CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Khái niệm và những kiến thức cơ bản về thị trường chứng khoán TTCK đã có hàng trăm năm phát triển trong lịch sử kinh tế nhân loại. Tuy nhiên, ở Việt Nam, do TTCK chỉ ra đời thực sự từ năm 2000, nên còn có những nhận thức và quan điểm khác nhau về TTCK.
Nhưng nhìn chung, có thể hiểu TTCK là thuật ngữ dùng để chi cơ chế của hoạt động giao dịch mua bán chứng khoán trung và dài hạn như các loại trái phiếu, cổ phiếu và các công cụ tài chính khác như chứng chỉ quỹ đầu tư, công cụ phái sinh – hợp đồng tương lai, quyền chọn, chứng khế, bảo chứng phiếu. Xét về mặt hình thức, TTCK chỉ là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán, chuyển nhượng các loại chứng khoán, qua đó thay đổi chủ thể nắm giữ chứng khoán. Việc mua bán này được tiến hành ở thị trường sơ cấp khi người mua mua được chứng khoán lần đầu từ những người phát hành, và ở những thị trường thứ cấp khi có sự mua đi bán lại các chứng khoán đã được phát hành ở thị trường sơ cấp. TTCK là thị trường vốn trung và dài hạn, tập trung các nguồn vốn cho đầu tư và phát triển kinh tế, do đó có tác động rất lớn đến môi trường đầu tư nói riêng và nền kinh tế nói chung.
Mặt khác, TTCK là một thị trường cao cấp, nơi tập trung nhiều đối tượng tham gia với các mục đích, sự hiểu biết và lợi ích khác nhau; các giao dịch các sản phẩm tài chính được thực hiện với giá trị rất lớn. Đặc tính đó khiến cho TTCK cũng là môi trường dễ xảy ra các hoạt động kiếm lợi không chính đáng thông qua các hoạt động gian lận, không công bằng, gây tổn thất cho các nhà đầu tư, tổn thất cho thị trường và cho toàn bộ nền kinh tế. Xuất phát từ vai trò quan trọng cũng như tính chất phức tạp như vậy của TTCK, việc điều hành và giám sát thị trường là vô cùng cần thiết để đảm bảo được LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -6- tính hiệu quả, công bằng, lành mạnh trong hoạt động của thị trường, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của các nhà đầu tư, dung hoà lợi ích của tất cả những người tham gia thị trường, tận dụng và duy trì được các nguồn vốn để phát triển kinh tế. Mỗi thị trường có cơ chế điều hành và giám sát thị trường riêng phù hợp với các tính chất và đặc điểm riêng của nó.
Ở những nền kinh tế phát triển, với lịch sử phát triển TTCK lâu năm thì TTCK đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong quá trình phát triển của nền kinh tế và xã hội. Một TTCK hiệu quả tạo ra nhiều cơ hội cho người dân đầu tư những khoản tiền tiết kiệm của mình cũng như tạo điều kiện huy động vốn trong nước và quốc tế để cung cấp vốn cho các doanh nghiệp làm ăn hiệu quả. Hầu hết những nước chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường đều thiết lập TTCK với tư cách là một kênh huy động vốn hiệu quả cho các công ty. Trong quá trình đổi mới nền kinh tế theo định hướng thị trường, TTCK ở Việt Nam cũng đã được thiết lập và phát triển trong gần một thập kỷ qua.
Phân loại cơ bản của thị trường chứng khoán 1. Căn cứ vào sự luân chuyển các nguồn vốn: TTCK được chia thành thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp. Thị trường sơ cấp Thị trường sơ cấp là thị trường mua bán các chứng khoán mới phát hành. Trên thị trường này, vốn từ nhà đầu tư sẽ được chuyển sang nhà phát hành thông qua việc nhà đầu tư mua các chứng khoán mới phát hành.
- Vai trò của thị trường sơ cấp: Chứng khoán hoá nguồn vốn cần huy động, vốn của công ty được huy động qua việc phát hành chứng khoán. Thực hiện chu chuyển tài chính trực tiếp đưa các khoản tiền nhàn rỗi tạm thời trong dân chúng vào đầu tư, chuyển tiền sang dạng vốn dài hạn. - Đặc điểm của thị trường sơ cấp: Thị trường sơ cấp là nơi duy nhất mà các chứng khoán đem lại vốn cho người phát hành, là thị trường tạo vốn cho đơn vị phát hành và đồng thời cũng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- tạo ra hàng hoá cho thị trường giao dịch. Trên bình diện toàn bộ nền kinh tế, thị trường sơ cấp làm tăng vốn đầu tư.
Những người bán chứng khoán trên thị trường sơ cấp được xác định thường là Kho bạc, Ngân hàng nhà nước, Công ty phát hành, đơn vị bảo lãnh phát hành. Giá chứng khoán trên thị trường sơ cấp thường do tổ chức phát hành quyết định và có thể được in ngay trên chứng khoán. Thị trường thứ cấp Thị trường thứ cấp là nơi giao dịch các chứng khoán đã được phát hành trên thị trường sơ cấp, đảm bảo tính thanh khoản cho các chứng khoán đã phát hành. - Đặc điểm của thị trường thứ cấp: Trên thị trường thứ cấp, các khoản tiền thu được từ việc bán chứng khoán thuộc về nhà đầu tư và các nhà kinh doanh chứng khoán chứ không thuộc về nhà phát hành.
Nói cách khác, các luồng vốn không chảy vào những người phát hành chứng khoán mà luân chuyển giữa những người đầu tư chứng khoán trên thị trường. Thị trường thứ cấp là một bộ phận quan trọng của TTCK, gắn bó chặt chẽ với thị trường sơ cấp. Giao dịch trên thị trường thứ cấp phản ảnh nguyên tắc cạnh tranh tự do, giá chứng khoán trên thị trường thứ cấp do cung và cầu quyết định. Thị trường thứ cấp là thị trường hoạt động liên tục, các nhà đầu tư có thể mua và bán các chứng khoán nhiều lần trên thị trường thứ cấp.
Mối liên hệ giữa thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp: Về mặt lý thuyết, có sự phân biệt rõ hoạt động của thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp, nhưng trong thực tế lại xảy ra đồng thời, đan xen nối tiếp nhau, hai thị trường này có mối quan hệ khắn khít và tác động tương hỗ. Hoạt động của thị trường sơ cấp là tiền đề, cơ sở cho hoạt động của thị trường thứ cấp, là điều kiện tiên quyết cho hoạt động giao dịch. Bởi vì chính thị trường thứ cấp với hoạt động phát hành chứng khoán đã tạo ra hàng hoá để chúng được tiếp tục giao dịch trên thị trường thứ cấp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -8- Ngược lại, hoạt động giao dịch trên thị trường thứ cấp là điều kiện và là động lực cho sự phát triển của thị trường sơ cấp.
Chính sự giao dịch mua bán thường xuyên trên thị trường thứ cấp đã tạo ra tính thanh khoản của chứng khoán - tính chất quan trọng nhất của TTCK, nó đảm bảo quyền lợi nhà đầu tư, kích thích hoạt động của nhà đầu tư và khuyến khích nhà đầu tư đến với TTCK làm cho các đợt phát hành ở thị trường sơ cấp được thành công. Căn cứ vào phương thức hoạt động của thị trường: TTCK được phân thành thị trường tập trung (Sở giao dịch chứng khoán) và phi tập trung (thị trường OTC). - TTCK tập trung là thị trường mà tại đó các chứng khoán được giao dịch, mua bán tại một địa điểm, gọi là sàn giao dịch (trading floor) trong SGDCK hoặc thông qua hệ thống máy tính. Các chứng khoán được niêm yết tại sàn giao dịch chứng khoán phải có đầy đủ các điều kiện, tiêu chuẩn và được thẩm định theo các quy trình kỹ thuật, pháp lý chặt chẽ.
Thị trường này là cơ sở vững chắc cho sự tồn tại và phát triển của TTCK quốc gia, là nơi thực hiện sự can thiệp và điều tiết của Nhà nước để bình ổn thị trường chứng khoán. Một số đặc trưng của TTCK tập trung như sau: Là nơi giao dịch các loại chứng khoán đã được niêm yết; Các giao dịch được thực hiện qua sàn hoặc thông qua hệ thống máy tính kết nối với SGDCK; Giá cả chứng khoán được hình thành thông qua quy trình đấu giá cạnh tranh; Chí phí thường cao hơn so với thị trường phi tập trung; Thông tin trên thị trường này đa dạng và mọi thông tin liên quan đến hoạt động của các chủ thể phát hành được công khai hoá; Thiết chế cho thị trường này đầy đủ và an toàn hơn thị trường OTC. Hiện nay, nhờ các thành tựu phát triển của công nghệ thông tin, người ta có thể khớp lệnh thanh toán và lưu ký chứng khoán trên phạm vi toàn cầu. Do đó, phát triển TTCK tập trung trở thành điều kiện không chỉ kích thích phát triển TTCK nội LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9- địa, mà còn là cơ sở để hội nhập TTCK quốc gia vào TTCK toàn cầu.
- Thị trường phi tập trung (OTC) là thị trường trong đó các giao dịch, mua bán chứng khoán được thực hiện trực tiếp qua quầy của các công ty chứng khoán, ngân hàng, hay các tổ chức tương tự tại bất cứ địa điểm và thời gian thuận lợi. Giá cả chứng khoán ở đây được hình thành tự phát trên cơ sở thương lượng và thoả thuận giữa người mua và người bán nên cùng một loại chứng khoán có giá cả khác nhau tuỳ thuộc vào khối lượng và thời gian giao dịch. Đây là thị trường có lịch sử lâu đời nhất trong tiến trình phát triển TTCK của nhân loại. Khi công nghệ thông tin phát triển, dưới sự lan toả của tiến trình toàn cầu hoá kinh tế, giao dịch trên thị trường OTC được thực hiện qua điện thoại hoặc mạng máy tính.
Nhờ thực hiện giao dịch chứng khoán qua mạng máy tính, thông qua hệ thống các tổ chức môi giới tạo lập TTCK liên kết với nhau trải rộng khắp thế giới và được điều hành từ một trung tâm, OTC đã trở thành thị trường có tổ chức chặt chẽ ở các nước tư bản phát triển hiện nay. Căn cứ vào hàng hoá trên thị trường TTCK cũng có thể được phân thành các thị trường: thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu, thị trường các công cụ chứng khoán phái sinh. - Thị trường cổ phiếu: thị trường cổ phiếu là thị trường giao dịch và mua bán các loại cổ phiếu, bao gồm cổ phiếu thường, cổ phiếu ưu đãi.