CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HIỆP HỘI NGÀNH HÀNG 1. Khái niệm về HHNH 1. Khái niệm về Tổ chức dân sự, HH Theo quan điểm chung của hầu hết các nước trên thế giới và theo các nhà nghiên cứu xã hội học hiện đại, xã hội được xem xét theo ba khu vực chính, đan xen nhau là: Nhà nước – Thị trường – Dân sự (các tổ chức do dân lập ra và tự quản lý, thường được gọi là các tổ chức phi chính phủ hoặc xã hội dân sự). Nhà nước (gồm các cơ quan công quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp) có chức năng thiết lập và thực thi các quy tắc cai quản xã hội; 2.
Thị trường (gồm các tổ chức kinh doanh: sản xuất và dịch vụ) có chức năng tiến hành các hoạt động kinh tế, tạo ra của cải vật chất; 3. Khu vực nằm giữa hai khu vực trên (gồm các tổ chức xã hội, các hội quần chúng, các HH nghề nghiệp, các tổ chức nhân đạo v.) có chức năng phát triển các giá trị chung, quyền lợi của cộng đồng và nghĩa vụ công dân. Khu vực thứ ba, khu vực các tổ chức dân sự, ngày càng có vai trò quan trọng trong phát triển và hiện nay trong các xã hội tự do dân chủ, các tổ chức dân sự đang có xu thế thay thế nhiều chức năng của khu vực Nhà nước/ Chính phủ trong nhiều hoạt động quản lý và phát triển xã hội. Tổ chức dân sự là các tổ chức tình nguyện, phi lợi nhuận, không bao hàm Nhà nước, hoạt động trên tất cả lĩnh vực xã hội như: công nghiệp, nông nghiệp, lao động, du lịch, hợp tác xã, phát triển khu vực, di cư, môi trường; phúc lợi xã hội, giáo dục, văn hóa, y tế, dân số, thanh niên, thể thao; luật pháp và chính sách: tuyên truyền và phổ biến thông tin đại chúng, vấn đề giải quyết các tệ nạn xã hội, tội phạm, v.
Trong khu vực này, các thực thể pháp nhân thường được các nước gọi là các tổ chức phi chính phủ (NGO). Trong đó, các tổ chức phi lợi nhuận (NPO) hoạt động vì lợi ích công đóng vai trò tiên phong và có hiệu quả cao đóng góp cho tiến trình phát LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 triển xã hội. Do đó, các tổ chức này thường được hưởng những ưu đãi nhất định từ Chính phủ và Chính quyền địa phương, mà chủ yếu là cơ chế khuyến khích hoạt động và hỗ trợ về tài chính. Các NPO trở thành đối tác của Chính phủ thông qua sự phối hợp giữa NPO với Nhà nước trong sự nghiệp phát triển xã hội.
Vai trò của các NGO và NPO đang được chính quyền các nước nhìn nhận và đánh giá ngày càng cao trong việc xã hội hóa các hoạt động của Nhà nước. Họ chính là người thực hiện các chương trình, dự án trong mọi lĩnh vực phát triển xã hội. Với những hoạt động không bị hành chính hóa, họ là người trực tiếp mang những chiếc “cần câu” – phương tiện để tồn tại và phát triển – đến cho mọi nhà, mọi số phận của các cộng đồng dân cư. Với phương pháp làm việc nhạy bén, tự nguyện, sát thực tế, khoa học và dân chủ, với mạng lưới rộng khắp, hoạt động của họ mang lại hiệu quả nhiều hơn so với cách làm việc hành chính của khu vực quản lý nhà nước.
Nhận thức được điều này, Chính phủ của hầu hết các nước trên thế giới hiện đại đã phối hợp, hỗ trợ cùng với các tổ chức dân sự, các NGO, NPO trong nước và quốc tế, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động của các tổ chức này trong các chương trình phát triển của Nhà nước. Trên thực tế, tại nhiều quốc gia, Nhà nước đã bước đầu chuyển giao ngay cả một số chức năng của quản lý nhà nước cho các tổ chức dân sự (sự giao phó cho các tổ chức dân sự trong giải quyết nhiều vấn đề xã hội, chia sẻ với chính phủ các dịch vụ công cộng… là những biểu hiện của xu thế này). Ứng xử cơ bản ở đây của Nhà nước là tuân thủ nguyên tắc: Khi có một tổ chức cộng đồng làm tốt và phát huy được ưu thế hơn hẳn so với cơ quan chuyên môn tương ứng của Nhà nước thì một Chính phủ mạnh, dám cải cách, sẽ chuyển giao hoạt động đó cho các tổ chức dân sự. Hội/ HH là một tổ chức dân sự, nằm trong khu vực tổ chức dân sự.
Theo trên, ta có thể xác định được HH với những đặc điểm cơ bản sau đây: Là một tổ chức mang tính chất cộng đồng mà trong đó các thành viên (có thể là cá nhân hay tổ chức) tự nguyện tham gia nhằm thỏa mãn một nhu cầu nào đó của các thành viên; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Các nhu cầu tham gia vào HH thì nhiều khi không phải đơn thuần về mặt kinh tế mà còn các nhu cầu đa dạng khác, do đó HH tồn tại và hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội như kinh tế, văn hóa, tôn giáo…; HH là một tổ chức phi chính phủ, không tư pháp, hành pháp hay lập pháp, nói cách khác quyền lực của HH không mang tính chất chính trị, hành chính mà là quyền lực có tính chất xã hội; HH là một tổ chức phi lợi nhuận, hoạt động để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các thành viên. Hội, HH là một dạng tổ chức nên nó phải bao hàm những tính chất đặc điểm của thể chế, nghĩa là một hệ thống ý niệm áp dụng cho một tập thể hay một tổ chức bao gồm: phong tục, tập quán được áp dụng rộng rãi, hoặc luật chơi (luật lệ). được một tổ chức xã hội chấp nhận. Cùng với việc đề ra luật chơi, tổ chức phải có hình thức cần thiết để thực thi luật chơi, để giải quyết tranh chấp khi có sự hiểu biết khác nhau về luật chơi, để xử lý khi có vi phạm.
Hay nói cách khác, HH thiết lập định chế tự quản của các thành viên mà không cần đến biện pháp can thiệp của Nhà nước. Những tính chất cơ bản trên đã được thể hiện rõ trong khái niệm Hội theo Nghị định số 45/2010/NĐ-CP do Chính phủ Việt Nam ban hành ngày 21 tháng 04 năm 2010 quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội. Theo đó, Hội là “Tổ chức tự nguyện của công dân, tổ chức Việt Nam cùng ngành nghề, cùng sở thích, cùng giới, có chung mục đích tập hợp, đoàn kết hội viên, hoạt động thường xuyên, không vụ lợi nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của hội, hội viên, của cộng đồng; hỗ trợ nhau hoạt động có hiệu quả, góp phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Khái niệm về HHNH Hiệp hội doanh nghiệp (HHDN) HHDN là HH của các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế.
Thực ra tham gia HHDN không chỉ có các DN mà còn có thể gồm một số tổ chức kinh tế - kỹ thuật khác có chung lợi ích cần liên kết để cùng nhau bảo vệ và phát triển (như các hợp tác xã, các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 trang trại, đơn vị dịch vụ khoa học kỹ thuật, ngân hàng, các tổ chức tín dụng…). HHDN là một bộ phận trong các tổ chức dân sự, thuộc “khu vực thứ ba”. Vì vậy, HHDN vừa mang tính chất của HH, hay nói cách khác là mang tính chất của một tổ chức dân sự, lại vừa có những nét đặc thù. Nguyên tắc tổ chức, hoạt động của HHDN cũng như HH là tự quản (độc lập với công quyền), tự nguyện (tham gia hoặc không), tự trang trải (không phụ thuộc vào Ngân sách Nhà nước) và phi lợi nhuận (không vì mục đích vụ lợi), mục đích nhằm đáp ứng nhu cầu của các hội viên mà ở đây chính là nhu cầu của các tổ chức kinh tế, các DN.
Điểm đặc biệt là tuy các HHDN cũng như các dạng HH khác là tổ chức phi chính phủ (NGO) và phi lợi nhuận (NPO), nhưng lại có quan hệ rất gần gũi với các các tổ chức kinh tế hay các DN nói chung (là tất cả các hình thức tổ chức phục vụ cho mục đích kinh tế và kinh doanh như các Tập đoàn, Công ty, Xí nghiệp hoặc các tổ chức thương mại khác; đó là các tổ chức thuộc khu vực Thị trường – “khu vực thứ hai”). Vì vậy, bên cạnh những nguyên tắc chung như HH, HHDN còn mang những nét đặc trưng của mình. HHDN thực chất là một tổ chức nghề nghiệp, bởi đó là sự liên minh giữa những người cùng nghề nghiệp (ngành kinh doanh) để phát triển ngành nghề, phối hợp hoạt động vì nghề nghiệp, cụ thể hơn là nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của DN hội viên, điều hòa lợi ích, yểm trợ nhau để nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường, thúc đẩy gia tăng lợi nhuận của mọi đơn vị thành viên. Xét về mặt lợi ích, HHDN ra đời và phát triển được hay không phải căn cứ vào lợi ích kinh tế thiết thực mà HH mang lại cho các hội viên.
Hội viên là các DN hoạt động với mục tiêu lợi nhuận. Tuy nhiên, họ không phải tìm kiếm lợi nhuận trong HHDN, mà đó chỉ là nơi giúp cho họ tìm kiếm lợi nhuận trên thương trường với kết quả tốt hơn. Mục tiêu của HHDN là giúp DN hội viên trực tiếp và gián tiếp tăng thêm lợi nhuận trong hoạt động của họ. Hội phí phải được tính toán trên cơ sở “chi phí cận biên”, theo đó mỗi đồng hội phí tăng thêm phải tạo ra lợi nhuận gia tăng theo cả nghĩa đen LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 và nghĩa bóng của từ này.
Hội phí không thể tăng thêm nếu không mang lại lợi ích gì cho DN hội viên. Vai trò, chức năng cơ bản của HHDN là tập hợp các DN trong tổ chức thống nhất, tạo ra sức mạnh mới cả về chất và lượng so với từng DN riêng lẻ. HH bảo vệ quyền lợi chung của các DN hội viên, là cầu nối giữa DN với Nhà nước trong những vấn đề liên quan đến chính sách của Nhà nước và với thị trường, đại diện cho cộng đồng DN trên các diễn đàn quốc tế, đấu tranh cho quyền lợi chính đáng của các DN hội viên. Các HHDN có vai trò rất quan trọng trong hỗ trợ các hoạt động sản xuất kinh doanh của DN, tăng cường hiệu quả hoạt động của các DN.
Tại Việt Nam, HHDN cũng được điều chỉnh theo Nghị định đối với Hội nói chung (Nghị định số 45/2010/NĐ-CP do Chính phủ Việt Nam ban hành ngày 21 tháng 4 năm 2010 quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội).