Mở đầu là SGDCK Stockholm năm 1993, theo sau là SGDCK Helsinki năm 1995 và SGDCK Copenhagen năm 1996, SGDCK Amsterdam năm 1997, SGDCK Australia năm 1998. Và rồi các SGDCK Toronto, Frankfurt, Singapore, Hongkong, London, Paris, Tokyo, New York… cũng lần lượt được tư hữu hoá và chuyển sang hình thức công ty cổ phần. Lý do của trào lưu cổ phần hoá tiến tới đại chúng hoá các SGDCK theo mô hình thành viên chủ yếu là vì mô hình thành viên không cho phép các thị trường giao dịch tập trung này có đủ khả LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 năng tài chính để hiện đại hoá sàn giao dịch và cạnh tranh với các đối thủ cả về phương diện công nghệ lẫn phương diện tài chính. Hơn nữa, với mô hình sở hữu thành viên (chủ yếu là hoạt động phi lợi nhuận), các SGDCK truyền thống cũng rất khó có thể đương đầu với những thách thức của quá trình toàn cầu hoá TTCK.
Hiện nay có khoảng 26,5% SGDCK trên thế giới áp dụng mô hình này. Ví dụ: SGDCK Tokyo (TSE) trước đây được tổ chức theo mô hình thành viên. Tuy nhiên, Luật Chứng khoán và Sở giao dịch (sửa đổi) đã cho phép TSE chuyển sang hoạt động theo mô hình công ty cổ phần từ ngày 1/11/2001. TSE có các chức năng: cung cấp các tiện ích cho hoạt động giao dịch chứng khoán và chứng khoán phái sinh; cung cấp thông tin thị trường; đảm bảo công bằng cho các giao dịch thực hiện trên SGDCK, bảo vệ quyền và lợi ích của công chúng đầu tư; thực hiện các chức năng kinh doanh khác có liên quan đến lĩnh vực chứng khoán và TTCK.
TSE được quyền ban hành các quy chế về giao dịch chứng khoán, thành viên giao dịch, niêm yết chứng khoán, giám sát và các quy định cần thiết khác cho hoạt động điều hành của SGDCK. Mô hình quản lý của TSE bao gồm: Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ), Hội đồng quản trị (HĐQT), Uỷ ban kiểm toán nội bộ, Hội đồng tư vấn và Ban giám đốc. ĐHĐCĐ là cơ quan có quyền lực cao nhất quyết định các vấn đề thuộc thẩm quyền của ĐHĐCĐ quy định theo Luật Thương mại. HĐQT do ĐHĐCĐ bầu, có nhiệm kỳ là 2 năm.
HĐQT có số lượng không quá 12 người, trong đó phải có tối thiểu 1 thành viên độc lập không tham gia điều hành hoặc kinh doanh trong lĩnh vực chứng khoán, có nhiệm vụ đưa ra các đánh giá độc lập đối với các hoạt động của thị trường chúng khoán. Uỷ ban kiểm toán nội bộ gồm tối đa 4 thành viên do ĐHĐCĐ bầu, có nhiệm kỳ 4 năm, trong đó có tối thiểu một thành viên độc lập không tham gia vào hoạt động chứng khoán. Hội đồng tư vấn được thành lập theo đề nghị của HĐQT, thực hiện chức năng tư vấn, đưa ra ý kiến lên HĐQT về các vấn đề quan trọng có liên quan đến hoạt động điều hành hoạt động thị trường của SGDCK. Ban giám đốc đứng đầu là giám đốc điều hành, là thành viên HĐQT và do HĐQT bổ nhiệm, là đại diện theo pháp luật của SGDCK.
Hiện nay Ban giám đốc TSE có 9 người, trong đó Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 SGDCK tổ chức theo mô hình công ty cổ phần niêm yết (công ty niêm yết đại chúng): Theo mô hình này, SGDCK thực hiện phát hành cổ phiếu ra công chúng và niêm yết trên chính SGDCK do mình quản lý. Đây là mô hình đang được nhân rộng hiện nay trên thế giới. Hiện nay có khoảng 26,5% SGDCK trên thế giới áp dụng mô hình này, ví dụ SGDCK Phillipines, Australia, Malaysia…SGDCK Singapore (SGX) là SGDCK đầu tiên ở Châu Á – Thái Bình Dương chuyển từ mô hình thành viên sang công ty cổ phần và cũng là SGDCK đầu tiên hợp nhất giữa giao dịch chứng khoán và giao dịch các công cụ phái sinh.
Ngày 23/11/2000, SGX là SGDCK đầu tiên ở Châu Á Thái Bình Dương niêm yết sau khi phát hành cổ phiếu ra công chúng. Vốn của SGX được nắm giữ bởi 3 cổ đông chính là: thành viên của SGX, SEL Holdings Pte Ltd (một pháp nhân được thành lập để nắm giữ cổ phần của SGX cho Quỹ phát triển thị trường vốn) và các cổ đông mới. Hiện vốn pháp định của SGX là 1 tỷ đôla Singapore. Luật chứng khoán Singapore quy định SGX có vai trò quan trọng và duy nhất trong việc cung cấp cơ sở hạ tầng và địa điểm giao dịch, bù trừ và thanh toán chứng khoán và công cụ phái sinh ở Singapore.
SGX có nhiệm vụ đề ra và cưỡng chế thực thi các quy định áp dụng cho các công ty muốn huy động vốn qua SGDCK. Tuy nhiên, các quy định này của SGX phải được MAS (Cơ quan Quản lý tiền tệ Singapore) phê chuẩn. Ngoài chức năng trên, SGX còn được thực hiện các chức năng như giám sát thị trường để phát hiện các giao dịch bất thường trên SGDCK, giám sát các công ty chứng khoán trong việc tuân thủ các quy định của SGX. Mô hình tổ chức của SGX bao gồm ĐHĐCĐ, HĐQT, Uỷ ban kiểm toán, Uỷ ban bầu cử, Uỷ ban phúc thẩm, Uỷ ban khen thưởng, Uỷ ban quản lý rủi ro, Uỷ ban giải quyết xung đột và Uỷ ban điều hành.
ĐHĐCĐ là cơ quan quyền lực cao nhất của SGDCK. HĐQT gồm 12 thành viên, được đề cử bởi Uỷ ban bầu cử. Thành viên của HĐQT được bầu thông qua ĐHĐCĐ. Nhiệm kỳ của các thành viên HĐQT không tham gia điều hành từ 4-6 năm.
Tại mỗi kỳ Đại hội thường niên sẽ có 1/3 số thành viên của HĐQT hết nhiệm kỳ. SGDCK tổ chức theo mô hình nhà nước sở hữu hoàn toàn hoặc một phần: Thực chất mô hình này là Chính phủ hoặc một cơ quan của Chính phủ đứng ra thành lập và quản lý SGDCK. Kinh phí để xây dựng và vận hành SGDCK do LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Chính phủ cung cấp. Ví dụ: SGDCK Warsava, Istanbul, Việt Nam… Mô hình này có ưu điểm là các chi phí cho giao dịch thấp, đảm bảo được tính định hướng trong quá trình phát triển TTCK và dung hoà được lợi ích của các chủ thể trên thị trường.
Tuy nhiên, mô hình này cũng có những hạn chế nhất định là thiếu tính độc lập và khá cứng nhắc, nên hoạt động thường kém hiệu quả. Qua các mô hình tổ chức SGDCK trên cho thấy, đặc điểm nổi bật là SGDCK các nước trên thế giới chủ yếu là các tổ chức tự quản (SROs), nghĩa là các thành viên /cổ đông tự thiết lập các quy chế điều chỉnh hoạt động của các thành viên cũng như của SGDCK. SGDCK có thẩm quyền quyết định việc kết nạp thành viên, cơ chế niêm yết và giao dịch chứng khoán tại SGDCK, cũng như các cơ chế giải quyết tranh chấp và xử lý vi phạm của các thành viên liên quan tới hoạt động giao dịch tại SGDCK. Cơ chế tự quản đã tồn tại trong lịch sử gần một trăm năm của TTCK thế giới.
Đa số các SGDCK trước đây lựa chọn cơ cấu sở hữu thành viên đều áp dụng cơ chế tự quản. Gần đây, khi quá trình chuyển đổi cơ cấu sở hữu đã biến nhiều SGDCK thành công ty cổ phần thì cơ chế tự quản vẫn tiếp tục tồn tại. Công ty chứng khoán công ty chứng khoán là một tổ chức tài chính trung gian ở thị trường chứng khoán, thực hiện trung gian tài chính thông qua các hoạt động chủ yếu như mua bán chứng khoán, môi giới chứng khoán cho khách hàng để hưởng hoa hồng, phát hành và bảo lãnh chứng khoán, tư vấn đầu tư và quản lý quỹ đầu tư. Công ty chứng khoán có thể tham gia quá trình trao đổi cổ phiếu trong thị trường với vai trò trung gian.
Nhà đầu tƣ Nhà đầu tư là tổ chức, cá nhân Việt Nam và tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia đầu tư trên thị trường chứng khoán. Nhà đầu tư cá nhân bao gồm : Nhà đầu tư chấp nhận rủi ro và Nhà đầu tư không thích rủi ro; Nhà đầu tư có tổ chức bao gồm: công ty đầu tư, công ty bảo hiểm, quỹ bảo hiểm xã hội, công ty tài chính. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Các công cụ đầu tƣ trên TTCK thƣờng gặp Các cổ phiếu đầu tư : Cổ phiếu là một trong những loại chứng khoán vốn cổ phần quen thuộc đối với rất nhiều người. Khi các nhà đầu tư đã thực hiện việc mua cổ phiếu thì họ đã trở thành người chủ sở hữu “một phần” tài sản của một công ty.
Nếu hoạt động sản xuất kinh doanh của công ty ngày một phát triển thuận lợi, giá cả mà các cổ đông sẵn sàng trả cho cổ phiếu của nó thường là tăng lên; lúc đó những cổ đông đã mua cổ phiếu này với giá thấp hơn sẽ có cơ hội kiếm được lợi nhuận. Tất nhiên, nếu công ty hoạt động không hiệu quả, giá cổ phiếu của nó sẽ đi xuống; các cổ đông sẽ bị lỗ. Vấn đề đặt ra là, các thông tin cần thiết cho việc đánh giá chất lượng hoạt động của các doanh nghiệp vừa thiếu lại vừa chưa đủ độ tin cậy. Chứng chỉ quỹ: Chứng chỉ quỹ là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn góp của quỹ đại chúng.
Trái phiếu công ty: Trái phiếu công ty là hình thức thông dụng nhất của chứng khoán nợ công ty. Về thực chất, trái phiếu công ty được xem như là một chứng chỉ ghi nhận sự cam kết của công ty về việc sẽ thanh toán số tiền mà nhà đầu tư đã cho công ty vay vào một ngày xác định. Để sử dụng được số tiền mà nhà đầu tư đã cho vay, công ty phải trả cho người cầm giữ trái phiếu một số “lãi” nhất định hàng năm. “Lãi” này được xác định theo tỷ lệ phần trăm so với số tiền mà người đầu tư cho công ty vay.
Vì người cầm giữ trái phiếu không phải là chủ sở hữu công ty nên họ không được chia cổ tức hay không có quyền bầu cử cũng như tham gia vào các vấn đề khác của công ty. Lưu ý rằng, các công ty muốn bán trái phiếu ra công chúng phải phải được sự đồng ý của UBCK, trong đó có một bản cáo bạch bao gồm các thông tin về công ty và những vấn đề liên quan đến việc phát hành trái phiếu. Trái phiếu địa phương: Trái phiếu địa phương được sử dụng khá phổ biến trên thế giới. Trái phiếu được các bang, thành phố, hay một số cơ quan của chính quyền địa phương (như cơ quan giáo dục) phát hành.
Đặc điểm quan trọng của trái phiếu này là lãi suất mà người cầm giữ trái LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 phiếu được nhận không phải chịu thuế thu nhập liên bang.