HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM TRẦN THỊ DIÊN GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CAM THEO HƯỚNG HÀNG HÓA Ở TỈNH TUYÊN QUANG NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2020 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM TRẦN THỊ DIÊN GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CAM THEO HƯỚNG HÀNG HÓA Ở TỈNH TUYÊN QUANG Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 9.15 Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN MẬU DŨNG HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng đƣợc dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 09 tháng 01 năm 2020 Tác giả luận án Trần Thị Diên i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận đƣợc sự hƣớng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của của các cơ quan, tổ chức, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.
Nhân dịp hoàn thành luận án, cho phép tôi đƣợc bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến thầy giáo PGS.Nguyễn Mậu Dũng đã tận tình hƣớng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Kinh tế Tài nguyên và Môi trƣờng, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng chí chuyên gia, cán bộ ở các sở, ban, ngành của tỉnh Tuyên Quang, các hộ gia đình trồng cam, những ngƣời đã tham gia trả lời phỏng vấn và viết phiếu khảo sát để giúp tôi thu thập đƣợc những thông tin, số liệu phục vụ cho nghiên cứu đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ, giảng viên Trƣờng Đại học Tân Trào, gia đình, ngƣời thân, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn ủng hộ, động viên, tạo điều kiện và giúp đỡ về mọi mặt trong suốt quá trình làm nghiên cứu sinh của tôi.
Mặc dù đã có nhiều cố gắng, tuy nhiên không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót nhất định khi thực hiện luận án, kính mong quý thầy cô, đồng nghiệp, bạn bè và những ngƣời quan tâm tiếp tục đóng góp ý kiến để vấn đề nghiên cứu ngày càng đƣợc hoàn thiện hơn. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 09 tháng 01 năm 2020 Nghiên cứu sinh Trần Thị Diên ii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục các chữ viết tắt vi Danh mục bảng vii Danh mục biểu đồ ix Danh mục sơ đồ ix Danh mục hình ix Danh mục hộp x Trích yếu luận án xi Thesis abstract xiii PHẦN 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 1. Mục tiêu nghiên cứu 4 1.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4 1. Những đóng góp mới của đề tài 5 1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 5 PHẦN 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CAM THEO HƢỚNG HÀNG HÓA 7 2.
Cơ sở lý luận về phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 7 2. Một số khái niệm cơ bản về phát triển sản xuất nông sản hàng hóa 7 2. Bản chất, vai trò và yêu cầu của giải pháp phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 12 2. Đặc điểm kinh tế - kỹ thuật trong nghiên cứu giải pháp phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 17 2.
Các tác nhân tham gia phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 20 2. Nội dung nghiên cứu giải pháp phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 21 2. Các yếu tố ảnh hƣởng đến phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 26 2. Cơ sở thực tiễn phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 32 2.
Tình hình sản xuất cam hàng hóa trên thế giới 32 iii 2. Kinh nghiệm trong phát triển sản xuất cam hàng hóa ở Việt Nam 35 2. Bài học kinh nghiệm cho phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 41 2. Tổng quan một số nghiên cứu liên quan và khoảng trống nghiên cứu 43 PHẦN 3.
PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 48 3. ĐẶc điểm địa bàn nghiên cứu 48 3. Đặc điểm điều kiện tự nhiên 48 3. Đặc điểm kinh tế - xã hội tỉnh Tuyên Quang 51 3.
Phƣơng pháp nghiên cứu 56 3. Phƣơng pháp tiếp cận và khung phân tích 56 3. Phƣơng pháp chọn điểm nghiên cứu 58 3. Phƣơng pháp thu thập thông tin 59 3.
Phƣơng pháp tổng hợp và phân tích số liệu 63 3. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 66 PHẦN 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 69 4. Khái quát tình hình phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang 69 4.
Diện tích sản xuất cam hàng hóa của tỉnh 69 4. Năng suất và sản lƣợng cam hàng hóa của tỉnh 71 4. Tình hình tiêu thụ cam hàng hóa của tỉnh 72 4. Đánh giá thực trạng giải pháp phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa ở tỉnh Tuyên Quang 74 4.
Chủ trƣơng, chính sách phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 74 4. Quy hoạch và quản lý quy hoạch sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 76 4. Đầu tƣ cơ sở hạ tầng phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 79 4. Cung ứng vật tƣ cho phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 81 4.
Ứng dụng khoa học, công nghệ, kỹ thuật phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 84 4. Phát triển nguồn nhân lực cho sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 90 4. Phát triển thƣơng hiệu và thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm 92 4. Đánh giá kết quả và hiệu quả kinh tế phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 99 4.
Các yếu tố ảnh hƣởng đến phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 104 4. Nhóm yếu tố thuộc về nguồn lực phục vụ sản xuất 104 iv 4. Nhóm yếu tố thuộc quy trình, kỹ thuật sản xuất cam hàng hóa 109 4. Nhóm yếu tố thuộc về tổ chức và liên kết 114 4.
Nhóm yếu tố thuộc về thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm 119 4. Đánh giá các yếu tố ảnh hƣởng đến doanh thu bán cam hàng hóa của hộ điều tra 124 4. Định hƣớng và giải pháp thúc đẩy phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa ở tỉnh Tuyên Quang 126 4. Cơ sở đề ra giải pháp 126 4.
Giải pháp phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 131 PHẦN 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 147 5. Kiến nghị 149 Danh mục các công trình đã công bố có liên quan đến luận án 151 Tài liệu tham khảo 152 Phụ lục 160 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BQ Bình quân BVTV Bảo vệ thực vật CSKD Cơ sở kinh doanh CNH - HĐH Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa ĐVT Đơn vị tính FAO Tổ chức Nông Lƣơng thế giới GO Giá trị sản xuất HTX Hợp tác xã HQKT Hiệu quả kinh tế IC Chi phí trung gian IPM Quản lý dịch hại tổng hợp KT-XH Kinh tế - Xã hội KTCB Kiến thiết cơ bản KHKT Khoa học kỹ thuật MI Thu nhập hỗn hợp NN& PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn NXB Nhà xuất bản QTKT Quy trình kỹ thuật SL Số lƣợng STT Số thứ tự SXNN Sản xuất nông nghiệp SWOT Công cụ phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức TC Tổng chi phí TNHH Thu nhập hỗn hợp Tr.đ Triệu đồng UBND Ủy ban nhân dân VA Giá trị gia tăng VC Chi phí biến đổi VietGAP Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt ở Việt Nam WTO Tổ chức Thƣơng mại Thế giới vi DANH MỤC BẢNG TT Tên bảng Trang 2. Các nƣớc sản xuất cam hàng hóa lớn nhất thế giới 33 2.
Diện tích, năng suất, sản lƣợng cam ở Việt Nam năm 2017 36 3. Diện tích đất tự nhiên phân theo mục đích sử dụng của tỉnh Tuyên Quang năm 2017 51 3. Tình hình dân số của tỉnh Tuyên Quang 52 3. Tổng hợp mẫu phiếu thu thập thông tin 63 3.
Các biến sử dụng trong mô hình hồi quy tuyến tính đa biến 65 4. Diện cam toàn tỉnh giai đoạn 2005 - 2017 69 4. Hiện trạng đất trồng cam trên vùng quy hoạch sản xuất cam 70 4. Giá bán, sản lƣợng hàng hóa và doanh thu tiêu thụ cam theo mùa vụ tại vùng nghiên cứu năm 2017 73 4.
Các hoạt động áp dụng chính sách cho vay và hỗ trợ kinh phí nhằm phát triển vùng sản xuất cam ở tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2014 - 2020 75 4. Kết quả thực hiện chính sách quy hoạch phát triển sản xuất cam giai đoạn 2010 – 2017 77 4. Tình hình sử dụng giống cam của các nhóm hộ (% hộ) 85 4. Ý kiến đánh giá của hộ về giống cam tại vùng nghiên cứu (%) 85 4.
Thiết bị, dụng cụ đầu tƣ cho sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa của hộ điều tra 87 4. Kết quả thực hiện công tác khuyến nông, tập huấn, chuyển giao kỹ thuật giai đoạn 2015 - 2017 91 4. Thị trƣờng tiêu thụ cam theo thời vụ thu hoạch 2017 -2018 98 4. Một số chỉ tiêu đánh giá kết quả phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa của toàn tỉnh 99 4.
Một số chỉ tiêu đánh giá kết quả phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa của hộ điều tra 100 4. Hiệu quả kinh tế sản xuất cam hàng hóa hộ giai đoạn 2015 - 2017 102 4. Hiệu quả sản xuất cam hàng hóa qua các kênh tiêu thụ 103 4. Mức độ thuận lợi của điều kiện tự nhiên ảnh hƣởng đến phát triển sản xuất cam theo hƣớng hàng hóa 105 vii 4.
Đặc điểm cơ bản của các hộ điều tra 106 4. Ảnh hƣởng của quy mô sản xuất đến hiệu quả kinh tế sản xuất cam hàng hóa 107 4. Ảnh hƣởng của vay vốn đến hiệu quả sản xuất cam hàng hóa 108 4. Tỉ lệ hộ áp dụng các biện pháp kỹ thuật trong sản xuất cam hàng hóa (%) 110 4.
Ảnh hƣởng của mô hình sản xuất đến hiệu quả sản xuất cam hàng hóa của hộ 112 4. Tình hình áp dụng các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại trong sản xuất cam hàng hóa 114 4.