CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN KHU CÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm và phân loại khu công nghiệp 1.1 Khái niệm khu công nghiệp Từ những năm cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX các KCN đã được hình thành và phát triển ở các nước tư bản như Anh, Hoa Kỳ, Pháp, Thụy Điển…. Trong những năm đầu, các KCN được xem như một mô hình quy hoạch công nghiệp.
Đến những năm 1960, với sự phát triển mạnh mẽ các KCN đã đem lại nhiều lợi ích thiết thực, Liên Hợp Quốc đã xuất bản các công trình nghiên cứu và tổ chức các hội thảo về mô hình KCN với tư cách là công cụ cho phát triển kinh tế. KCN xuất hiện ngày càng nhiều dưới những hình thức khác nhau và lợi ích của việc phát triển KCN đã được nhiều nước trên thế giới thừa nhận, nhất là ở các nước đang phát triển. Khái niệm về KCN cũng được bàn cãi trong một thời gian dài, đến nay vẫn chưa đi đến thống nhất. Sau đây là một số khái niệm về KCN đã được đưa ra: - Theo United Nations: “Khu công nghiệp là một cụm các doanh nghiệp công nghiệp được cung cấp đất phát triển, nhà xưởng xây sẵn và có cung ứng dịch vụ, tiện ích tới khách hàng trong khu” - Theo UNIDO: “Khu công nghiệp là cụm các doanh nghiệp công nghiệp cung cấp các nhà xưởng tiêu chuẩn dựng sẵn theo nhu cầu và đa dạng các dịch vụ và tiện ích tới khách hàng trong khu” - Tại Philipine KCN được định nghĩa: “Là một khu đất được chia nhỏ và xây dựng căn cứ vào một quy hoạch toàn diện dưới sự quản lý liên tục và thống nhất và với các quy định với cơ sở hạ tầng cơ bản và các tiện ích khác, có hay không có các nhà xưởng tiêu chuẩn và các tiện ích công cộng được xây dựng sẵn cho việc sử dụng chung trong KCN” - Trong khi đó ở Indonexia, theo sắc lệnh của Tổng thống Cộng hòa Indonexia KCN được định nghĩa: “Là khu vực tập trung các hoạt động chế tạo 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công nghiệp có đầy đủ cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất và các phương tiện hỗ trợ khác do công ty trong KCN cung cấp và quản lý” - Tại Việt Nam định nghĩa ban đầu về KCN được nêu trong Nghị định số 192/CP ngày 28/12/1994 của Chính Phủ: “Khu công nghiệp tập trung do Chính phủ quyết định thành lập, có ranh giới địa lý xác định, chuyên sản xuất công nghiệp và thực hiện các dịch vụ hỗ trợ sản xuất công nghiệp, không có dân cư sinh sống”.
- Đến ngày 24/3/1997 trong Nghị định số 36/CP Chính phủ sửa đổi bổ sung nội dung về KCN: “KCN là khu tập trung các doanh nghiệp KCN chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh sống; do Chính phủ hoặc Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập, trong KCN có thể có doanh nghiệp chế xuất”. - Nghị định 29/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ quy định “Khu công nghiệp là khu chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, được thành lập theo quy định của Chính phủ”. Từ những khái niệm trên có thể thấy KCN có các đặc điểm nổi bật: là khu vực sản xuất công nghiệp và thực hiện dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định giúp cơ quan nhà nước phân biệt KCN với các đối tượng khác về hình thức và quy chế mà chưa phản ánh rõ bản chất của KCN và cơ sở hình thành của nó. Tóm lại, KCN là cấu trúc kinh tế phức tạp, có sự tập trung của các hoạt động sản xuất công nghiệp trong một khu vực lãnh thổ nhất định được quy hoạch với những điều kiện chung về kết cấu hạ tầng, dịch vụ, tiện ích và cơ chế, chính sách phát triển.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Phân loại khu công nghiệp Theo Nghị định 29/2008/NĐ-CP có thể phân loại KCN thành 2 nhóm chính như sau: * Nhóm 1: Các KCN mang tính truyền thống được thành lập phổ biến ở Việt Nam theo thống kê năm 2018 có trên 300 KCN. Các KCN có những đặc điểm chung như sau: - Là một khu vực được quy hoạch mang tính liên vùng, liên lãnh thổ, có phạm vi sử dụng ảnh hưởng sang các vùng lân cận, xung quanh. - Là khu vực được công ty đầu tư cơ sở hạ tầng (công ty phát triển hạ tầng KCN, công ty dịch vụ KCN…) và được sử dụng với mục đích kinh doanh, công ty sẽ đảm bảo hạ tầng kĩ thuật và xã hội của toàn bộ khu trong suốt quá trình phát triển. - Trong khu vực KCN không có dân cư sinh sống, nhưng vẫn phải đảm bảo hệ thống dịch vụ phục vụ nguồn nhân lực làm việc ở KCN.
- KCN được quy hoạch để thu hút các nhà đầu tư trong và ngoài nước để thực hiện sản xuất và chế biến sản phẩm công nghiệp, cũng nhu hoạt động hỗ trợ dịch vụ cho hoạt động sản xuất công nghiệp. - Các doanh nghiệp trong KCN sản xuất ra các sản phẩm nhằm cung cấp cho thị trường trong và ngoài nước. * Nhóm 2: Khu chế xuất (KCX) là khu vực tập trung các doanh nghiệp chuyên sản xuất hàng xuất khẩu, thực hiện các dịch vụ cho sản xuất hàng xuất khẩu và hoạt động xuất khẩu, có ranh giới địa lý xác định, không có cư dân sinh sống. Một số đặc điểm riêng của KCX, đó là: - KCX được quy hoạch ngăn cách với lãnh thổ bên ngoài bằng tường rào, để ra vào KCX cần thông qua sự kiểm soát của hải quan và cơ quan chức năng có liên quan.
- Các KCX chủ yếu sản xuất để phục vụ thị trường xuất khẩu. - Các doanh nghiệp trong KCX được hưởng ưu đãi đặc biệt về các loại thuế như: miễn thuế xuất nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hưởng thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức ưu đãi 10% và không phải chịu thuế chuyển lợi nhuận về nước của chủ đầu tư. Vai trò của khu công nghiệp KCN có vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế, đặc biệt là các nước đang phát triển. Là nòng cốt thúc đẩy phát triển công nghiệp, từ đó đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ.
Một số vai trò đặc trưng của KCN: - Tạo điều kiện cho doanh nghiệp sản xuất công nghiệp tập trung quy mô lớn, phát triển kinh tế và hội nhập kinh tế. Sự hình thành KCN tạo ra mặt bằng sản xuất cho các nhà đầu tư, đảm bảo tính ổn định lâu dài, do đó KCN có sức hút lớn đối với đầu tư sản xuất công nghiệp. Với nhiều lợi thế, KCN trở thành nơi có sức hấp dẫn đối với hoạt động đầu tư trong và ngoài nước. Việc hình thành nhiều nhà máy sản xuất quy mô lớn đã giúp thúc đẩy phát triển công nghiệp với tốc độ nhanh, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng tỷ lệ giá trị sản xuất công nghiệp và dịch vụ, đặc biệt là các dịch vụ gắn với sản xuất công nghiệp.
- KCN là một trong những nhân tố quan trọng phát triển kết cấu hạ tầng: Xây dựng và phát triển các KCN đồng nghĩa với việc phải xây dựng và hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng, đặc biệt là kết cấu hạ tầng liên quan trực tiếp đến KCN, vì: Đầu tư kết cấu hạ tầng KCN sẽ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; Kết cấu hạ tầng KCN phát triển sẽ là điều kiện tiền đề cho các doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất, tăng khả năng cạnh tranh và hoạt động hiệu quả, qua đó tạo được sức hút với các nhà đầu tư. Phát triển các KCN giúp tạo liên kết giữa các vùng và định hướng phát triển các khu vực trên cơ sở quy hoạch các KCN. Tạo điều kiện thu hút đầu tư từ các ngành khác như giao thông vận tải, xây dựng, thông tin, tài chính, ngân hàng… nhằm phục vụ phát triển KCN. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phát triển KCN đã tác động tích cực đến quá trình đổi mới công nghệ, tăng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, từng bước hình thành, phát triển công nghiệp hỗ trợ: Phát triển KCN giúp thúc đẩy quá trình chuyển giao công nghệ thông qua các doanh nghiệp FDI, góp phần tăng năng suất lao động của ngành công nghiệp và cả nền kinh tế.
Là nơi tập trung sản xuất ở mức độ cao, KCN cho phép áp dụng các phương pháp quản lý, các công nghệ hiện đại của các nhà đầu tư nước ngoài, vì vậy các doanh nghiệp trong nước có điều kiện thuận lợi để tiếp cận và học hỏi. Bên cạnh đó, KCN còn thúc đẩy phát triển công nghiệp phụ trợ theo hướng liên kết, cho phép các doanh nghiệp trong nước trở thành đối tác, nhà cung cấp, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. - KCN giải quyết việc làm cho lực lượng lao động (LLLĐ), đào tạo LLLĐ, nâng cao thu nhập cho người lao động: Hình thành các KCN đã tạo ra số lượng việc làm lớn, qua đó giải quyết tình trạng thiếu việc làm của người lao động, nâng cao mức thu nhập và đời sống người lao động. Bên cạnh đó, thông qua quá trình sản xuất công nghiệp, người lao động đã được đào tạo thêm nhiều kỹ năng mới, nhiều kiến thức mới.
Dù doanh nghiệp sử dụng công nghệ nào (công nghệ cao hoặc công nghệ sử dụng nhiều lao động) thì doanh nghiệp vẫn có nhu cầu sử dụng lao động. Nếu sử dụng công nghệ cao doanh nghiệp sẽ sử dụng lao động có trình độ, tạo việc làm có thu nhập cao; công nghệ sử dụng nhiều lao động sẽ tạo được nhiều việc làm cho người lao động. KCN là nơi sử dụng nhiều lao động có chuyên môn kỹ thuật, đáp ứng yêu cầu của công nghệ, do đó KCN góp phần đào tạo lực lượng lao động để hình thành đội ngũ lao động của nền công nghiệp hiện đại. Sự phát triển KCN sẽ tác động đến sự phát triển của thị trường lao động, trong đó có thị trường lao động chất lượng cao.
Qua đó, hình thành cung cầu lao động, thúc đẩy cạnh tranh trên thị trường lao động, góp phần nâng cao chất lượng lực lượng lao động. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.