CHƯƠNG 1 : NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN 1. ĐẶC ĐIỂM & VAI TRÒ CỦA CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN 1. Đặc điểm công nghiệp chế biến 1. Khái quát về công nghiệp, công nghiệp chế biến Theo quan điểm của Mác, một trong những nguyên nhân để sản xuất hàng hóa ra đời thì phải có sự phân công lao động xã hội.
Sự phân công xã hội là cơ sở của kinh tế hàng hóa. Công nghiệp chế biến tách khỏi công nghiệp khai thác và mỗi công nghiệp đó lại chia thành nhiều loại công nghiệp chế biến chế tạo sản phẩm này hay sản phẩm khác dưới hình thức hàng hóa và đem đi trao đổi với tất cả các ngành sản xuất khác. Như vậy, kinh tế hàng hóa phát triển thì đi đến chỗ làm tăng thêm số lượng các ngành công nghiệp riêng biệt và độc lập, xu hướng của sự phát triển này nhằm biến việc chế tạo sản phẩm riêng, mà các việc chế biến từng bộ phận của sản phẩm thành một ngành chế biến riêng biệt.[5] Trong quá trình chuyển sang phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta, để đáp ứng yêu cầu của công tác quản lý phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế, việc phân loại các ngành trong nền kinh tế quốc dân trong đó có ngành công nghiệp đã được tiếp cận theo quan điểm mới. Công nghiệp là ngành kinh tế thuộc lĩnh vực sản xuất vật chất - một bộ phận cấu thành nền sản xuất vật chất của xã hội.
Công nghiệp bao gồm các hoạt động chủ yếu: khai thác tài nguyên thiên nhiên tạo ra nguồn nguyên liệu nguyên thuỷ, sản xuất và chế biến sản phẩm của công nghiệp khai thác, nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản thành nhiều loại sản phẩm nhằm thoả mãn những nhu cầu khác nhau của xã hội. 282-284], [10] Nói chung công nghiệp là một ngành kinh tế to lớn thuộc lĩnh vực sản xuất vật chất, bao gồm một hệ thống các ngành sản xuất chuyên môn hoá hẹp, mỗi ngành sản xuất chuyên môn hoá đó lại bao gồm các đơn vị sản xuất kinh doanh thuộc nhiều loại hình khác nhau. Luan van 6 Công nghiệp được phân loại thành hai nhóm ngành cơ bản là ngành công nghiệp khai thác và ngành công nghiệp chế biến.7] Công nghiệp khai thác có nhiệm vụ cắt đứt đối tượng lao động khỏi môi trường tự nhiên, tạo thành các loại nguyên liệu nguyên thuỷ. Công nghiệp chế biến làm thay đổi về chất các đối tượng lao động là nguồn nguyên liệu nguyên thủy và các sản phẩm của các ngành nông lâm thủy sản thành các sản phẩm trung gian và tiếp tục chế biến thành các loại sản phẩm cuối cùng.
Phương pháp phân loại này có ý nghĩa rất lớn đối với việc cân đối trong quá trình sản xuất sản phẩm cuối cùng, cân đối giữa nguồn nguyên liệu và chế biến nguyên liệu, xây dựng mô hình cơ cấu kinh tế, cân đối giữa khai thác tài nguyên và chế biến tài nguyên trong nền kinh tế của mỗi quốc gia. Như vậy, công nghiệp chế biến (CNCB) là ngành kinh tế thuộc lĩnh vực sản xuất vật chất – một bộ phận cấu thành nền sản xuất của xã hội. Công nghiệp chế biến : Là ngành công nghiệp chuyển biến các sản phẩm của ngành công nghiệp khai thác, ngành nông lâm nghiệp và thủy sản thành các sản phẩm đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống xã hội. Chế biến là hoạt động sử dụng các tác động cơ học, lý học, hóa học và sinh học làm thay đổi hình thức, tính chất, kích thước của các loại nguyên liệu nguyên thủy để tạo ra sản phẩm trung gian và tiếp tục chế biến ra các sản phẩm cuối cùng đưa vào sử dụng trong sản xuất và sinh hoạt.
Từ một loại nguyên liệu, họat động chế biến có thể tạo ra một loại sản phẩm hoặc nhiều sản phẩm có giá trị sử dụng khác nhau. Trong CNCB, một loại sản phẩm thường được tạo thành từ những loại nguyên liệu khác nhau. 7], [12] Sản phẩm trung gian là kết quả của họat động chế biến nguyên liệu nguyên thủy và được sử dụng làm nguyên liệu cho quá trình chế biến tiếp theo. Sản phẩm cuối cùng là sản phẩm bảo đảm đủ các yêu cầu cần thiết cho sản xuất hoặc tiêu dùng cá nhân.
8] Các ngành trong công nghiệp chế biến: Theo Quyết định số 10/2007/QĐ-TTg ngày 23 tháng 01 năm 2007 của Luan van 7 Chính phủ về ban hành hệ thống ngành kinh tế quốc dân thì các ngành công nghiệp trước đây nay được tách ra thành bốn ngành như sau : công nghiệp khai thác mỏ, công nghiệp chế biến, công nghiệp sản xuất và phân phối điện, khí đốt, nước và xây dựng. Với cách phân loại này thì công nghiệp chế biến là ngành kinh tế độc lập, bao gồm nhiều lĩnh vực sản xuất với 24 ngành như công nghiệp chế biến thực phẩm; sản xuất đồ uống ; sản xuất sản phẩm thuốc lá; Dệt; sản xuất trang phục; sản xuất da và các sản phẩm có liên quan; chế biến gỗ và sản xuất sản phẩm từ gỗ, tre, nứa (trừ giường, tủ, bàn, ghế); sản xuất sản phẩm từ rơm, rạ và vật liệu tết bện; sản xuất giấy và sản phẩm từ giấy; in, sao chép bản ghi các loại; sản xuất than cốc, sản phẩm dầu mỏ tinh chế; sản xuất hoá chất và sản phẩm hoá chất; sản xuất thuốc, hoá dược và dược liệu; sản xuất sản phẩm từ cao su và plastic; sản xuất sản phẩm từ khoáng phi kim loại khác; sản xuất kim loại; sản xuất sản phẩm từ kim loại đúc sẵn (trừ máy móc, thiết bị); sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính và sản phẩm quang học; sản xuất thiết bị điện ;sản xuất máy móc, thiết bị chưa được phân vào đâu; sản xuất xe có động cơ; sản xuất phương tiện vận tải khác; sản xuất giường, tủ, bàn, ghế; công nghiệp chế biến, chế tạo khác; sửa chữa, bảo dưỡng và lắp đặt máy móc và thiết bị. 283] Ngành dệt may được dự báo là một trong những ngành rất có lợi thế cạnh tranh, có tiềm năng xuất khẩu lớn và thu hút nhiều lao động, giai đoạn tới ngành dệt may sẽ tăng cường đầu tư với cơ chế đặc biệt cho phát triển hàng chất lượng cao, phát triển khâu thiết kế, hình thành các trung tâm cung cấp nguyên phụ liệu… Ngành dệt may Việt Nam đã có sự tăng trưởng nhanh trong thời gian qua, kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may luôn dẫn đầu trong nhóm các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam chỉ đứng sau dầu thô. Ngành chế biến thực phẩm rau quả là một ngành CNCB mà ở đó nó sử dụng các loại rau quả tươi mới được thu hoạch làm nguyên liệu đầu vào nhằm chế biến, biến đổi chúng thành các loại rau quả vẫn còn nguyên giá trị ban đầu của nó nhưng có chất lượng cao hơn, an toàn vệ sinh hơn, thời gian bảo quản được lâu hơn.
Hoặc biến các loại rau quả thành các sản phẩm khác nhưng vẫn giữ được những tính Luan van 8 chất đặc trưng của nó như: nước ép trái cây, các loại bánh kẹo trái cây, các loại sản phẩm sấy khô.Ngoài ra CNCB rau quả rất nhạy cảm với nguồn nguyên liệu dùng để chế biến bởi lẽ: nguồn nguyên liệu nó rất đa dạng về chủng loại, tuỳ vào từng mùa mà có những loại rau quả đặc trưng cho nên có lúc thì nguồn nguyên liệu rất dồi dào, cũng có lúc lại khan hiếm, do vậy phải biết điều tiết sản xuất, chế biến sao cho hợp lý nhằm khai thác, tận dụng tối đa công suất của nhà máy, tránh tình trạng có lúc thì thừa nguyên liệu, có lúc thì thiếu nguyên liệu. CNCB rau quả góp phần trong việc tiêu thụ các loại sản phẩm trong nông nghiệp, đặc biệt là rau quả,một mặt hàng có giá trị kinh tế cao. Góp phần tăng kim ngạch xuất khẩu, tạo việc làm, tăng thu nhập, chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp nông thôn. Do vậy, làm tăng đóng góp của ngành CNCB vào GDP, nâng cao đời sống của người dân.
Ngành chế biến gỗ, lâm sản là ngành CNCB sử dụng nguyên liệu là cây trồng được trồng qua thời gian và cho ra gỗ, chế biến gỗ thành các sản phẩm có thể sử dụng dùng trong thiết kế nội thất, hàng gia dụng và dùng để xuất khẩu. Hiện đồ gỗ đã trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực đứng thứ 5 của Việt Nam sau dầu thô, dệt may, giày dép và thủy sản. Sự phát triển này đã đưa Việt Nam vượt Indonesia và Thái Lan trở thành một trong hai nước xuất khẩu đồ gỗ đứng đầu Đông Nam Á. Chất lượng sản phẩm đồ gỗ Việt Nam luôn được nâng cao, có khả năng cạnh tranh được với các nước trong khu vực.
Sản phẩm đồ gỗ của Việt Nam đã xuất khẩu sang 120 nước, trong đó EU, Mỹ, Nhật Bản là những thị trường tiêu thụ sản phẩm lớn nhất, chiếm hơn 70% tổng sản phẩm gỗ xuất khẩu của cả nước. Theo nguồn tin từ Bộ Công Thương, sau khi Việt Nam gia nhập WTO, ngành chế biến gỗ xuất khẩu của Việt Nam được giảm thuế nhập khẩu gỗ nguyên liệu cũng như giảm thuế xuất khẩu sản phẩm hàng hóa vào thị trường các nước. Đây là những yếu tố tạo ra lợi thế kinh doanh trên thị trường. Bên cạnh đó, việc Mỹ đánh thuế chống bán phá giá khá cao đối với Trung Quốc cũng là một trong những lợi thế để các doanh nghiệp tăng cường xuất khẩu vào thị trường này.
Theo Hội mỹ nghệ và chế biến gỗ TP. HCM (HAWA), ngoài những lợi thế nêu trên, Việt Nam còn nhiều thế mạnh khác mà chúng ta chưa tận dụng hết. Đó là Luan van 9 Việt Nam có nguồn nhân công dồi dào, có các cảng biển trải dài trên địa bàn cả nước, rất phù hợp cho việc vận chuyển những container cồng kềnh, chiếm nhiều chỗ như đồ gỗ. Kim ngạch tăng trưởng xuất khẩu của ngành gỗ cũng đang dẫn đầu trong các mặt hàng xuất khẩu.
Theo nhận định của các chuyên gia Canada trong lĩnh vực xuất nhập khẩu đồ gỗ, ngành chế biến gỗ xuất khẩu của Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội để phát triển. Bằng chứng là đã có rất nhiều đầu mối cung cấp gỗ nguyên liệu của Canada, Mỹ và một số nước Bắc Mỹ đặt văn phòng đại diện tại Việt Nam. Liên tục trong những năm qua, nhóm hàng đồ gỗ xuất khẩu của Việt Nam luôn đứng trong nhóm hàng xuất khẩu có tốc độ tăng trưởng cao nhất. Đặc điểm công nghiệp chế biến Về sản phẩm Sản phẩm của CNCB thường có chủng loại phong phú, đa dạng đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau của người sử dụng.
Thường có kết cấu phức tạp và thường xuyên phải biến đổi.