CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CỦA NHTM 1.1 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA NHTM.1 Khái niệm NHTM. Ngân hàng thương mại đã hình thành, tồn tại và phát triển gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Sự phát triển của hệ thống ngân hàng thương mại đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao của nó – kinh tế thị trường – thì ngân hàng thương mại cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được. Luật các tổ chức tín dụng: NHTM là tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận.
Như vậy : NHTM là một tổ chức trung gian tài chính có vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân với hoạt động chủ yếu là nhận tiền gửi từ nền kinh tế - xã hội đồng thời cấp tín dụng cho nền kinh tế và thực hiện các dịch vụ Ngân hàng khác vì mục tiêu kinh doanh là lợi nhuận.2 Vai trò của NHTM. Bất kỳ một quốc gia nào có nền kinh tế phát triển, đang phát triển hay thậm chí chưa phát triển thì hoạt động của Ngân hang thương mại cũng có tác dụng to lớn đến hoạt động của nền kinh tế. Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của NHTM được thể hiện như sau : - Ngân hàng thương mại là nơi tập trung tiền nhàn rỗi và cung ứng vốn cho quá trình sản xuất kinh doanh. 4 - Ngân hàng thương mại là trung gian thanh toán cho các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa và các hoạt động khác trong nền kinh tế thị trường.
- Ngân hàng thương mại là một trong những công cụ điều tiết và kiểm soát chính sách tiền tệ, thị trường vốn của chính phủ. - Ngân hàng thương mại góp phần thu hút, mở rộng và thúc đẩy hoạt động đầu tư trong và ngoài nước. Cung cấp các dịch vụ ngoại hối và một số dịch vụ có liên quan khác.2 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT (TTKDTM) CỦA NHTM.1 Khái niệm và đặc điểm của TTKDTM.1 Khái niệm TTKDTM. Tiền mặt là theo nghĩa hẹp là tiền do Ngân hàng trung ương (NHNN) phát hành.
Còn theo nghĩa rộng, tiền mặt có thể hiểu là những thứ có thể sử dụng trực tiếp để thanh toán các giao dịch và bao gồm cả tiền gửi Ngân hàng. Như vậy, trong trường hợp này khái niệm tiền mặt được dùng để chỉ dạng có khả năng thanh toán cao nhất của tài sản, bao gồm các loại đồng tiền do Ngân hàng trung ương phát hành ra và được công chúng giữ để chi tiêu, tiền gửi ở các tài khoản vãng lai hay tài khoản tiền gửi không kỳ hạn, có thể rút ra bất cứ lúc nào bằng các phương tiện thanh toán. Đối với các NHTM khái niệm tiền mặt bao gồm các đồng tiền cất trong kho, két sắt và số dư của họ tại Ngân hàng trung ương. Như vậy : Tiền mặt là hình thức tiền tệ, theo đó, trong thời gian giao dịch, chức năng lưu thông và cất trữ giá trị được thực hiện mà không cần sự tham gia của các định chế tài chính trung gian đặc thù.
Thanh toán, trong các mối quan hệ kinh tế, được hiểu khái quát nhất là việc thực hiện chi trả bằng tiền giữa các bên trong những quan hệ kinh tế nhất định. Tiền ở đây được hiểu là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán để nhận hàng hóa hoặc dịch vụ hoặc trong việc trả nợ. 5 TTKDTM là cách thức thanh toán trong đó không có sự xuất hiện của tiền mặt mà việc thanh toán được thực hiện bằng cách trích chuyển trên các tài khoản của các chủ thể liên quan đến số tiền phải thanh toán. TTKDTM còn được định nghĩa là phương thức thanh toán không trực tiếp dùng tiền mặt mà dựa vào các chứng từ hợp pháp như Ủy nhiệm thu, Ủy nhiệm chi, Séc vv… để trích chuyển vốn tiền tệ từ tài khoản của đơn vị này sang tài khoản của đơn vị khác ở tại Ngân hàng.
Thanh toán không dùng tiền mặt xuất hiện gắn với sự ra đời của đồng tiền ghi sổ.2 Đặc điểm của TTKDTM. Như đã nói ở trên sự ra đởi của hình thức TTKDTM gắn liền với sự ra đời của đồng tiền ghi sổ và sự phát triển của nó gắn liền với sự phát triển của hệ thống Ngân hàng. Sự tồn tại và lớn mạnh của hệ thống Ngân hàng đã tạo điều kiện cho cá nhân và các tổ chức kinh tế mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng và thực hiện việc thanh toán thông qua việc chuyển khoản trong hệ thống Ngân hàng. TTKDTM là một hình thức vận động tiền tệ mà ở đây tiền vừa là công cụ để kế toán, vừa là công cụ để chuyển hóa hình thức giá trị của hàng hóa và dịch vụ.
TTKDTM có một số đặc điểm cụ thể sau : + Trong TTKDTM sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa cả về thời gian lẫn không gian và thường không có sự ăn khớp nhau. Đây là đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của hình thức TTKDTM. + Trong TTKDTM, vật trung gian trao đổi không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu H-T-H mà chỉ xuất hiện dưới dạng tiền Kế toán hai tiền ghi sổ và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán. Đây là đặc điểm riêng của TTKDTM.
+ Trong TTKDTM, Ngân hàng vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán. Chỉ có Ngân hàng, người quản lý tài khoản tiền gửi của các khách hàng mới được quyền trích chuyển những tài khoản này 6 theo các nguyên tắc chuyên môn đặc thù như là một nghiệp vụ chuyên môn của mình. Với nghiệp vụ này Ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình.2 Vai trò của TTKDTM. Xu hướng hội nhập kinh tế trên thế giới giữa các nước trong khu vực và quốc tế ngày càng trở nên rõ rệt.
Thế giới phẳng hơn, trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia, giữa các khối tăng mạnh trong những năm đầu của thế kỷ 21. Tốc độ chu chuyển hàng hóa, tốc độ sáng tạo, tốc độ sản xuất và tiêu dùng sản phẩm của người dân trên thế giới được tăng nhanh. Đạt được những thành tựu đó TTKDTM đóng một vai trò như một mắt xích quan trọng trong chu trình Sản xuất – Trao đổi hàng hóa giữa các nước trong khu vực và trên thế giới. TTKDTM có vai trò chủ yếu sau trong nên kinh tế thị trường.
+ TTKDTM được sử dụng rộng rãi trong mọi tầng lớp dân cư ở nhiều quốc gia là một yếu tố khách quan do tính hiệu quả và thiết thực của nó. + Đối với Ngân hàng, TTKDTM là một công cụ thanh toán không phải dùng đến tiền mặt, giúp cho việc thanh toán thuận lợi và việc lưu thông tiền tệ được nhanh hơn đồng thời dễ kiểm soát. TTKDTM có vai trò quan trọng trong việc huy động tích tụ các nguồn vốn tạm thời chưa sử dụng đến của khách hàng vào cơ quan tín dụng, tạo nguồn cho tài khoản để thực hiện việc thanh toán. Loại tiền gửi này cũng là một nguồn vốn cung cấp cho các nghiệp vụ sinh lời của Ngân hàng thương mại, gửi và thanh toán phải trả lãi, do vậy giảm chi phí vốn huy động đầu vào.
+ Đối với khách hàng, TTKDTM là một phương thức thanh toán đơn giản, hiệu quả và có nhiều lợi ích to lớn. Khi việc mở và sử dụng tài khoản thanh toán tại Ngân hàng trở nên dễ dàng thì doanh số TTKDTM của khách hàng sử dụng qua hệ thống ngân hàng ngày càng tăng cao, như vậy TTKDTM chứng tỏ là một phương thức thanh toán được khách hàng lựa chọn tất yếu trong nền kinh tế sản xuất, trao đổi hàng hóa với tốc độ nhanh như hiện nay. 7 + Đối với nền kinh tế, TTKDTM có ý nghĩa quan trọng đối với việc tiết kiệm khối lượng tiền mặt trong lưu thông, từ đó giảm thiểu những chi phí cho xã hội có liên quan đến việc in ấn và lưu thông tiền mặt. Tiết kiệm đầu tiên phải kể đến là tiết kiệm chi phí in ấn tiền, tiết kiệm việc kiểm đếm tiền mặt trong hệ thống Ngân hàng, tiết kiệm việc vận chuyển, lưu trữ và bảo quản tiền.
Ngoài ra TTKDTM còn giúp giảm chi phí phát sinh để xử lý một lượng tiền cũ nát, tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông. TTKDTM ở nước ta được tổ chức thành một hệ thống mạng lưới thống nhất. Trong hệ thống này Ngân hàng là một trung tâm thanh toán, mọi hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa dịch vụ đều được kết thúc bằng việc thanh toán cho nên quan hệ thanh toán liên quan tới tất cả mọi hoạt động trong xã hội, trong toàn bộ nền kinh tế. Do đó việc tổ chức tốt công tác thanh toán nói chung và công tác TTKDTM nói riêng có một ý nghĩa và vai trò to lớn trong nền kinh tế.
TTKDTM là hình thức sử dụng công cụ tiền tệ tiến bộ nhất nó tạo ra tiền đề để áp dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật mang lại những lợi ích kinh tế to lớn. TTKDTM ra đời và phát triển trên cơ sở của nền kinh tế thị trường. Song chính nó lại là nhân tố thúc đẩy nền kinh tế sản xuất hàng hóa phát triển, nó góp phần thúc đẩy nhanh tốc độ quá trình tái sản xuất xã hội, nó là khâu đầu cũng là khâu kết thúc chu trình sản xuất lưu thông và sử dụng sản phẩm hàng hóa dịch vụ. + TTKDTM tạo điền kiện dễ dàng cho việc kiểm soát lạm phát.
Thông qua việc khống chế tỷ lệ dự trữ bắt buộc, tỷ lệ tái triết khấu. Ngân hàng trung ương gián tiếp điều tiết lượng tiền tệ cung ứng trong nền kinh tế giúp nền kinh tế ổn định ở những thời điểm cụ thể. Do đó có thể coi TTKDTM được sử dụng như một chính sách của Ngân hàng trung ương giúp kiểm soát nền kinh tế tốt hơn. Ngân hàng trung ương căn cứ vào việc thanh toán luân chuyển tiền tệ mà hoạch định chính sách tiền tệ cần thiết.
Với ý nghĩa to lớn đó, ở những quốc gia có nền kinh tế phát triển người dân sử dụng TTKDTM như một thói quen tất yếu và đó cũng là văn hóa của đất nước văn minh không thể thiếu được.3 Các thể thức thanh toán không dùng tiền mặt.1 Thanh toán bằng séc.