CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỊ TRƯỜNG GIAO SAU VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ MỘT SỐ NƯỚC TRONG VIỆC XÂY DỰNG THỊ TRƯỜNG GIAO SAU 1.1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA THỊ TRƯỜNG GIAO SAU: Thị trường giao sau có thể được xem như đã xuất hiện từ thời Trung cổ tại nhiều nước trên Thế Giới, nó được phát triển để đáp ứng yêu cầu của giới nông dân và thương nhân. Hãy xem xét tình hình của nông dân vào những tháng trước mùa thu hoạch trong năm, sẽ thấy có sự không ổn định về giá nông sản đối với nông dân. Vào những năm mất mùa, khan hiếm hàng hóa, người nông dân có thể giữ lại, không vội vàng bán ra và người thương nhân sẽ phải mua với giá đắt. Ngược lại, khi được mùa, người nông dân lại bị thương nhân ép giá và chịu ảnh hưởng rất lớn đối với những rủi ro này.
Do đó, việc người nông dân và thương nhân gặp nhau trước mùa thu hoạch để thỏa thuận về giá cả hàng hóa, nông sản sẽ được người nông dân cung cấp sau, là một việc làm rất có ý nghĩa. Như vậy, rủi ro về giá của cả hai bên đều đã được giải quyết, từ đó, thị trường giao sau đầu tiên trên thế giới đã ra đời tại thành phố Chicago (Hoa Kỳ). Vào những thập niên đầu Thế kỷ 19, cùng với sự phát triển của ngành công nghiệp, máy gặt McCormick đã được phát minh giúp cho sản xuất ngũ cốc đạt năng suất cao; cùng với việc sản xuất nông nghiệp mang tính mùa vụ nên sản lượng tăng đột biến vào mùa thu hoạch. Để có thể bán được hàng hóa, người nông dân khắp nước Mỹ đã phải tập trung về thành phố Chicago để tiêu thụ sản phẩm của mình.
Tuy nhiên, việc sản xuất ngũ cốc có tính mùa vụ nên phần lớn ngũ cốc chở đến Chicago vào mùa thu hoạch, làm gia tăng nguồn cung, giá cả giảm mạnh. Trong khi đó, hệ thống kho bãi không đủ để dự trữ và việc vận chuyển hàng loạt với số lượng lớn thời bấy giờ là vô cùng khó khăn đã gây nhiều tổn thất cho người nông dân. Vào năm 1848, Hội đồng thương mại Chicago được thành lập, có tên gọi là The Chicago Board of Trade (CBOT). Ở đó, người nông dân và các thương nhân có Trang 8 thể mua bán trao ngay tiền mặt và lúa mì theo tiêu chuẩn về số lượng và chất lượng do CBOT quy định.
Nhưng các giao dịch ở CBOT lúc bấy giờ chỉ dừng lại ở hình thức của một chợ nông sản vì hình thức mua bán chỉ là nhận hàng – trao tiền đủ, sau đó thì quan hệ của các bên chấm dứt. Một vài năm sau đó, một kiểu hợp đồng mới xuất hiện dưới hình thức là các bên thỏa thuận mua bán với nhau một số lượng lúa mì đã được tiêu chuẩn hóa vào một thời điểm trong tương lai với một giá xác định trước. Nhờ đó người nông dân biết mình sẽ nhận được bao nhiêu cho vụ mùa của mình, còn thương nhân thì biết được khoản lợi nhuận dự kiến. Hai bên ký kết với nhau một hợp đồng và trao một số tiền đặt cọc trước gọi là “tiền bảo đảm”.
Và việc mua bán này ngày càng phát triển và trở nên phổ biến đến nỗi Ngân hàng cho phép sử dụng hợp đồng này là tài sản đảm bảo cho khoản vay. Và rồi, người ta mua đi bán lại, trao tay chính loại hợp đồng này trước ngày nó được thanh lý. Khi người thương nhân không muốn lúa mì thì họ có thể bán lại hợp đồng cho người khác hoặc người nông dân không muốn giao hàng thì họ có thể chuyển nghĩa vụ của mình cho người nông dân khác. Giá cả hợp đồng lên xuống dựa vào diễn biến của thị trường lúa mì.
Chẳng bao lâu nhà đầu cơ thấy rằng họ có thể mua bán hợp đồng hơn là mua bán chính sản phẩm đó. Bằng cách này, họ có thể đầu cơ trên giá sản phẩm giao dịch trong tương lai và không phải lo lắng về việc giao nhận hàng và kho chứa sản phẩm. Đến năm 1865, CBOT hoàn thiện thêm những quy định cụ thể có tính bắt buộc về giao dịch như độ lớn của hợp đồng, chất lượng, phương thức thanh toán, phương thức giao nhận hàng hóa và những quy định về tổ chức và hoạt động khác. Chính vì vậy, thời điểm này được xem là cột mốc đánh dấu sự ra đời một cách khá hoàn chỉnh của thị trường giao sau tại Mỹ.
Vào năm 1874, Chicago Product Exchange được thành lập và sau đó trở thành Chicago Butter and Egg Board. Đến năm 1898, tổ chức này được sắp xếp lại thành Sở Giao Dịch hàng hóa Chicago (Chicago Mercantile Exchange - CME). Sở giao dịch đã thiết lập các điều luật và quy định để điều hành các giao dịch này. Năm Trang 9 1920, công ty thanh toán bù trừ được thành lập.
Vào khoảng thời gian đó, hầu hết các thành phần chủ yếu của hợp đồng giao sau đã trở về như những ý nghĩa của chúng. Ngày nay, thị trường giao sau đã phát triển đến mức khá hoàn hảo, phát huy nhiều lợi thế của một phương thức hiện đại, làm tăng thêm nền văn minh thương mại Thế Giới. Thị trường giao sau đã vượt xa khỏi giới hạn của hợp đồng nông sản ban đầu, nó trở thành công cụ tài chính để bảo vệ các loại hàng hóa truyền thống và cũng là một trong những công cụ đầu tư hữu hiệu nhất trong ngành tài chính. CME là sàn giao dịch lớn nhất và giao dịch nhiều hợp đồng giao sau tài chính nhất Thế giới trong nhiều lĩnh vực hàng hóa như lãi suất, chỉ số chứng khoán, ngoại hối, nông sản, năng lượng và các hàng hóa khác như các sản phẩm dẫn xuất kinh tế (Economic Derivaties).
Thị trường giao sau hiện nay hoạt động liên tục thông qua hệ thống Globex nối liền 12 trung tâm tài chính lớn trên Thế giới, sở hữu khoảng 70% lưu lượng vốn toàn cầu vào ra thị trường hàng ngày. Sự thay đổi giá cả của các loại hàng hóa chuyển biến từng giây và gây ảnh hưởng không chỉ đến nền kinh tế của một quốc gia mà cả khu vực và toàn Thế Giới. Vì vậy, thị trường giao sau có tầm quan trọng rất lớn đối với toàn bộ nền kinh tế.2 KHÁI NIỆM VỀ THỊ TRƯỜNG GIAO SAU: 1.1 Khái niệm: Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về thị trường giao sau nhưng nói một cách dể hiểu như sau: Thị trường giao sau là thị trường mua bán hàng hóa được giao và thanh toán ở một ngày nhất định trong tương lai nhưng theo giá thỏa thuận hiện tại. Chẳng hạn, khi doanh nghiệp thực hiện việc mua bán cà phê bằng hợp đồng giao sau, giá cà phê được chốt ngay tại thời điểm đặt lệnh (là thời điểm mà giá cà phê trên thị trường Quốc tế mà Doanh nghiệp cho là hợp lý nhất), còn hàng thì giao sau với thời điểm do hai bên thỏa thuận.
Điều quan trọng là tại thời điểm giao hàng, giá có thay đổi đi chăng nữa thì giao dịch vẫn thực hiện theo giá đã chốt lệnh từ trước. Trang 10 Tên gọi hợp đồng giao sau xuất phát từ thuật ngữ Commodities Futures Contract và vì vậy người ta đặt tên cho thị trường này là Commodities Futures Market hoặc Futures Market. Hiện nay, các tài liệu trong nước có rất nhiều cách gọi cho loại hợp đồng này, cụ thể như hợp đồng Future, hợp đồng Futures, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng giao sau… Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, các sách, giáo trình tài chính, các đề tài nghiên cứu, các văn bản của Bộ Thương Mại … sử dụng thuật ngữ “thị trường giao sau”, “hợp đồng giao sau” để chỉ loại quan hệ này, nên tôi cũng lựa chọn thuật ngữ này trong đề tài của mình.2 Hàng hóa trong thị trường giao sau: Hàng hóa được mua bán trong thị trường giao sau là hàng hóa được cho phép mua bán tại Sở giao dịch. Lúc đầu, đối tượng của hợp đồng giao sau trên thị trường là các mặt hàng đơn giản như lúa mì hay cà phê.
Các nhà đầu tư mua bán hợp đồng giao sau với mục đích nhằm giảm bớt sự lo ngại xảy ra biến cố khiến giá bị đẩy lên cao hay thấp xuống trong những tháng sau đó. Đến thập niên 80, các hợp đồng giao sau bắt đầu nở rộ và phổ biến trong các giao dịch thương mại và bao gồm nhiều loại khác nhau như hợp đồng giao sau về chỉ số (chỉ số S&P 500, chỉ số trái phiếu, chỉ số chứng khoán của tất cả các loại chứng khoán trên thị trường niêm yết và OTC), về lãi suất (tín phiếu, trái phiếu trung dài hạn), về ngoại hối (USD, EUR, GBP …. ), về kim loại và khoáng sản (bạch kim, vàng, bạc, đồng…), ngũ cốc (lúa mì, lúa mạch, bắp, đậu nành…), thịt (thịt bò, thịt heo…), thực phẩm và tơ sợi (cà phê, đường, vải…), năng lượng (dầu thô, khí đốt, xăng…), gỗ, cao su… Các loại hàng hóa này gọi là hàng hóa cơ sở, nó là cơ sở để các bên thiết lập hợp đồng. Vì trong hợp đồng giao sau, các bên ký kết hợp đồng mua bán hàng hóa không hẳn để thiết lập một việc giao nhận hàng hóa thực sự mà hầu hết các bên xem các loại hàng hóa đó chỉ là công cụ để bảo hộ, để đầu cơ bằng nghiệp vụ thanh toán bù trừ.3 Các thành phần trong thị trường giao sau: 1.1Sở giao dịch: Trang 11 Sở giao dịch là nơi tổ chức tập trung để tiến hành các lệnh mua bán của khách hàng, là nơi thực hiện các hợp đồng giao sau.
Hàng hóa mua bán trên Sở giao dịch là hàng hóa trong danh mục, có cung cầu lớn và thường xuyên biến động. Sở giao dịch quy định các tiêu chuẩn về loại hàng, lượng hàng, phẩm chất hàng hóa, giá cả, thời gian giao hàng,… Mục đích mua bán ở Sở giao dịch là nhằm bảo hiểm rủi ro và kiếm lợi nhuận do chênh lệch giá. Những điểm khác biệt của việc mua bán ở Sở giao dịch hàng hóa: Hoạt động mua bán tại Sở giao dịch chủ yếu mang tính đầu cơ nhằm mục đích sinh lợi. Đây là hoạt động chủ yếu của Sở giao dịch, để đảm bảo có lãi, người ta thực hiện việc mua bán song hành, bao gồm mua bán song hành trong tháng, mua bán song hành giữa các thị trường, mua bán song hành trong một hàng hóa, mua bán song hành giữa các sản phẩm của hàng hóa.
Mua bán tại Sở giao dịch hàng hóa cho phép các bên tự phòng ngừa rủi ro bằng những hợp đồng giao sau và bản chất của nghiệp vụ tự bảo hiểm là hoạt động đầu cơ để tránh các rủi ro trong kinh doanh.