Chương 1 NGUỒN LỰC THÔNG TIN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA THƯ VIỆN VIỆN THÔNG TIN KHOA HỌC XÃ HỘI 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUỒN LỰC THÔNG TIN 1. Khái niệm nguồn lực thông tin Nguồn lực thông tin (NLTT) là một khái niệm khó có thể định nghĩa chính xác, đã có rất nhiều định nghĩa về khái niệm này. Trong các khái niệm về NLTT, tiêu biểu nhất là khái niệm của Phó GS.TS Nguyễn Hữu Hùng: “NLTT là một dạng sản phẩm của trí óc, trí tuệ con người, là tiềm lực thông tin có cấu trúc được kiểm soát và có ý nghĩa trong thực tiễn sử dụng”.
Có thể coi NLTT là một phần kết quả trong hoạt động sáng tạo của con người, là một phần tiềm lực thông tin được kiểm soát tổ chức để thông qua đó con người có thể dễ dàng truy nhập, khai thác và sử dụng chúng nhằm phục vụ cho các mục tiêu phát triển của xã hội loài người. Trong lĩnh vực thông tin – thư viện (TT – TV), NLTT là yếu tố cấu thành nên hoạt động thư việnđồng thời cũng là yếu tố có tầm quan trọng đặc biệt trong việc thỏa mãn nhu cầu người dùng tin (NDT), tạo nên chất lượng hiệu quả trong hoạt động TT - TV. NLTT trong thư viện là bộ sưu tập có hệ thống các tài liệu, thông tin phù hợp với chức năng, loại hình và đặc điểm của thư viện. Nó được hiểu là toàn bộ những giá trị thông tin, toàn bộ vốn tài liệu mà thư viện đang sở hữu, nhằm mục đích cung cấp thông tin khi NDT yêu cầu và phục vụ tối đa những yêu cầu đó.
NLTT bao hàm cả tiềm lực thông tin và khả năng với tới các nguồn tin khác nhau, vậytất cả các nguồn thông tin có trong sở hữu của thư viện hoặc thư viện có thể tiếp cận đều có thể gọi là NLTT. Khái niệm phát triển nguồn lực thông tin Muốn phát triển kinh tế- xã hội thì tất cả các quốc gia trên thế giới cần xây dựng cho mình một NLTT vững mạnh để đẩy mạnh các hoạt động khai thác, sử dụng và tạo ra các nguồn thông tin có chất lượng cao. NLTT khác với các nguồn lực khác của mỗi quốc gia, các nguồn lực tự nhiên như khoáng sản, lâm sản… càng dùng nhiều càng cạn kiệt, không tái tạo. Ngược lại, NLTT càng được dùng nhiều thì càng phong phú và phát triển bởi mỗi người sử dụng thông tin lại tạo ra những thông tin mới.
Phát triển NLTT chính là các hoạt động nhằm làm tăng thêm NLTT/tài liệu cả về số lượng và chất lượng trên cơ sở nhu cầu NDT. Phát triển NLTT là một dạng hoạt động tất yếu, có ý nghĩa to lớn đến việc phát triển thư viện một cách bền vững. Phát triển NLTT không đơn giản chỉ là làm gia tăng số lượng hay nâng cao chất lượng thông tin, mà cần có sự hoàn thiện cả trong những khâu công tác nghiệp vụ: cải tiến quy trình cũng như chất lượng quản lý, tổ chức, bảo quản tài liệu. Ngoài ra, cần quan tâm đến hạ tầng công nghệ thông tin (CNTT), đội ngũ cán bộ hay quan trọng hơn là có những chính sách hợp lý để phát triển NLTT một cách tốt nhất.
Không có khái niệm chính xác nào về công tác phát triển NLTT, quá trình phát triển NLTT đòi hỏi phải đầu tư lớn và liên tục. Để làm tốt công việc này, các cơ quan TT - TV cần có cách tiếp cận phù hợp. Các yếu tố ảnh hưởng đến nguồn lực thông tin NLTT được tạo thành bởi nhiều yếu tố, do đó có khá nhiều yếu tố ảnh hưởng, tác động đến nó. Một trung tâm TT - TV có chính sách phát triển NLTT hợp lý,được đầu tư kĩ lưỡng, trang thiết bị cơ sở vật chất hiện đại, cán bộ có chuyên môn nghiệp vụ cao chắc chắn sẽ có một NLTT vững mạnh.
Ngược lại, một thư viện có vốn đầu tư ít ỏi, trang thiết bị nghèo nàn, nhân lực hạn hẹp không thể đòi hỏi về một NLTT chất lượng. Qua đó có thể thấy NLTT bị chi phối bởi rất nhiều yếu tố khác nhau. 14 Chính sách phát triển NLTT của trung tâm TT - TV chính là yếu tố hàng đầu cần được kể đến. Thư viện có chính sách phù hợp sẽ tạo điều kiện cho NLTT được phát triển mạnh mẽ, cán bộ thông tin có thể dễ dàng dựa vào chính sách đã có để lên kế hoạch và thực hiện một cách tốt nhất.
Trường hợp thư viện, trung tâm thông tin không có một chính sách phát triển rõ ràng, NLTT của họ sẽ không thể tìm ra một phương hướng chính xác, hợp lý để phát triển. Yếu tố tiếp theo phải kể đến đó chính là vốn đầu tư. Vốn đầu tư có lớn, kinh phí bỏ ra để bổ sung, thu thập tài liệu lớn mới có thể xây dựng một NLTT mạnh. Nhất là trong giai đoạn hiện nay, trong một xã hội bùng nổ thông tin, với 1 số lượng khổng lồ các loại tài liệu, việc lựa chọn và thu thập 1 lượng tài liệu ít ỏi là rất khó khăn.
Thứ ba, phải kể đến trang thiết bị cơ sở hạ tầng. Yếu tố này thực chất vẫn phụ thuộc vào yếu tố đầu tiên đó là vốn đầu tư. Trong kỉ nguyên của công nghệ như hiện nay, các trang thiết bị hiện đại là những công cụ phục vụ đắc lực cho hoạt động TT - TV, đặc biệt là trong chia sẻ thông tin. NLTT muốn phát triển không chỉ phụ thuộc ở việc thư viện tự thu thập, bổ sung thông tin mà còn ở việc thư viện đó thực hiện chia sẻ, trao đổi thông tin như thế nào.
Yếu tố quyết định chính là năng lực chuyên môn nghiệp vụ của cán bộ thư viện. Phát triển NLTT không chỉ đơn giản là thu thập, bổ sung thông tin, tài liệu mà còn bao gồm cả công tác tổ chức, quản lý NLTT đó. Cán bộ thư viện ngoài việc phải biết chọn lọc thông tin phù hợp với thư viện cũng như nhu cầu của NDT còn phải biết quản lý, tổ chức thông tin một cách khoa học, hợp lý nhất để tạo điều kiện sử dụng tốt nhất cho NDT cũng như cho chính bản thân mình trong việc quản lý và điều hành NLTT đó. Ngoài các yếu tố bên trong của chính trung tâm TT-TV tác động đến NLTT thì cũng có một vài yếu tố bên ngoài làm ảnh hưởng ít nhiều tới NLTT, 15 đặc biệt phải kể đến là nhu cầu tin của bạn đọc.
NLTT của thư viện được xây dựng và phát triển chỉ với một mục đích là đáp ứng tối đa nhu cầu của NDT, do đó yếu tố này chi phối trực tiếp đến NLTT. Tùy theo từng giai đoạn, NDT có những nhu cầu tin khác nhau, NLTT của thư viện cũng theo đó mà xác định chiều hướng phát triển sao cho phù hợp. Mọi vấn đề liên quan đến NLTT đều xoay quanh NDT, NLTT của thư viện dù có lớn đến đâu nhưng không được NDT nhìn nhận, sử dụng thì cũng trở thành vô giá trị. Bên cạnh nhu cầu tin, tình hình chính trị- xã hội thế giới cũng ảnh hưởng không nhỏ đến NLTT của trung tâm thông tin thư viện.
Một trung tâm thông tin thư viện thực hiện thu thập, bổ sung vốn tài liệu thì ngoài những tài liệu có nội dung phù hợp và giá trị thì còn quan tâm đến nguồn gốc của tài liệu đó. Thư viện đặc biệt chú ý đến nguồn tài liệu từ các nước có mối quan hệ tốt đẹp với Việt Nam hay có vai trò quan trọng trên thế giới. Tài liệu từ những nước kém phát triển hoặc không có quan hệ với Việt Nam thường không được quan tâm chú ý. Phát triển NLTT cũng là một cách để duy trì mối quan hệ tốt đẹp với các nước bạn.
Ngoài ra, còn có một yếu tố nhỏ nhưng rất quan trọng đó là giá thành của tài liệu. Do vốn đầu tư có hạn nên thư viện cần cân nhắc rất kỹ khi phát triển NLTT. Nếu giá thành tài liệu thấp, thư viện có cơ hội lựa chọn và thu thập được nhiều tài liệu có giá trị hơn, nâng cao chất lượng cũng như số lượng của vốn tài liệu một cách dễ dàng hơn. Tuy nhiên cùng với sự leo thang về vật giá, giá thành của tài liệu cũng ngày một gia tăng do đó ảnh hưởng một cách tiêu cực tới NLTT.
Các yếu tố trên tưởng chừng như riêng lẻ nhưng lại có mối quan hệ mật thiết, tác động qua lại lẫn nhau. Làm thế nào để kết hợp hài hòa, thực hiên tốt tất cả các yếu tố trên để có được một NLTT toàn diện nhất vẫn là một câu hỏi lớn dành cho các nhà nghiên cứu hay những ai quan tâm đến vấn đề này. Các tiêu chí đánh giá nguồn lực thông tin Có rất nhiều tiêu chí để đánh giá NLTT của một trung tâm TT - TV mà dựa vào đó ta có thể cơ bản xác định được độ lớn mạnh, sự phát triển và chất lượng của NLTT đó. Một NLTT cơ bản đáp ứng đầy đủ các tiêu chí đánh giá đó là một NLTT có chất lượng.
Để đánh giá NLTT của trung tâm thông tin thư viện, tôi chủ yếu dựa vào các đặc trưng vốn có của NLTT. Tính giá trị: thể hiện ở mức độ phù hợp giữa nội dung NLTT với nhu cầu tin của NDT và yêu cầu khách quan của tổ chức sử dụng nguồn thông tin đó. Như vậy, mỗi NLTT cụ thể có giá trị khác nhau. Một NLTT có giá trị khi nó phù hợp với nhu cầu của NDT và đáp ứng được yêu cầu của đơn vị sở hữu nó.
Một thư viện có NLTT lớn về số lượng nhưng không đảm bảo về chất lượng sẽ không đáp ứng được nhu cầu của xã hội cũng như thực hiện được vai trò, nhiệm vụ của mình. Chất lượng NLTT phụ thuộc chủ yếu vào các khâu công tác nghiệp vụ của cán bộ thư viện. Từ việc nghiên cứu nhu cầu bạn đọc cho đến đưa ra những chính sách bổ sung hợp lý, khoa học. Nguồn tài liệu nhập vào trung tâm TT - TV phải có chất lượng cao, phù hợp với vai trò, chức năng, nhiệm vụ của thư viện cũng như thị hiếu của NDT.
Tính cấu trúc: để quản lý NLTT, phải tổ chức NLTT theo 1 cấu trúc nhất định, đảm bảo những tiêu chí nhất định. Chất lượng của NLTT được đánh giá thông qua hiệu quả sử dụng NLTT đó. Một NLTT được tổ chức khoa học, chặt chẽ, logic, dễ dàng khai thác và sử dụng sẽ đem lại hiệu quả cao hơn so với những NLTT khác.