụ phái sinh để kiểm soát rủi ro lãi suất trong môi trường kinh doanh nhiều biến động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, toàn cầu hóa nền kinh tế không còn là vấn đề xa lạ mà đã và đang trở thành một xu hƣớng phát triển tất yếu khách quan đối với nền kinh tế của một quốc gia. Theo đó thì tự do hoá lãi suất là một trong những nội dung quan trọng của tự do hoá tài chính, điều này cũng đồng nghĩa với việc lãi suất trên thị trƣờng sẽ do cung – cầu vốn quyết định. Đây là cơ hội để Ngân hàng huy động các nguồn lực tài chính trong xã hội nhƣng cũng là thách thức không nhỏ cho hoạt động của các Ngân hàng vì cạnh tranh lãi suất sẽ diễn ra ảnh hƣởng đến phần chênh lệch đầu ra – đầu vào dự tính.

Nguy cơ đối mặt với các loại rủi ro vì thế sẽ càng gia tăng, trong đó cần phải tính đến là rủi ro lãi suất. Thêm vào đó là diễn biến phức tạp của lãi suất trên thị trƣờng tiền tệ trong những năm gần đây càng làm nguy cơ đối mặt với loại rủi ro này đối với hoạt động ngân hàng càng lớn hơn. Trong bối cảnh đó, đòi hỏi hệ thống ngân hàng nói chung và Ngân hàng TMCP Bắc Á nói riêng phải đổi mới, nâng cao hoạt động quản trị mà đặc biệt là quản trị rủi ro lãi suất. Chính vì vậy em xin chọn đề tài “Quản trị rủi ro lãi suất của Ngân hàng TMCP Bắc Á- Thực trang và giải pháp” làm nội dung nghiên cứu với mong muốn là vận dụng những kiến thức đã học tập để xem xét, giải quyết một vấn đề thực tiễn và đóng góp vào việc nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro lãi suất của Ngân hàng TMCP Bắc Á.

Mục đích nghiên cứu Khóa luận nghiên cứu về những vấn đề lý luận cơ bản về quản trị rủi ro lãi suất. Ngoài ra khóa luận còn xem xét, đánh giá thực trạng quản trị rủi ro lãi suất của NHTM Bắc Á, từ đó đƣa ra một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro lãi suất của Ngân hàng TMCP Bắc Á. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của khóa luận chủ yếu tập trung vào tình hình quản trị rủi ro lãi suất của Ngân hàng TMCP Bắc Á. Phạm Hữu Nguyên NHTM D-K12 2 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là tập trung nghiên cứu về bản chất của rủi ro lãi suất, những nội dung chính của hoạt động quản trị rủi ro lãi suất.

Từ đó cho ta một cái nhìn khá toàn diện về cơ cấu TSC-TSN để đánh giá thực trạng rủi ro lãi suất của NHTM Bắc Á trong những năm gần đây 2010-2012. Phƣơng pháp nghiên cứu Đề tài nghiên cứu dựa trên các phƣơng pháp nghiên cứu: - Phƣơng pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử; - Phƣơng pháp thống kê, phân tích tổng hợp; - Các mô hình định lƣợng rủi ro lãi suất: GAP, Var, DGAP… - Phân tích thực chứng và phân tích chuẩn tắc. Kết cấu: Tên đề tài “Quản trị rủi ro lãi suất của Ngân hàng TMCP Bắc Á- Thực trang và giải pháp” Khóa luận còn 3 phần chính và đƣợc chia làm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về lãi suất và rủi ro lãi suất tại các ngân hàng thƣơng mại. Chƣơng 2: Thực trạng quản trị rủi ro lãi suất của Ngân hàng thƣơng mại cổ phần Bắc Á.

Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động quản trị rủi ro lãi suất tại NHTMCP Bắc Á. Phạm Hữu Nguyên NHTM D-K12 3 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI. Khái quát rủi ro trong hoạt động ngân hàng Cùng với việc các cam kết hội nhập WTO bắt đầu có hiệu lực và lộ trình tăng vốn lên 10.000 tỷ đồng vào năm 2015, các ngân hàng Việt Nam đang thực sự bƣớc vào giai đoạn cạnh tranh mới quyết liệt hơn với nhiều định chế tài chính quốc tế lớn ngay trên thị trƣờng nội địa truyền thống của mình. Để có thể tồn tại và phát triển bền vững, các ngân hàng thƣơng mại phải nỗ lực nâng cao năng lực cạnh tranh, một mặt không ngừng gia tăng các dịch vụ và mặt khác nâng cao năng lực quản trị trong đó năng lực quản trị rủi ro đƣợc xem là quan trọng hàng đầu.

Với tốc độ tăng trƣởng khá cao của ngành ngân hàng - “mạch máu của nền kinh tế”, cùng xu thế hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế khu vực và thế giới, thêm vào đó là những gì đã diễn ra trên thị trƣờng tiền tệ Việt Nam trong thời gian gần đây cho thấy vấn đề quản trị rủi ro trong các ngân hàng thƣơng mại có ý nghĩa cấp bách cả về lý luận và thực tiễn. Trƣớc hết ta phải hiểu rủi ro là khả năng các sự kiện, đƣợc dự đoán trƣớc hay bất ngờ, có thể gây ra tác động bất lợi đối với vốn hay thu nhập của ngân hàng. Rủi ro tài chính a) Rủi ro thị trường Rủi ro thị trƣờng là rủi ro tiềm ẩn của một TCTD khi các biến động của giá thị trƣờng gây ra những tác động bất lợi lên vốn và thu nhập của TCTD. Phạm Hữu Nguyên NHTM D-K12 4 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng Rủi ro thị trƣờng có nhiều hình thức nên đƣợc chia ra làm 3 loại là rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, và rủi ro giá cả.

Ba loại này nằm trong khái niệm rộng về rủi ro thị trƣờng cũng nhƣ phù hợp với cách thức đo lƣờng rủi ro này trong nội bộ ngân hàng.  Rủi ro lãi suất. Rủi ro lãi suất là những tổn thất tiềm năng mà ngân hàng phải gánh chịu hay nguy cơ biến động thu nhập và giá trị ròng của ngân hàng khi lãi suất thị trƣờng biến động. Vì đây là đối tƣợng chính của đề tài nên sẽ đƣợc nêu rõ trong phần dƣới.

 Rủi ro hối đoái hay còn gọi là rủi ro tỷ giá. Rủi ro hối đoái là rủi ro tiềm ẩn ảnh hƣởng đến thu nhập và vốn phát sinh do có sự thay đổi về tỷ giá hối đoái. Nguyên nhân chủ quan dẫn đến rủi ro tỷ giá của các NHTM là do trạng thái ngoại hối không cân xứng, tức là có sự chênh lệch giá trị tài sản Có và tài sản Nợ ngoại hối hoặc chênh lệch giữa doanh số mua vào và bán ra của đồng tiền nƣớc ngoài. Nguyên nhân khách quan khác là do sự biến động tỷ giá theo chiều hƣớng bất lợi đối với ngân hàng.

Nguyên nhân của sự biến động này là : cung - cầu ngoại tệ trên thị trƣờng, cán cân thanh toán quốc tế, chính sách thuế quan, năng suất lao động, tình hình kinh tế chính trị của mỗi nƣớc, lãi suất đồng ngoại tệ và nội tệ.  Rủi ro về giá Rủi ro về giá là rủi ro tiềm ẩn ảnh hƣởng đến thu nhập và vốn phát sinh từ những thay đổi bất lợi của giá trị công cụ tài chính và các khoản đầu tƣ khác hoặc các tài sản có của ngân hàng hoặc các công ty con của ngân hàng ở trong bảng hoặc ngoại bảng cân đối, do thay đổi về giá trị hoặc giá thị trƣờng. Rủi ro này phát sinh từ việc thiết lập thị trƣờng, từ các giao dịch, các hoạt động tạo trạng thái lãi suất, hối đoái, vốn cổ phần, và thị trƣờng hàng hóa. Một số ngân hàng áp dụng thuật ngữ rủi ro giá cả thay cho rủi ro thị trƣờng.

Bởi vì rủi ro giá cả chủ yếu đề cập đến những thay đổi các nhân tố thị trƣờng (ví dụ: lãi suất, tính thanh khoản thị trƣờng, những sự biến động …) có ảnh hƣởng đến giá trị các công cụ đƣợc mua bán trên thị trƣờng. Các tài khoản sơ cấp bị ảnh hƣởng bởi rủi ro giá cả là Phạm Hữu Nguyên NHTM D-K12 5 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng các tài khoản đƣợc đánh giá lại để lập báo cáo tài chính (VD: trạng thái vốn cổ phần trong các công ty khác, các tài khoản kinh doanh, các công cụ phái sinh và các sản phẩm hối đoái). b) Rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng là rủi ro tiềm ẩn đối với thu nhập hay vốn phát sinh khi đối tác không đáp ứng đƣợc các điều kiện của hợp đồng hay không thực hiện đầy đủ nhƣ đã thoả thuận theo các điều khoản của hợp đồng. Rủi ro tín dụng là loại rủi ro lớn nhất của ngân hàng, thƣờng xuyên xảy ra và gây thiệt hại cho ngân hàng thƣơng mại.

Thông thƣờng đối với ngân hàng trên thế giới nó mang lại 2/3 thu ngập, còn ở Việt Nam khoảng 90% thu nhập của ngân hàng thƣơng mại. Vì đem lại nhiều thu nhập nên kèm theo nó là khi rủi ro xảy ra thì hậu quả lại rất lớn. Rủi ro tín dụng tồn tại trên cả nội bảng và ngoại bảng cân đối của ngân hàng. Rõ ràng rủi ro tín dụng phát sinh từ các món cho vay nhƣng còn có các nguồn khác gây ra rủi ro tín dụng nhƣ: - Tài trợ và chấp thuận thƣơng mại.

- Giao dịch liên ngân hàng. - Cam kết và bảo lãnh. - Các công cụ phái sinh lãi suất, ngoại hối, tín dụng. - Nắm giữ trái phiếu và cổ phiếu.

- Thanh toán giao dịch. Trong quan hệ tín dụng có hai đối tƣợng tham gia là ngân hàng cho vay và ngƣời đi vay. Nhƣng ngƣời đi vay sử dụng tiền vay trong một thời gian, không gian cụ thể, tuân theo sự chi phối của những điều kiện cụ thể nhất định mà ta gọi là môi trƣờng kinh doanh, và đây là đối tƣợng thứ ba có mặt trong quan hệ tín dụng. Rủi ro tín dụng xuất phát từ môi trƣờng kinh doanh gọi là rủi ro do nguyên nhân khách quan.

Rủi ro xuất phát từ ngƣời vay và ngân hàng cho vay gọi là rủi ro do nguyên nhân chủ quan.  Nguyên nhân khách quan: Môi trƣờng kinh tế không ổn định, môi trƣờng pháp lý chƣa thuận lợi. Phạm Hữu Nguyên NHTM D-K12 6 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng  Nguyên nhân chủ quan: Khách hàng vay vốn sử dụng sai mục đích, tình hình tài chính khách hàng yếu kém hoặc khách hàng không có thiện chí trả tiền. Mặt khác cũng do yếu tố con ngƣời trong ngân hàng còn thiếu trình độ chuyên môn, hệ thống kiểm soát yếu tố kiểm soát nội bộ yếu kém.