Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI THUYỀN VIÊN VIỆT NAM LÀM VIỆC TRÊN TÀU BIỂN NƢỚC NGOÀI 1. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH QUAN HỆ LAO ĐỘNG LÀ THUYỀN VIÊN CÓ YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI 1. Quan hệ lao động trong tƣ pháp quốc tế Việt Nam Pháp luật lao động chung ra đời nhằm mục đích chủ yếu là bảo vệ người lao động, bởi vì người lao động là người yếu thế và luôn ở trong tình thế bị lợi dụng, bị bóc lột hay đối xử không công bằng. Các chế định pháp luật lao động được đặt ra để điều chỉnh quan hệ lao động giữa người sử dụng lao động với người lao động như quy định về đào tạo và huấn luyện, an toàn lao động, tiền lương tiền thưởng, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, trách nhiệm vật chất… Quan hệ lao động nói chung được hình thành tất yếu trong đời sống xã hội, là quan hệ được hình thành giữa con người với con người trong lao động nhằm tạo ra những giá trị vật chất, tinh thần phục vụ chính bản thân và xã hội, chịu sự chi phối của quan hệ sở hữu [23, tr.
Xu thế toàn cầu hóa hiện nay đã tạo ra cho các chủ thể cơ hội phát triển, nhưng bên cạnh đó cũng đan xen những vấn đề phức tạp và đa dạng, kể cả quan hệ lao động. Việc đảm bảo cho các quan hệ đó thực sự bình đẳng và tự do cạnh tranh lành mạnh đòi hỏi các quốc gia cần thiết phải điều chỉnh pháp luật của quốc gia mình theo hướng thống nhất với các quy tắc quốc tế để đạt được những chuẩn mực nhất định phù hợp với các quyền tự do, bình đẳng của con người nói chung, thúc đẩy kinh tế - xã hội ngày càng phát triển. Trong tư pháp quốc tế của các quốc gia trên thế giới, vấn đề lao động có yếu tố nước ngoài được quy định một cách cụ thể hoặc quy định có tính 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chất nguyên tắc nhằm xác định quyền và nghĩa vụ lao động của người nước ngoài tại nước sở tại (bao gồm lao động có trình độ chuyên môn, lao động phổ thông và được gọi chung là lao động trên bờ), theo đó quyền và nghĩa vụ của người lao động nước ngoài thông thường chịu sự chi phối bởi luật nơi người lao động làm việc (Lex Loci Laboris), hoặc luật lựa chọn (luật điều chỉnh quan hệ lao động do các bên thỏa thuận khi xác lập hợp đồng lao động - Lex Voluntatis) [23, tr. Tư pháp quốc tế Việt Nam điều chỉnh quan hệ lao động có yếu tố nước ngoài bao gồm: người nước ngoài lao động ở Việt Nam; người Việt Nam lao động ở nước ngoài và người Việt Nam làm việc cho tổ chức quốc tế ở Việt Nam.
Các quan hệ lao động này chịu sự điều chỉnh của các điều ước quốc tế song phương và đa phương, các tập quán quốc tế về lao động, hàng hải và pháp luật của quốc gia nơi thực hiện hợp đồng lao động và/hoặc luật theo quốc tịch của người lao động. Đối với lao động đặc thù, trong đó có lao động trên biển có yếu tố nước ngoài, thì luật lao động nói chung và tư pháp quốc tế Việt Nam nói riêng phải có những quy định nhằm đáp ứng được các yêu cầu riêng biệt như tính quốc tế hóa về tiêu chuẩn an toàn hàng hải và bảo vệ môi trường biển, tính chất lao động nguy hiểm, nặng nhọc… như quy định thuyền viên trước khi làm việc trên tàu phải được đào tạo cơ bản theo chuẩn quốc tế; phải có sức khỏe và tinh thần chịu đựng được môi trường làm việc trên biển chứa đựng nhiều khó khăn (như do thời tiết, do các hiểm họa của biển); có hiểu biết về các hệ thống pháp luật liên quan đến lao động thuyền viên (như khi tàu ở trong cảng nước ngoài, thuyền viên có thể chịu sự điều chỉnh của luật quốc tịch, luật quốc gia mà tàu mang cờ, luật của quốc gia có cảng, luật quốc tế về lao động và thuyền viên); các quy định tiêu chuẩn về an toàn hàng hải của các công ước quốc tế liên quan. Để điều chỉnh quan hệ lao động là thuyền viên Việt Nam làm việc trên các tàu biển nước ngoài, xuất phát từ tính đa dạng trong quan hệ này là nhiều pháp luật có thể được áp dụng như luật nhân thân của người lao động, luật nơi 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực hiện hành vi lao động, luật mà phương tiện vận tải mang quốc tịch, nên tư pháp quốc tế Việt Nam đưa ra hướng chọn luật áp dụng khi có hai hay nhiều hệ thống pháp luật cùng điều chỉnh quan hệ lao động này như sau: - Xác định luật áp dụng theo luật của quốc gia mà tàu mang cờ (nguyên tắc Lex Loci Laboris): Theo quy định của Bộ luật Hàng hải, (khoản 1 Điều 3) khi có có xung đột pháp luật liên quan đến hợp đồng thuê thuyền viên… thì áp dụng pháp luật của quốc gia mà tàu mang cờ. Về mặt lý luận và thực tiễn, hầu hết các nước trên thế giới áp dụng luật của nước mà phương tiện vận tải mang cờ.
Theo đó, quyền và nghĩa vụ của thuyền viên Việt Nam sẽ được pháp luật nước mà phương tiện vận tải mang cờ điều chỉnh. Như vậy, có thể hiểu hợp đồng lao động ở đây được tuân thủ về hình thức và nội dung pháp luật của quốc gia mà tàu mang cờ. - Xác định luật áp dụng là luật lựa chọn (Lex Voluntais): Quyền và nghĩa vụ của thuyền viên làm việc trên tàu biển nước ngoài có thể được áp dụng là luật lựa chọn của các bên và được thể hiện trong hợp đồng nếu pháp luật của một hai bên đều cho phép. Trong trường hợp này, các bên có thể thoả thuận luật của bất cứ nước nào để đem áp dụng trong quan hệ hợp đồng lao động.
Tuy nhiên, nếu các bên không thỏa thuận áp dụng khi xác lập hợp đồng thì luật nơi thực hiện hợp đồng (luật mà tàu mang quốc tịch) sẽ được ưu tiên áp dụng. Khoản 2 Điều 4 Bộ luật Hàng hải năm 2005 quy định: Các bên tham gia hợp đồng liên quan đến hoạt động hàng hải mà trong đó có ít nhất một bên là tổ chức hoặc cá nhân nước ngoài thì có quyền thỏa thuận áp dụng luật nước ngoài hoặc tập quán hàng hải quốc tế trong quan hệ hợp đồng và chọn Trọng tài, Tòa án ở một trong hai nước hoặc ở một nước thứ ba để giải quyết tranh chấp [16]. Như vậy, pháp luật về lao động đối với thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài trước hết được xác định theo nguyên tắc luật nơi 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com diễn ra hoạt động lao động (tàu biển được coi là lãnh thổ nổi của quốc gia mà tàu mang quốc tịch), hoặc được các bên lựa chọn với sự cho phép của luật pháp của các bên liên quan và phù hợp với luật pháp và tập quán quốc tế. Để giải quyết vấn đề xung đột pháp luật trong lao động thuyền viên, Việt Nam và quốc gia liên quan có thể tham gia các điều ước quốc tế được thừa nhận chung hoặc ký kết các hiệp định song phương về hàng hải, lao động.
Các quy phạm nằm trong các điều ước quốc tế về lao động được áp dụng cho các thuyền viên mang quốc tịch Việt Nam khi làm việc trên các tàu biển mang cờ quốc tịch của các quốc gia thành viên khác. Về nguyên tắc, các điều ước quốc tế song phương và đa phương đều áp dụng chế độ đãi ngộ đối với công dân của các quốc gia là như nhau. Đối với thuyền viên Việt Nam khi làm việc trên các tàu biển mang cờ quốc tịch quốc gia thành viên khác nhưng có những vấn đề nảy sinh mà điều ước quốc tế không đề cập đến thì nguyên tắc luật nơi người lao động làm việc sẽ được áp dụng giải quyết. Quy phạm xung đột của Việt Nam quy định pháp luật lao động của quốc gia mà tàu mang cờ quốc tịch được áp dụng đối với thuyền viên làm việc trên tàu biển của quốc gia đó, nhưng vấn đề đặt ra là chủ thể nào, người sử dụng lao động hay người lao động, cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan thụ lý tranh chấp có nghĩa vụ tìm hiểu nội dung pháp luật của nước đó? Cũng có thể, khi Việt Nam quy định luật lao động áp dụng đối với thuyền viên Việt Nam là quốc gia mà tàu mang cờ quốc tịch, nhưng pháp luật nước ngoài có thể không phải là pháp luật thực sự giải quyết vấn đề này, bởi vì có thể pháp luật nước ngoài này từ chối thẩm quyền giải quyết và dẫn chiếu ngược trở lại pháp luật Việt Nam (luật nhân thân của thuyền viên), hoặc dẫn chiếu đến pháp luật của nước thứ ba khác, hoặc việc áp dụng pháp luật nước ngoài có thể trái với những nguyên tắc cơ bản hay vi phạm trật tự công cộng theo quy định của pháp luật Việt Nam [24, tr.
Vấn đề lẩn tránh pháp luật (fraus legi facta) cũng được tư pháp quốc tế Việt Nam đề cập đến, coi đó là hành vi vi phạm và bị nghiêm cấm. Hành vi 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lẩn tránh pháp luật là hiện tượng đương sự dùng thủ đoạn, biện pháp nhất định để thoát khỏi hệ thống pháp luật lẽ ra phải được áp dụng để điều chỉnh quan hệ của họ, như đã dùng các biện pháp và thủ đoạn di chuyển trụ sở, thay đổi quốc tịch… để sang quốc gia khác có lợi hơn cho mình [24, tr. Trong lĩnh vực hàng hải hiện nay, để thuận tiện cho giao thông hàng hải, nhiều chủ tàu ở các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hà Lan đã đăng ký tàu biển mang quốc tịch của một số quốc gia có phí quản lý thấp, công tác đăng kiểm trang thiết bị kỹ thuật theo tiêu chuẩn tối thiểu, chế độ lao động, điều kiện làm việc và tiền lương thấp hơn mức tối thiểu… (tàu biển mang quốc tịch của các quốc gia như Panama, Nigeria, Liberia, Mông Cổ… thường được gọi là tàu biển mang cờ thuận tiện - Flag of Convenience, FOCs).