CHƯƠNG I: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ THỊ TRƯỜNG CHO THUÊ TÀI CHÍNH 1.1 Khái niệm và vai trò của thị trường cho thuê tài chính 1.1 Khái niệm về cho thuê tài chính và thị trường cho thuê tài chính 1.1 Khái niệm về cho thuê tài chính Cho thuê tài chính (CTTC) xuất phát từ thuật ngữ tiếng Anh là financial lease. Tùy theo từng thời kỳ và có thể tùy theo mục đích quản lý của từng nhà nước, CTTC được định nghĩa dưới những khái niệm khác nhau. Có thể kể ra ở đây một số định nghĩa sau: Theo Chuẩn mực số 6 - Hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam, “Thuê tài chính là thuê tài sản mà bên cho thuê có sự chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu tài sản cho bên thuê. Quyền sở hữu tài sản có thể chuyển giao vào cuối thời hạn thuê.” Theo Luật các tổ chức tín dụng Việt Nam, CTTC là hoạt động tín dụng trung, dài hạn trên cơ sở hợp đồng cho thuê tài sản giữa bên cho thuê là tổ chức tín dụng với khách hàng thuê.
Khi kết thúc thời hạn thuê, khách hàng mua lại hoặc tiếp tục thuê tài sản đó theo các điều kiện đã thỏa thuận trong hợp đồng thuê. Trong thời hạn thuê, các bên không được đơn phương hủy bỏ hợp đồng. Theo tiêu chuẩn kế toán Mỹ (Statement of Financial Accounting Standards No.13 – FAS 13), CTTC là một giao dịch thuê tài sản thỏa mãn một trong các yếu tố sau: • Thời hạn thuê lớn hơn 75% thời gian hữu dụng của tài sản. • Hợp đồng thuê chứa điều khoản thỏa thuận cho phép bên thuê được quyền mua tài sản với giá thấp hơn so với giá trị thực của tài sản.
• Quyền sở hữu tài sản được chuyển giao cho bên thuê vào cuối kỳ hạn thuê. • Giá trị của hợp đồng thuê lớn hơn 90% tổng giá trị của tài sản thuê. Đây là bộ tiêu chuẩn căn bản đầu tiên của Mỹ quy định về hoạt động cho thuê, bắt đầu có hiệu lực từ 01/01/1977 và hiện đang được thảo luận để sửa đổi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Theo tiêu chuẩn kế toán của Australia (AASB 117 – complied standard), một giao dịch được xem là giao dịch cho thuê tài chính khi: • Bên đi thuê chuyển giao quyền sở hữu tài sản cho bên đi thuê khi kết thúc thời hạn thuê.
• Bên đi thuê được quyền chọn mua tài sản với giá tượng trưng (thường thấp hơn giá thị trường của tài sản). • Thời gian thuê thường chiếm phần lớn đời sống kinh tế của tài sản. • Tại thời điểm bắt đầu thuê, tổng giá trị của tất cả các khoản tiền thuê nhỏ nhất mà bên thuê trả hàng kỳ phải bằng giá thị trường của tài sản. • Bên đi thuê không được cải tạo tài sản thuê khi không có sự đồng ý của bên cho thuê.
Như vậy, tùy theo từng quốc gia cũng như tùy thuộc vào quản lý của Nhà nước trong từng thời kỳ, các quy định về việc hình thành nên một giao dịch CTTC có thể khác nhau. Tuy nhiên, nhìn chung đặc điểm của giao dịch CTTC sẽ luôn bao gồm những nội dung sau: • Quyền sở hữu tài sản vẫn thuộc về bên cho thuê trong suốt thời gian hiệu lực của hợp đồng CTTC. • Bên thuê có quyền sử dụng tài sản thuê và khai thác các giá trị sử dụng của tài sản thuê này. • Bên thuê được quyền yêu cầu mua lại tài sản thuê với giá danh nghĩa và yêu cầu bên cho thuê chuyển giao quyền sở hữu tài sản cho mình khi hết hạn của hợp đồng CTTC.2 Khái niệm về thị trường cho thuê tài chính Theo Giáo sư Kinh tế học Gregory Mankiw: “Thị trường là một nhóm người bán và người mua một hàng hóa hoặc dịch vụ nhất định.
Với tư cách là một nhóm, người mua quyết định cầu về sản phẩm và với tư cách một nhóm, người bán quyết định cung về sản phẩm” Từ khái niệm về “thị trường” và “cho thuê tài chính” ở trên có thể định nghĩa thị trường cho thuê tài chính như sau: Thị trường CTTC là nơi diễn ra các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 hoạt động trao đổi mua bán quyền sử dụng các nguồn tài chính trung, dài hạn thông qua những phương thức giao dịch nhất định. Trong đó, người cung vốn đóng vai trò là người cho thuê tài sản, cam kết mua tài sản theo yêu cầu của bên đi thuê (người sử dụng vốn) và nắm giữ quyền sở hữu đối với tài sản cho thuê. Bên đi thuê được quyền sử dụng tài sản thuê trong thời gian thoả thuận của hợp đồng và thanh toán tiền thuê đúng hạn cho bên thuê. Bên đi thuê được quyền mua lại tài sản với giá tượng trưng khi kết thúc thời hạn thuê.
Như vậy, thị trường cho thuê tài chính cung ứng vốn cho các dự án đầu tư tài sản cố định với thời gian đáo hạn thường lớn hơn một năm nên nó là một bộ phận của thị trường vốn. Hàng hóa đem ra trao đổi trên thị trường này là quyền sử dụng nguồn vốn từ bên cung ứng vốn là các công ty cho thuê tài chính. Quyền sử dụng nguồn vốn này còn gọi là một công cụ tài chính mà lợi ích của nó là quyền được hưởng các khoản tiền lãi trong tương lai. Những người đồng ý thực hiện việc thanh toán các dòng tiền đó là bên đi thuê.
Ngoài ra, để thị trường cho thuê tài chính phát triển cần có sự quản lý của Nhà nước trong việc ban hành cơ sở pháp lý quy định hoạt động của thị trường này. Vai trò của thị trường cho thuê tài chính Thị trường cho thuê tài chính có vai trò: 1.1 Góp phần thu hút vốn đầu tư cho nền kinh tế Là một bộ phận của thị trường vốn, thị trường CTTC thực hiện chức năng huy động các nguồn tài chính trong và ngoài nước. Từ đó thực hiện tài trợ cho các nhu cầu về vốn trong quá trình phát triển kinh tế xã hội. Chính vì vậy, thị trường CTTC có vai trò quan trọng trong quá trình thúc đẩy hiệu quả của việc sử dụng các nguồn tài chính trong nền kinh tế, khuyến khích tiết kiệm và đầu tư hợp lý.
Mặt khác , trong điều kiện giao lưu quốc tế ngày nay , CTTC còn góp phần thúc đẩy các quốc gia thu hút nguồn vốn quốc tế cho nền kinh tế thông qua các loại máy móc thiết bị cho thuê mà quốc gia đó nhận được mà không làm gia tăng khoản nợ nước ngoài của quốc gia nhận thiết bị. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Góp phần thúc đẩy đổi mới công nghệ, thiết bị Thông qua hình t hức CTTC, các loại máy móc thiết bị có trình độ công nghệ tiên tiến được đưa vào các doanh nghiệp từ đó góp phần nâng cao trình độ công nghệ của nền sản xu ất trong những điều kiện khó khăn về vốn đầu tư. Ngay cả đối với các quốc gia có nền kinh tế phát t riển cao như Mỹ , Nhật Bản, Pháp, Đức,… thì CTTC vẫn phát huy tác dụng cập nhật hàng hóa công nghệ hiện đại cho nền kinh tế. Đối với các quốc gia đang phát triển, nếu có những biện pháp đúng đắn, đồng bộ và toàn diện th ì vai trò này của hoạt động CTTC càng được phát huy mạnh mẽ hơn nhiều.
Nhất là trong điều kiện ngày nay , việc đầu tư vào công nghệ một cách kịp thời, nhanh chóng ở các nền kinh tế đang được đánh giá là chậm phát triển l à điều kiện “cần” để có thể hòa nhập cùng thế giới.3 Hỗ trợ doanh nghiệp trong việc cơ cấu nguồn vốn kinh doanh hợp lý Sử dụng thuê mua tài chính , doanh nghiệp hoàn toàn có thể dành vốn cho kinh doanh mà vẫn đảm bảo đượ c yêu cầu đầu tư vào tài sản cố định. Hơn thế nữa, thông qua nghiệp vụ mua và cho thuê lại của sản phẩm CTTC , các doanh nghiệp có thể nhanh chóng chuyển đổi nguồn tài sản cố định thành tài sản lưu động hay chuyển dịch vố n đầu tư cho các dự án kinh doanh khác có hiệu quả cao hơn trong khi vẫn duy trì được hoạt động sản xuất kinh doanh hiện hành vì tài sản vẫn đang được sử dụng tại chính doanh nghiệp.2 Các chủ thể tham gia thị trường cho thuê tài chính 1. Bên cho thuê (Leasor) Là nhà tài trợ vốn cho bên thuê và là chủ sở hữu tài sản trong một giao dịch CTTC. Bên cho thuê có trách nhiệm cùng với bên thuê thực hiện các thủ tục mua tài sản, thanh toán toàn bộ giá trị của tài sản thuê và chuyển giao tài sản cho bên thuê theo đúng các điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng CTTC.
Đồng thời, bên thuê thông thường cũng là người thực hiện các thủ tục mua bảo hiểm và tiến hành các thủ tục liên quan đến quy định của Pháp luật (như đăng ký Giao dịch đảm bảo) cho dịch vụ CTTC. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Trên các thị trường phát triển, bên cho thuê có thể là các định chế tài chính, các nhà sản xuất máy móc thiết bị… Có thể phân chia ra bốn loại hình công ty cho thuê tài chính cơ bản sau: • Ngân hàng thương mại và các công ty liên kết với Ngân hàng thương mại: Theo luật, các Ngân hàng thương mại (NHTM) được thực hiện nghiệp vụ cho thuê tài chính. • Công ty CTTC độc lập: hoạt động độc lập với nhà cung ứng. Đa phần hợp đồng CTTC này đều diễn ra dưới dạng thuê tài chính ba bên.
• Công ty thuê mua phụ thuộc: do các nhà cung cấp lập ra để tài trợ cho sản phẩm của họ. Ở những giao dịch này chỉ có hai bên tham gia. Ta có thể xem đây là một phương thức xúc tiến bán hàng thông qua việc cung cấp cho khách hàng một hình thức tài trợ đặc biệt. • Công ty thuê mua môi giới: Thường đóng vai trò trung gian quá trình thuê mua thông qua việc tìm kiếm và chấp nối bên thuê, nhà cung cấp với công ty thuê mua thực thụ hoặc các nguồn tài trợ khác.
Công ty thuê mua môi giới không sở hữu tài sản trong giao dịch thuê tài chính mà chỉ giới hạn trong việc kết nối các chủ thể của một giao dịch cho thuê tài chính lại với nhau. Riêng đối với Việt Nam, theo quy định “Luật các tổ chức tín dụng” của Việt Nam, chỉ những công ty CTTC mới được thực hiện hoạt động CTTC. Theo Nghị định 16/2001/NĐ-CP, Công ty CTTC là một tổ chức phi ngân hàng, là pháp nhân Việt Nam.