I. Toàn cảnh HTX nông nghiệp Phú Xuyên Nền tảng và cơ hội
Huyện Phú Xuyên, với vị trí địa lý thuận lợi và nền tảng nông nghiệp đặc thù, đang đứng trước những cơ hội lớn để phát triển mô hình kinh tế tập thể Phú Xuyên. Nằm cách trung tâm Hà Nội không xa, huyện có điều kiện thuận lợi trong giao lưu, kết nối thị trường. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hải (2019) chỉ rõ, Phú Xuyên sở hữu lực lượng lao động dồi dào và điều kiện tự nhiên phù hợp để đa dạng hóa sản xuất. Các hợp tác xã (HTX) nông nghiệp đóng vai trò là hạt nhân, là “bà đỡ” cho các hộ nông dân, góp phần quan trọng vào việc ổn định sản xuất, nâng cao thu nhập và xây dựng nông thôn mới. Trong giai đoạn 2016-2018, kinh tế huyện đã có sự chuyển dịch tích cực, tuy nhiên, ngành nông nghiệp vẫn giữ vai trò nền tảng. Sự phát triển của các HTX nông nghiệp kiểu mới không chỉ là yêu cầu tất yếu để nâng cao sức cạnh tranh của nông sản địa phương mà còn là giải pháp then chốt cho phát triển bền vững nông nghiệp. Các chính sách hỗ trợ HTX từ thành phố Hà Nội và các cơ quan như Sở Nông nghiệp Hà Nội đã tạo ra hành lang pháp lý và nguồn lực ban đầu. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành kết quả thực tiễn, việc xác định rõ thực trạng và các giải pháp đồng bộ là vô cùng cần thiết.
1.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của huyện Phú Xuyên
Phú Xuyên là huyện đồng bằng với địa hình tương đối bằng phẳng, được bồi đắp bởi phù sa sông Hồng và sông Nhuệ, tạo điều kiện thuận lợi cho canh tác lúa và các cây trồng cạn. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cho phép phát triển nông nghiệp đa dạng. Về kinh tế, Phú Xuyên có thế mạnh về các làng nghề thủ công truyền thống, song song với sản xuất nông nghiệp. Dân số đông, cung cấp nguồn lao động dồi dào. Theo thống kê năm 2018, tổng giá trị sản xuất của huyện đạt 8.215 tỷ đồng, trong đó nông nghiệp chiếm tỷ trọng quan trọng. Quy hoạch nông nghiệp Phú Xuyên đang hướng tới việc hình thành các vùng sản xuất tập trung, chuyên canh, đây là cơ sở để các HTX nông nghiệp mở rộng quy mô và hoạt động hiệu quả hơn.
1.2. Vai trò của kinh tế tập thể trong phát triển nông thôn mới
Kinh tế tập thể, với nòng cốt là các HTX, đóng vai trò sống còn trong chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. HTX là cầu nối giữa các hộ nông dân nhỏ lẻ với doanh nghiệp và thị trường, giúp giải quyết các vấn đề về vốn, kỹ thuật, và đầu ra sản phẩm. Thông qua HTX, các tiến bộ khoa học kỹ thuật, quy trình sản xuất an toàn như VietGAP, nông nghiệp hữu cơ được áp dụng rộng rãi hơn. Hơn nữa, HTX còn góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống người dân, và củng cố tình làng nghĩa xóm, góp phần xây dựng xã hội nông thôn ổn định, văn minh.
II. Vạch trần 5 thách thức kìm hãm HTX nông nghiệp Phú Xuyên
Mặc dù có những bước phát triển ban đầu, các HTX nông nghiệp tại Phú Xuyên vẫn đối mặt với nhiều hạn chế và thách thức. Những rào cản này nếu không được giải quyết triệt để sẽ kìm hãm sự phát triển của toàn ngành nông nghiệp địa phương. Nguyên nhân cơ bản, theo phân tích trong luận văn của Nguyễn Thị Thanh Hải, xuất phát từ cả yếu tố nội tại của HTX và các tác động khách quan từ cơ chế, chính sách. Tư duy sản xuất nhỏ lẻ, manh mún vẫn còn tồn tại. Nhiều HTX hoạt động cầm chừng, chủ yếu thực hiện các dịch vụ cơ bản như thủy lợi, bảo vệ thực vật, chưa thực sự trở thành một tổ chức kinh tế năng động. Việc tiếp cận thị trường tiêu thụ nông sản còn nhiều khó khăn, chủ yếu phụ thuộc vào thương lái, dẫn đến tình trạng bị ép giá. Thiếu sự liên kết 4 nhà (Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà nông – Nhà doanh nghiệp) một cách chặt chẽ khiến chuỗi giá trị chưa được hình thành. Vấn đề đất đai cho HTX cũng là một vướng mắc, gây khó khăn cho việc mở rộng quy mô sản xuất tập trung. Đây là những nút thắt cần được tháo gỡ để tạo đà cho các mô hình HTX thành công nhân rộng.
2.1. Hạn chế về nguồn vốn cho HTX và cơ sở vật chất kỹ thuật
Một trong những khó khăn lớn nhất là thiếu nguồn vốn cho HTX. Vốn điều lệ của đa số HTX còn thấp, chủ yếu từ đóng góp của thành viên, khó có thể đầu tư lớn cho máy móc, công nghệ hiện đại. Việc tiếp cận vốn tín dụng ngân hàng còn gặp nhiều rào cản do thiếu tài sản thế chấp và phương án kinh doanh chưa đủ thuyết phục. Cơ sở vật chất kỹ thuật như nhà kho, sân phơi, hệ thống sơ chế, bảo quản còn lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu của sản xuất hàng hóa lớn, đặc biệt là các tiêu chuẩn cho sản phẩm OCOP Phú Xuyên.
2.2. Năng lực quản lý và đào tạo nguồn nhân lực HTX còn yếu
Chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố quyết định sự thành bại của HTX. Thực tế cho thấy, trình độ của đội ngũ cán bộ quản lý HTX tại Phú Xuyên chưa đồng đều. Nhiều cán bộ quản lý lớn tuổi, quen với phương thức làm việc cũ, chậm thích ứng với kinh tế thị trường. Công tác đào tạo nguồn nhân lực HTX chưa được quan tâm đúng mức. Thiếu cán bộ trẻ, được đào tạo bài bản về quản trị kinh doanh, marketing và công nghệ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc nâng cao năng lực HTX, hoạch định chiến lược và tìm kiếm thị trường.
2.3. Thiếu liên kết chuỗi giá trị và xây dựng thương hiệu nông sản
Hoạt động của các HTX còn rời rạc, chưa tạo thành một chuỗi giá trị nông sản hoàn chỉnh từ sản xuất đến tiêu thụ. Mối liên kết giữa HTX với doanh nghiệp chế biến, phân phối còn lỏng lẻo. Công tác xây dựng thương hiệu nông sản chưa được chú trọng, dẫn đến sản phẩm làm ra chưa có tên tuổi, giá trị gia tăng thấp. Nông dân vẫn chủ yếu bán sản phẩm thô, chưa khai thác được tiềm năng từ chế biến sâu và các kênh phân phối hiện đại.
III. Giải pháp đột phá về chính sách phát triển HTX nông nghiệp
Để các HTX nông nghiệp tại Phú Xuyên phát triển đúng hướng và bền vững, vai trò định hướng, hỗ trợ của nhà nước là vô cùng quan trọng. Cần có những chính sách hỗ trợ HTX mang tính đột phá, thực chất và phù hợp với điều kiện địa phương. Các chính sách này không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ tài chính mà cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch. Chính quyền huyện Phú Xuyên cần chủ động phối hợp với Sở Nông nghiệp Hà Nội để cụ thể hóa các chính sách của thành phố. Cần đơn giản hóa các thủ tục hành chính, đặc biệt là trong lĩnh vực đất đai, tín dụng, và đăng ký thương hiệu. Việc xây dựng một quy hoạch nông nghiệp Phú Xuyên rõ ràng, gắn với phát triển HTX, sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc tích tụ ruộng đất, hình thành các vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Chính sách cần khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp vào chuỗi giá trị nông sản, tạo cơ chế chia sẻ lợi ích hài hòa giữa các bên. Đây là nền tảng để thúc đẩy kinh tế tập thể Phú Xuyên phát triển lên một tầm cao mới.
3.1. Hoàn thiện cơ chế chính sách về đất đai và nguồn vốn cho HTX
Cần có cơ chế ưu đãi cụ thể về đất đai cho HTX, tạo điều kiện cho các HTX thuê đất lâu dài, ổn định để đầu tư sản xuất, xây dựng cơ sở hạ tầng. Đối với nguồn vốn cho HTX, cần có chính sách tín dụng ưu đãi riêng cho khu vực kinh tế tập thể, với thủ tục vay vốn đơn giản và linh hoạt hơn. Thành phố và huyện có thể thành lập Quỹ hỗ trợ phát triển HTX để cung cấp vốn mồi, hỗ trợ các dự án khả thi, đặc biệt là các dự án ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao và chế biến sâu.
3.2. Tăng cường vai trò của chính quyền địa phương và các cơ quan
UBND huyện Phú Xuyên cần nâng cao vai trò chỉ đạo, điều hành, coi phát triển HTX là nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển kinh tế-xã hội. Phòng Kinh tế huyện cần là đầu mối, thường xuyên nắm bắt khó khăn, vướng mắc của các HTX để tham mưu, đề xuất giải pháp tháo gỡ kịp thời. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các ban ngành, đặc biệt là giữa ngành nông nghiệp, tài nguyên môi trường, và công thương để tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ cho sự phát triển của các HTX nông nghiệp kiểu mới.
IV. Bí quyết nâng cao năng lực nội tại cho HTX nông nghiệp kiểu mới
Bên cạnh sự hỗ trợ từ bên ngoài, yếu tố quyết định sự sống còn và phát triển của HTX chính là năng lực nội tại. Việc nâng cao năng lực HTX phải được thực hiện một cách toàn diện, từ con người, quản trị, công nghệ đến tài chính. Một HTX nông nghiệp kiểu mới phải hoạt động như một doanh nghiệp thực thụ, lấy hiệu quả kinh tế và lợi ích thành viên làm trung tâm. Điều này đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong tư duy và phương thức hoạt động. Cần xây dựng một bộ máy quản lý gọn nhẹ, chuyên nghiệp. Việc đào tạo nguồn nhân lực HTX cần được tiến hành thường xuyên, cập nhật kiến thức về quản trị, thị trường và công nghệ mới. Đặc biệt, cần chú trọng đến chuyển đổi số trong nông nghiệp, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường. Các mô hình HTX thành công ở các địa phương khác cho thấy, khi nội lực mạnh, HTX hoàn toàn có thể chủ động trong sản xuất và kinh doanh, tạo ra giá trị gia tăng cao cho sản phẩm.
4.1. Đổi mới công tác quản trị và đào tạo nguồn nhân lực HTX
Hội đồng quản trị HTX cần được trẻ hóa, thu hút những người có năng lực, tâm huyết và trình độ chuyên môn. Cần xây dựng quy chế hoạt động, quy chế tài chính minh bạch, công khai. Huyện cần phối hợp với các trường, viện nghiên cứu mở các lớp tập huấn, bồi dưỡng kiến thức cho cán bộ HTX. Nội dung đào tạo nguồn nhân lực HTX cần tập trung vào các kỹ năng thực tiễn như lập kế hoạch kinh doanh, marketing, quản lý tài chính, đàm phán hợp đồng, và ứng dụng công nghệ số.
4.2. Ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong nông nghiệp
Khoa học công nghệ là chìa khóa để tăng năng suất và chất lượng. Các HTX cần mạnh dạn đầu tư, ứng dụng các mô hình nông nghiệp công nghệ cao như nhà màng, nhà lưới, hệ thống tưới tiêu tự động. Chuyển đổi số trong nông nghiệp là xu thế tất yếu, giúp quản lý hiệu quả hơn, từ nhật ký đồng ruộng điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, đến việc đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa sản xuất mà còn tăng cường sự minh bạch và niềm tin của người tiêu dùng.
V. Xây dựng chuỗi giá trị nông sản Hướng đi bền vững cho HTX
Phát triển đơn lẻ không còn phù hợp trong bối cảnh thị trường cạnh tranh gay gắt. Giải pháp căn cơ và bền vững cho các HTX nông nghiệp tại Phú Xuyên là phải tham gia và kiến tạo chuỗi giá trị nông sản. Thay vì chỉ tập trung vào khâu sản xuất, HTX cần mở rộng vai trò sang các khâu cung ứng vật tư đầu vào, sơ chế, chế biến, đóng gói và tiêu thụ. Mô hình liên kết 4 nhà cần được thúc đẩy mạnh mẽ, trong đó HTX là trung tâm kết nối nông dân với doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà nước. Việc xây dựng các vùng nguyên liệu tập trung, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc nông nghiệp hữu cơ sẽ tạo ra sản phẩm đồng đều về chất lượng, đủ lớn về số lượng để đáp ứng các đơn hàng lớn. Xây dựng thương hiệu nông sản địa phương, đặc biệt là các sản phẩm OCOP Phú Xuyên, là mục tiêu chiến lược. Một thương hiệu mạnh sẽ giúp sản phẩm có chỗ đứng vững chắc trên thị trường tiêu thụ nông sản, nâng cao giá trị và mang lại thu nhập ổn định cho thành viên.
5.1. Tăng cường liên kết 4 nhà và phát triển vùng nguyên liệu
HTX phải chủ động tìm kiếm, kết nối với các doanh nghiệp uy tín để ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm. Mối quan hệ này phải được xây dựng trên nguyên tắc minh bạch, chia sẻ lợi ích và rủi ro. Các nhà khoa học, viện nghiên cứu đóng vai trò tư vấn, chuyển giao kỹ thuật canh tác tiên tiến. Nhà nước tạo cơ chế, chính sách khuyến khích và hành lang pháp lý bảo vệ các bên tham gia. Việc hình thành vùng nguyên liệu tập trung sẽ giúp HTX kiểm soát được chất lượng đầu vào, tối ưu hóa chi phí và đảm bảo nguồn cung ổn định.
5.2. Chú trọng chế biến và xây dựng thương hiệu sản phẩm OCOP Phú Xuyên
Chế biến là khâu giúp gia tăng giá trị nông sản nhiều nhất. HTX cần đầu tư hoặc liên kết đầu tư các cơ sở sơ chế, chế biến quy mô nhỏ và vừa. Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là cơ hội vàng để xây dựng thương hiệu nông sản. HTX cần lựa chọn các sản phẩm thế mạnh của địa phương, đầu tư cải tiến mẫu mã, bao bì, hoàn thiện hồ sơ để tham gia đánh giá, xếp hạng. Các sản phẩm OCOP Phú Xuyên được công nhận sẽ dễ dàng tiếp cận các kênh phân phối hiện đại như siêu thị, chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch và xuất khẩu.