Luận văn thạc sĩ về pháp luật lao động cho thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls pháp luật lao động việt nam về thuyền viên làm việc trên các tàu vân tải biển nước ngoài, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Tống Văn Băng
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Như Mai
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Pháp luật lao động việt nam về thuyền viên làm việc trên các tàu vận tảI biển nước ngoài, thực trạng và giảI pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI THUYỀN VIÊN VIỆT NAM LÀM VIỆC TRÊN TÀU BIỂN NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Khái niệm chung về pháp luật điều chỉnh quan hệ lao động là thuyền viên có yếu tố nước ngoài
• 1.2. Quan hệ lao động trong tư pháp quốc tế Việt Nam
• 1.3. Quan hệ lao động trong lĩnh vực hàng hải
• 1.4. Quan hệ lao động của thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 1.5. Pháp luật lao động Việt Nam đối với thuyền viên làm việc trên các tàu biển nước ngoài
• 1.6. Cơ sở pháp lý điều chỉnh quan hệ lao động đối với thuyền viên Việt Nam trên tàu biển nước ngoài
• 1.7. Đối tượng điều chỉnh
• 1.8. Phương pháp điều chỉnh
• 1.9. Nguồn pháp luật điều chỉnh
• 1.10. Các điều ước quốc tế
• 1.11. Các tập quán lao động hàng hải
• 1.12. Các văn bản pháp luật trong nước
• 1.13. Quy định của Tổ chức Liên đoàn công nhân vận tải quốc tế
• 1.14. Pháp luật lao động thuyền viên của một số quốc gia nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM VỀ NGƯỜI LAO ĐỘNG LÀ THUYỀN VIÊN VIỆT NAM LÀM VIỆC TRÊN TÀU BIỂN NƯỚC NGOÀI
• 2.1. Tình hình pháp luật lao động về thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 2.2. Đặc điểm chung
• 2.3. Tính thống nhất trong pháp luật lao động Việt Nam về thuyền viên làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 2.4. Thực trạng pháp luật lao động Việt Nam về thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 2.5. Các quy định về đào tạo và huấn luyện thuyền viên
• 2.6. Các quy định về hợp đồng lao động
• 2.7. Các quy định về điều kiện làm việc
• 2.8. Kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất
• 2.9. Bảo hiểm và các chế độ an sinh liên quan đến thuyền viên
• 2.10. Công đoàn với việc bảo vệ quyền và lợi ích của thuyền viên
• 2.11. Tranh chấp lao động thuyền viên và cơ chế giải quyết
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM VỀ THUYỀN VIÊN LÀM VIỆC TRÊN TÀU BIỂN NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Cơ sở để đưa kiến nghị về việc hoàn thiện quy định pháp luật về thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 3.2. Tình hình thị trường lao động thuyền viên quốc tế và khả năng của Việt Nam
• 3.3. Yêu cầu của việc hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật lao động về thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 3.4. Phương hướng hoàn thiện pháp luật lao động về thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 3.4.1. Hoàn thiện pháp luật về lao động về thuyền viên nhằm đáp ứng tình hình phát triển chung của thị trường thế giới về lao động trên biển
• 3.4.2. Hoàn thiện pháp luật lao động về thuyền viên của Việt Nam nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của thuyền viên làm việc trên các tàu biển nước ngoài
• 3.4.3. Một số nguyên tắc cơ bản trong việc hoàn thiện pháp luật lao động về thuyền viên
• 3.4.4. Bảo đảm sự phù hợp giữa các quy phạm pháp luật trong nước với các quy định của luật hàng hải và tập quán quốc tế về thuyền viên nói chung và thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài nói riêng
• 3.4.5. Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ về thuyền viên giữa hệ thống quy phạm pháp luật lao động với hệ thống quy phạm pháp luật chuyên ngành hàng hải về lao động thuyền viên; đồng thời bảo đảm phù hợp với đặc thù của pháp luật về xuất khẩu thuyền viên
• 3.4.6. Tích cực và chủ động tham gia các công ước quốc tế đa phương và ký kết các điều ước quốc tế song phương về lao động hàng hải
• 3.4.7. Một số đề xuất cụ thể nhằm tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật lao động về thuyền viên Việt Nam làm việc trên các tàu biển nước ngoài
• 3.4.7.1. Xây dựng hệ thống quy phạm pháp luật lao động thực chất trong nước để tạo cơ sở cho thuyền viên Việt Nam khi làm việc trên tàu biển nước ngoài
• 3.5. Quy định cụ thể cách thức giải quyết vấn đề xung đột pháp luật để điều chỉnh quan hệ lao động thuyền viên có yếu tố nước ngoài
• 3.6. Bổ sung phần quy định về quan hệ lao động thuyền viên có yếu tố nước ngoài
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp pháp luật lao động cho thuyền viên Việt Nam

Việt Nam là một quốc gia có bờ biển dài và nguồn nhân lực thuyền viên dồi dào. Tuy nhiên, thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài đang phải đối mặt với nhiều thách thức về pháp luật lao động. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật hiện hành và tìm kiếm giải pháp phù hợp là rất cần thiết để bảo vệ quyền lợi của thuyền viên. Giải pháp pháp luật lao động không chỉ giúp thuyền viên an tâm làm việc mà còn góp phần nâng cao giá trị xuất khẩu lao động của Việt Nam.

1.1. Khái niệm và vai trò của pháp luật lao động đối với thuyền viên

Pháp luật lao động là hệ thống các quy định điều chỉnh quan hệ lao động giữa thuyền viên và chủ tàu. Vai trò của pháp luật lao động là bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thuyền viên, đảm bảo điều kiện làm việc an toàn và công bằng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài, nơi mà các quy định pháp luật có thể khác nhau.

1.2. Tình hình pháp luật lao động hiện tại cho thuyền viên Việt Nam

Hiện nay, pháp luật lao động Việt Nam chưa có quy định cụ thể cho thuyền viên làm việc trên tàu biển nước ngoài. Điều này dẫn đến nhiều khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi của thuyền viên, đặc biệt là trong các tranh chấp lao động. Cần có sự hoàn thiện và đồng bộ hóa các quy định pháp luật để đảm bảo quyền lợi cho thuyền viên.

II. Những thách thức pháp lý đối với thuyền viên Việt Nam trên tàu biển nước ngoài

Thuyền viên Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức pháp lý khi làm việc trên tàu biển nước ngoài. Những thách thức này không chỉ đến từ sự khác biệt trong hệ thống pháp luật mà còn từ các điều kiện làm việc không đảm bảo. Việc thiếu hụt thông tin và hỗ trợ pháp lý cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Xung đột pháp luật trong quan hệ lao động thuyền viên

Thuyền viên có thể phải tuân thủ nhiều hệ thống pháp luật khác nhau, bao gồm pháp luật của nước mà tàu mang cờ, pháp luật của nước mà thuyền viên mang quốc tịch. Điều này dẫn đến xung đột pháp luật, gây khó khăn trong việc giải quyết tranh chấp lao động.

2.2. Điều kiện làm việc và an toàn lao động trên tàu

Nhiều thuyền viên Việt Nam phải làm việc trong điều kiện không đảm bảo an toàn lao động. Việc thiếu các quy định rõ ràng về an toàn lao động có thể dẫn đến tai nạn và ảnh hưởng đến sức khỏe của thuyền viên. Cần có các biện pháp cụ thể để cải thiện điều kiện làm việc cho thuyền viên.

III. Giải pháp pháp luật lao động cho thuyền viên Việt Nam trên tàu biển nước ngoài

Để bảo vệ quyền lợi của thuyền viên, cần có các giải pháp pháp luật cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp thuyền viên an tâm làm việc mà còn nâng cao giá trị xuất khẩu lao động của Việt Nam. Cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và đồng bộ để điều chỉnh quan hệ lao động thuyền viên.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật lao động cho thuyền viên

Cần xây dựng các quy định pháp luật cụ thể cho thuyền viên làm việc trên tàu biển nước ngoài. Điều này bao gồm việc quy định rõ ràng về quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của thuyền viên cũng như chủ tàu. Hệ thống pháp luật cần phải đồng bộ và phù hợp với các quy định quốc tế.

3.2. Tăng cường đào tạo và huấn luyện cho thuyền viên

Đào tạo và huấn luyện là yếu tố quan trọng để nâng cao trình độ chuyên môn của thuyền viên. Cần có các chương trình đào tạo phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế để thuyền viên có thể làm việc hiệu quả và an toàn trên tàu biển nước ngoài.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về pháp luật lao động cho thuyền viên

Việc áp dụng các giải pháp pháp luật lao động cho thuyền viên Việt Nam đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều thuyền viên đã được bảo vệ quyền lợi hợp pháp và có điều kiện làm việc tốt hơn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo quyền lợi cho thuyền viên.

4.1. Kết quả đạt được từ việc cải thiện pháp luật lao động

Nhờ vào việc cải thiện pháp luật lao động, nhiều thuyền viên đã có điều kiện làm việc tốt hơn và được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Điều này không chỉ giúp thuyền viên an tâm làm việc mà còn nâng cao giá trị xuất khẩu lao động của Việt Nam.

4.2. Những vấn đề còn tồn tại trong thực tiễn

Mặc dù đã có nhiều cải thiện, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại trong việc bảo vệ quyền lợi của thuyền viên. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và các tổ chức liên quan để giải quyết triệt để những vấn đề này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho pháp luật lao động thuyền viên

Kết luận, việc hoàn thiện pháp luật lao động cho thuyền viên Việt Nam là rất cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Cần có các chính sách cụ thể để bảo vệ quyền lợi của thuyền viên và nâng cao giá trị xuất khẩu lao động của Việt Nam. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc xây dựng một khung pháp lý đồng bộ và phù hợp với các quy định quốc tế.

5.1. Đề xuất các chính sách pháp luật mới

Cần đề xuất các chính sách pháp luật mới nhằm bảo vệ quyền lợi của thuyền viên. Các chính sách này cần phải phù hợp với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động quốc tế.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực lao động

Việc tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực lao động sẽ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác và cải thiện hệ thống pháp luật lao động cho thuyền viên. Điều này cũng sẽ giúp nâng cao giá trị xuất khẩu lao động của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam đã khẳng định vị thế là quốc gia cửa ngõ trên tuyến vận tải biển từ Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương. Trong vòng 10 năm qua, Việt Nam đã đưa khoảng 1,6 triệu lượt sĩ quan, thuyền viên tàu vận tải và thủy thủ đánh cá đi làm việc trên các đội tàu biển nước ngoài. Hiện tại, có khoảng 30.000 thuyền viên Việt Nam đang trực tiếp làm việc trên các đội tàu vận tải biển của Nhật Bản, Hàn Quốc, Na Uy, Đài Loan và nhiều quốc gia khác. Mặc dù vậy, quy mô này vẫn còn khiêm tốn khi đặt cạnh các quốc gia xuất khẩu thuyền viên hàng đầu như Philippines – nơi chiếm khoảng 20% thị phần lao động hàng hải thế giới với 350.000 thuyền viên, mang về nguồn ngoại tệ xấp xỉ 7 tỷ USD mỗi năm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ đặc thù lao động trên biển: thuyền viên Việt Nam làm việc trên các con tàu đa quốc tịch, di chuyển qua nhiều vùng biển quốc tế và chịu sự tác động đồng thời của nhiều hệ thống pháp luật khác nhau như hệ thống Thông luật (Common Law), Dân luật (Civil Law), luật của quốc gia tàu mang cờ, luật quốc gia có cảng biển và luật của nước mà thuyền viên mang quốc tịch. Tình trạng thuyền viên làm việc trên các tàu mang cờ thuận tiện (Flag of Convenience - FOCs) tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn sinh mạng, bị lạm dụng sức lao động, hưởng mức lương thấp hơn khuyến nghị quốc tế và thiếu vắng cơ chế bảo hộ tư pháp hữu hiệu.

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật lao động Việt Nam điều chỉnh thuyền viên làm việc trên tàu biển nước ngoài từ năm 1999 đến năm 2009, bám sát các định hướng phát triển kinh tế biển theo Nghị quyết số 09/2007 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đến năm 2020. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện khung pháp lý thực chất và các quy phạm xung đột, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hơn 30.000 thuyền viên, gia tăng giá trị hợp đồng xuất khẩu và thúc đẩy năng lực cạnh tranh của ngành hàng hải Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận của Tư pháp quốc tế về điều chỉnh quan hệ lao động có yếu tố nước ngoài và Pháp luật chuyên ngành hàng hải quốc tế. Khung lý thuyết bao gồm hai học thuyết chọn luật căn bản:

• Học thuyết Luật nơi thực hiện lao động (Lex Loci Laboris): Xác định pháp luật của quốc gia mà tàu biển mang cờ quốc tịch sẽ điều chỉnh hợp đồng lao động và chế độ làm việc của thuyền viên, xuất phát từ nguyên tắc tàu biển là một bộ phận lãnh thổ nổi của quốc gia mang cờ.
• Học thuyết Quyền tự do lựa chọn luật (Lex Voluntatis): Cho phép các bên tham gia hợp đồng lao động thuyền viên được quyền thỏa thuận áp dụng pháp luật của một quốc gia cụ thể hoặc tập quán hàng hải quốc tế, với điều kiện sự thỏa thuận này không trái với trật tự công cộng và các quy định bắt buộc của pháp luật trong nước.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ các khái niệm pháp lý chủ chốt:

1. Quan hệ lao động thuyền viên có yếu tố nước ngoài: Quan hệ phát sinh giữa thuyền viên mang quốc tịch Việt Nam với chủ tàu hoặc tổ chức cung ứng lao động nước ngoài, trong đó địa điểm thực hiện hành vi lao động diễn ra trên tàu biển mang quốc tịch nước ngoài.
2. Tàu mang cờ thuận tiện (Flag of Convenience - FOCs): Trạng thái tàu biển đăng ký quốc tịch tại các nước như Panama, Liberia, Mông Cổ nhằm giảm thiểu chi phí quản lý, né tránh các tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật khắt khe và hạ thấp nghĩa vụ an sinh xã hội cho người lao động.
3. Hành vi lẩn tránh pháp luật (Fraus legi facta): Việc các chủ thể dùng biện pháp thay đổi quốc tịch tàu hoặc đăng ký trung gian nhằm né tránh việc áp dụng hệ thống pháp luật có tính chất bảo vệ bắt buộc đối với người lao động.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu pháp lý đa tầng, bao gồm:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Bộ luật Lao động năm 2007, Bộ luật Hàng hải năm 2005, Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2006, Quyết định số 47/2005/BGTVT và Quyết định số 31/2008/QĐ-BGTVT của Bộ Giao thông Vận tải.
• Các điều ước quốc tế đa phương và song phương: Hơn 65 công ước quốc tế về lao động hàng hải của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) như Công ước số 22, 55, 73, 87, 92, 98, 134, 138, 147, 163, 164, 165, 166 và Công ước Lao động Hàng hải (MLC 2006); các công ước kỹ thuật của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) gồm STCW, SOLAS, MARPOL; cùng hơn 20 hiệp định hàng hải song phương và 10 hiệp định hợp tác lao động quốc tế mà Việt Nam đã ký kết.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo bao gồm phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định pháp luật của Việt Nam với các mô hình tiêu biểu như hệ thống Thông luật của Anh, hệ thống Dân luật của Nhật Bản, mô hình quản lý tập trung của Philippines và cơ chế cờ mở của Mông Cổ) kết hợp với phương pháp thống kê xã hội học. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ các văn bản quy phạm pháp luật liên quan cùng dữ liệu hoạt động thực tiễn của hơn 20 doanh nghiệp cung ứng thuyền viên lớn tại Việt Nam trong giai đoạn 10 năm (1999–2009). Việc kết hợp các phương pháp này giúp chỉ rõ các khoảng trống pháp lý, nhận diện xung đột luật và bảo đảm tính tương thích giữa pháp luật quốc gia với các chuẩn mực quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực trạng pháp luật lao động đối với thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài ghi nhận 4 phát hiện căn bản:

• Thiếu hụt các quy phạm xung đột pháp luật chuyên biệt: Bộ luật Lao động năm 2007 và các văn bản hướng dẫn chỉ mới dừng lại ở các quy phạm thực chất chung cho xuất khẩu lao động trên bộ. Việc thiếu các quy phạm xung đột dẫn chiếu cụ thể trong hàng hải khiến hơn 80% hợp đồng lao động thuyền viên bị áp đặt hoàn toàn bởi pháp luật của chủ tàu nước ngoài hoặc pháp luật của nước tàu mang cờ mà không có sự cân bằng quyền lợi.
• Thực trạng bảo hộ thuyền viên trên các tàu mang cờ thuận tiện (FOCs) còn yếu kém: Hơn 60% thuyền viên Việt Nam xuất khẩu đang làm việc trên các tàu treo cờ thuận tiện. Do các tổ chức công đoàn Việt Nam chưa phải là thành viên chính thức của Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế (ITF), mức lương và chế độ an sinh của thuyền viên Việt Nam thường thấp hơn từ 20% đến 35% so với mức lương khuyến nghị tối thiểu của ITF trên cùng tuyến vận tải.
• Sự phân tán và chồng chéo trong quản lý nhà nước: Tồn tại sự phân định chưa đồng bộ giữa Bộ Giao thông Vận tải (quản lý tiêu chuẩn kỹ thuật, cấp chứng chỉ chuyên môn theo Công ước STCW) và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (quản lý cấp phép doanh nghiệp xuất khẩu lao động theo hợp đồng). Tình trạng này kéo dài thời gian xử lý thủ tục hành chính từ 30 đến 45 ngày so với các đối thủ cạnh tranh trong khu vực.
• Cơ chế giải quyết tranh chấp lao động hàng hải kém hiệu quả: Hơn 90% các vụ việc tranh chấp về nợ lương, tai nạn lao động hoặc bỏ rơi thuyền viên tại các cảng quốc tế đều không thể thụ lý hiệu quả tại Tòa án hay Trọng tài thương mại Việt Nam do hợp đồng chứa điều khoản chỉ định cơ quan tài phán nước ngoài, trong khi cơ chế hỗ trợ lãnh sự và tương trợ tư pháp chưa được thể chế hóa đầy đủ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên là việc nhìn nhận công tác xuất khẩu thuyền viên thuần túy như một hoạt động kinh tế xuất khẩu lao động phổ thông, chưa chú trọng đúng mức đến tính chất pháp lý quốc tế đặc thù của ngành hàng hải. Sự chênh lệch này thể hiện rõ khi so sánh với Philippines: quốc gia này đã ban hành Đạo luật Lao động di cư từ năm 1995, thiết lập cơ quan quản lý tập trung chuyên biệt (POEA), kiểm soát nghiêm ngặt hợp đồng mẫu và quy định mức phạt tù không dưới 6 năm cùng tiền phạt 20.000 USD đối với hành vi tuyển mộ bất hợp pháp.

Để hình dung rõ nét hơn về thực trạng này, dữ liệu so sánh có thể được tổng hợp thành bảng đối chiếu các chỉ số bảo hộ pháp lý giữa Việt Nam, Philippines và tiêu chuẩn ITF:

Tiêu chí đánh giá	Việt Nam (Thực trạng)	Philippines (Mô hình tham chiếu)	Tiêu chuẩn Quốc tế (ITF / ILO)
Mức lương thuyền viên cơ bản	400 – 800 USD/tháng	1.000 – 1.500 USD/tháng	1.200 – 1.800 USD/tháng (Khuyến nghị ITF)
Bảo hiểm tai nạn và an sinh	Áp dụng theo từng hợp đồng rời rạc	Bắt buộc 100% theo chuẩn POEA	Tối thiểu 3 chế độ theo Công ước ILO số 165
Văn bản pháp luật chuyên biệt	Chưa có luật riêng cho thuyền viên	Đạo luật Lao động Di cư năm 1995	Công ước Lao động Hàng hải (MLC 2006)
Cơ chế thỏa ước lao động	Hợp đồng cá nhân đơn lẻ	Thỏa ước tập thể đạt chuẩn ITF	100% tàu phải có Giấy chứng nhận xanh

Việc thiếu vắng các chế tài thực chất và chưa nội luật hóa đầy đủ các công ước ILO số 163, 164, 165, 166 khiến thuyền viên Việt Nam dễ rơi vào tình trạng mất an toàn pháp lý khi xảy ra rủi ro đắm tàu, phá sản của chủ tàu hoặc thương tật trên biển.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và bảo vệ vững chắc quyền lợi của thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài, các nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai:

• Xây dựng văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành về xuất khẩu thuyền viên: Bộ Giao thông Vận tải chủ trì phối hợp với Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành Nghị định quy định điều kiện, quyền và nghĩa vụ của thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài trong giai đoạn 2010–2012, chuẩn hóa 100% mẫu hợp đồng thuyền viên theo tiêu chuẩn hàng hải quốc tế.
• Đẩy mạnh phê chuẩn và nội luật hóa Công ước Lao động Hàng hải (MLC 2006): Quốc hội và Chính phủ cần xây dựng lộ trình phê chuẩn Công ước MLC 2006 của ILO trước năm 2013, bảo đảm tất cả thuyền viên Việt Nam được hưởng các tiêu chuẩn bắt buộc về thời giờ làm việc (nghỉ ngơi tối thiểu 10 giờ/ngày hoặc 77 giờ/tuần), điều kiện sinh hoạt trên tàu và chi phí hồi hương do chủ tàu chi trả 100%.
• Thành lập cơ quan điều phối quốc gia về quản lý và cung ứng thuyền viên: Thiết lập bộ phận liên ngành theo mô hình một cửa trước năm 2014 nhằm tinh gọn thủ tục cấp chứng chỉ STCW, giảm ít nhất 50% thời gian xử lý hồ sơ hành chính, hướng tới mục tiêu đưa 50.000 lượt thuyền viên chất lượng cao làm việc trên các đội tàu hiện đại vào năm 2020.
• Gia nhập và liên kết chặt chẽ với Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế (ITF): Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và Công đoàn Giao thông Vận tải cần thúc đẩy việc ký kết hợp tác với ITF giai đoạn 2011–2015, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ thuyền viên làm việc trên các tàu đạt "Giấy chứng nhận xanh" lên trên 85%, đảm bảo quyền thương lượng tập thể và mức lương tối thiểu theo chuẩn quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Bộ Giao thông Vận tải, Cục Hàng hải Việt Nam, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội sử dụng luận văn làm cơ sở lý luận để hoàn thiện các dự thảo sửa đổi Bộ luật Hàng hải, Bộ luật Lao động và xây dựng chiến lược phát triển nhân lực biển quốc gia.
• Doanh nghiệp cung ứng và dịch vụ thuyền viên: Hơn 20 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất khẩu thuyền viên sử dụng công trình để hoàn thiện mẫu hợp đồng cung ứng lao động, nhận diện rủi ro khi làm việc với các chủ tàu FOCs và thiết lập các điều khoản giải quyết tranh chấp chặt chẽ.
• Cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu hàng hải: Giảng viên, nghiên cứu sinh tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Hàng hải Việt Nam khai thác tài liệu phục vụ giảng dạy môn Tư pháp quốc tế, Luật Hàng hải quốc tế và Quản trị vận tải biển.
• Đội ngũ sĩ quan, thuyền viên và tổ chức công đoàn: Giúp người lao động nắm vững các quyền nhân thân, quyền an sinh xã hội, quy trình khiếu nại quốc tế và phương thức tiếp cận hỗ trợ pháp lý khi làm việc trên các tuyến hải trình quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Xung đột pháp luật trong quan hệ lao động của thuyền viên Việt Nam trên tàu biển nước ngoài được giải quyết theo nguyên tắc nào?
Quan hệ này được giải quyết chủ yếu theo nguyên tắc Lex Loci Laboris (áp dụng luật của quốc gia mà tàu mang cờ theo Điều 3 Bộ luật Hàng hải 2005) hoặc nguyên tắc Lex Voluntatis (luật do các bên thỏa thuận tại Điều 4). Nếu không có thỏa thuận, luật cờ tàu sẽ được ưu tiên áp dụng để điều chỉnh các nghĩa vụ hợp đồng.

2. Thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu mang cờ thuận tiện (FOCs) đối mặt với những rủi ro pháp lý gì?
Khoảng 60% thuyền viên làm việc trên tàu FOCs đối diện nguy cơ bị chủ tàu cắt giảm tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật, nợ lương kéo dài và không được hưởng đầy đủ 3 chế độ an sinh xã hội tối thiểu theo Công ước ILO số 165 do các nước cấp cờ thuận tiện thường buông lỏng kiểm soát đăng kiểm và bảo hộ lao động.

3. Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế (ITF) bảo vệ thuyền viên như thế nào?
ITF bảo vệ quyền lợi cho hơn 600.000 thuyền viên toàn cầu thông qua mạng lưới hơn 300 thanh tra tại các cảng biển quốc tế. ITF tiến hành kiểm tra điều kiện sinh hoạt, yêu cầu chủ tàu tuân thủ mức lương tối thiểu và cấp "Giấy chứng nhận xanh" cho các tàu đáp ứng tiêu chuẩn an toàn lao động quốc tế.

4. Việt Nam có thể học hỏi bài học gì từ mô hình xuất khẩu thuyền viên của Philippines?
Việt Nam có thể tiếp thu bài học về quản lý nhà nước tập trung thông qua cơ quan POEA, áp dụng mẫu hợp đồng thuyền viên bắt buộc và ban hành khung pháp lý nghiêm khắc với mức phạt tù từ 6 năm trở lên đối với các hành vi vi phạm, giúp Philippines chiếm lĩnh 20% thị phần thuyền viên thế giới với doanh thu 7 tỷ USD/năm.

5. Vì sao việc phê chuẩn Công ước Lao động Hàng hải 2006 (MLC 2006) là yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam?
Công ước MLC 2006 tích hợp hơn 65 văn kiện của ILO, thiết lập "bộ luật toàn cầu" về quyền của thuyền viên. Việc phê chuẩn giúp bảo đảm tiêu chuẩn làm việc, thời giờ nghỉ ngơi (10 giờ/ngày) và ngăn chặn tình trạng tàu chở thuyền viên Việt Nam bị lưu giữ tại các cảng biển quốc tế do vi phạm tiêu chuẩn lao động.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về Tư pháp quốc tế và Luật Hàng hải trong điều chỉnh quan hệ lao động thuyền viên có yếu tố nước ngoài.
• Phân tích sâu sắc thực trạng pháp lý của hơn 30.000 thuyền viên Việt Nam, chỉ ra các khoảng trống lớn trong việc bảo vệ lao động làm việc trên các đội tàu treo cờ thuận tiện (FOCs).
• Đánh giá mức độ tương thích giữa hệ thống pháp luật Việt Nam với hơn 65 công ước hàng hải quốc tế của ILO, IMO và các chuẩn mực của ITF.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm hoàn thiện quy phạm xung đột, ban hành nghị định chuyên biệt, thành lập cơ quan điều phối một cửa và đẩy nhanh phê chuẩn Công ước MLC 2006.
• Đặt nền móng pháp lý cho việc thực hiện thắng lợi Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020, nâng tầm vị thế và năng lực cạnh tranh của thuyền viên Việt Nam trên thị trường vận tải biển quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI THUYỀN VIÊN VIỆT NAM LÀM VIỆC TRÊN TÀU BIỂN NƢỚC NGOÀI 1. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH QUAN HỆ LAO ĐỘNG LÀ THUYỀN VIÊN CÓ YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI 1. Quan hệ lao động trong tƣ pháp quốc tế Việt Nam Pháp luật lao động chung ra đời nhằm mục đích chủ yếu là bảo vệ người lao động, bởi vì người lao động là người yếu thế và luôn ở trong tình thế bị lợi dụng, bị bóc lột hay đối xử không công bằng. Các chế định pháp luật lao động được đặt ra để điều chỉnh quan hệ lao động giữa người sử dụng lao động với người lao động như quy định về đào tạo và huấn luyện, an toàn lao động, tiền lương tiền thưởng, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, trách nhiệm vật chất… Quan hệ lao động nói chung được hình thành tất yếu trong đời sống xã hội, là quan hệ được hình thành giữa con người với con người trong lao động nhằm tạo ra những giá trị vật chất, tinh thần phục vụ chính bản thân và xã hội, chịu sự chi phối của quan hệ sở hữu [23, tr.

Xu thế toàn cầu hóa hiện nay đã tạo ra cho các chủ thể cơ hội phát triển, nhưng bên cạnh đó cũng đan xen những vấn đề phức tạp và đa dạng, kể cả quan hệ lao động. Việc đảm bảo cho các quan hệ đó thực sự bình đẳng và tự do cạnh tranh lành mạnh đòi hỏi các quốc gia cần thiết phải điều chỉnh pháp luật của quốc gia mình theo hướng thống nhất với các quy tắc quốc tế để đạt được những chuẩn mực nhất định phù hợp với các quyền tự do, bình đẳng của con người nói chung, thúc đẩy kinh tế - xã hội ngày càng phát triển. Trong tư pháp quốc tế của các quốc gia trên thế giới, vấn đề lao động có yếu tố nước ngoài được quy định một cách cụ thể hoặc quy định có tính 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chất nguyên tắc nhằm xác định quyền và nghĩa vụ lao động của người nước ngoài tại nước sở tại (bao gồm lao động có trình độ chuyên môn, lao động phổ thông và được gọi chung là lao động trên bờ), theo đó quyền và nghĩa vụ của người lao động nước ngoài thông thường chịu sự chi phối bởi luật nơi người lao động làm việc (Lex Loci Laboris), hoặc luật lựa chọn (luật điều chỉnh quan hệ lao động do các bên thỏa thuận khi xác lập hợp đồng lao động - Lex Voluntatis) [23, tr. Tư pháp quốc tế Việt Nam điều chỉnh quan hệ lao động có yếu tố nước ngoài bao gồm: người nước ngoài lao động ở Việt Nam; người Việt Nam lao động ở nước ngoài và người Việt Nam làm việc cho tổ chức quốc tế ở Việt Nam.

Các quan hệ lao động này chịu sự điều chỉnh của các điều ước quốc tế song phương và đa phương, các tập quán quốc tế về lao động, hàng hải và pháp luật của quốc gia nơi thực hiện hợp đồng lao động và/hoặc luật theo quốc tịch của người lao động. Đối với lao động đặc thù, trong đó có lao động trên biển có yếu tố nước ngoài, thì luật lao động nói chung và tư pháp quốc tế Việt Nam nói riêng phải có những quy định nhằm đáp ứng được các yêu cầu riêng biệt như tính quốc tế hóa về tiêu chuẩn an toàn hàng hải và bảo vệ môi trường biển, tính chất lao động nguy hiểm, nặng nhọc… như quy định thuyền viên trước khi làm việc trên tàu phải được đào tạo cơ bản theo chuẩn quốc tế; phải có sức khỏe và tinh thần chịu đựng được môi trường làm việc trên biển chứa đựng nhiều khó khăn (như do thời tiết, do các hiểm họa của biển); có hiểu biết về các hệ thống pháp luật liên quan đến lao động thuyền viên (như khi tàu ở trong cảng nước ngoài, thuyền viên có thể chịu sự điều chỉnh của luật quốc tịch, luật quốc gia mà tàu mang cờ, luật của quốc gia có cảng, luật quốc tế về lao động và thuyền viên); các quy định tiêu chuẩn về an toàn hàng hải của các công ước quốc tế liên quan. Để điều chỉnh quan hệ lao động là thuyền viên Việt Nam làm việc trên các tàu biển nước ngoài, xuất phát từ tính đa dạng trong quan hệ này là nhiều pháp luật có thể được áp dụng như luật nhân thân của người lao động, luật nơi 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thực hiện hành vi lao động, luật mà phương tiện vận tải mang quốc tịch, nên tư pháp quốc tế Việt Nam đưa ra hướng chọn luật áp dụng khi có hai hay nhiều hệ thống pháp luật cùng điều chỉnh quan hệ lao động này như sau: - Xác định luật áp dụng theo luật của quốc gia mà tàu mang cờ (nguyên tắc Lex Loci Laboris): Theo quy định của Bộ luật Hàng hải, (khoản 1 Điều 3) khi có có xung đột pháp luật liên quan đến hợp đồng thuê thuyền viên… thì áp dụng pháp luật của quốc gia mà tàu mang cờ. Về mặt lý luận và thực tiễn, hầu hết các nước trên thế giới áp dụng luật của nước mà phương tiện vận tải mang cờ.

Theo đó, quyền và nghĩa vụ của thuyền viên Việt Nam sẽ được pháp luật nước mà phương tiện vận tải mang cờ điều chỉnh. Như vậy, có thể hiểu hợp đồng lao động ở đây được tuân thủ về hình thức và nội dung pháp luật của quốc gia mà tàu mang cờ. - Xác định luật áp dụng là luật lựa chọn (Lex Voluntais): Quyền và nghĩa vụ của thuyền viên làm việc trên tàu biển nước ngoài có thể được áp dụng là luật lựa chọn của các bên và được thể hiện trong hợp đồng nếu pháp luật của một hai bên đều cho phép. Trong trường hợp này, các bên có thể thoả thuận luật của bất cứ nước nào để đem áp dụng trong quan hệ hợp đồng lao động.

Tuy nhiên, nếu các bên không thỏa thuận áp dụng khi xác lập hợp đồng thì luật nơi thực hiện hợp đồng (luật mà tàu mang quốc tịch) sẽ được ưu tiên áp dụng. Khoản 2 Điều 4 Bộ luật Hàng hải năm 2005 quy định: Các bên tham gia hợp đồng liên quan đến hoạt động hàng hải mà trong đó có ít nhất một bên là tổ chức hoặc cá nhân nước ngoài thì có quyền thỏa thuận áp dụng luật nước ngoài hoặc tập quán hàng hải quốc tế trong quan hệ hợp đồng và chọn Trọng tài, Tòa án ở một trong hai nước hoặc ở một nước thứ ba để giải quyết tranh chấp [16]. Như vậy, pháp luật về lao động đối với thuyền viên Việt Nam làm việc trên tàu biển nước ngoài trước hết được xác định theo nguyên tắc luật nơi 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] diễn ra hoạt động lao động (tàu biển được coi là lãnh thổ nổi của quốc gia mà tàu mang quốc tịch), hoặc được các bên lựa chọn với sự cho phép của luật pháp của các bên liên quan và phù hợp với luật pháp và tập quán quốc tế. Để giải quyết vấn đề xung đột pháp luật trong lao động thuyền viên, Việt Nam và quốc gia liên quan có thể tham gia các điều ước quốc tế được thừa nhận chung hoặc ký kết các hiệp định song phương về hàng hải, lao động.

Các quy phạm nằm trong các điều ước quốc tế về lao động được áp dụng cho các thuyền viên mang quốc tịch Việt Nam khi làm việc trên các tàu biển mang cờ quốc tịch của các quốc gia thành viên khác. Về nguyên tắc, các điều ước quốc tế song phương và đa phương đều áp dụng chế độ đãi ngộ đối với công dân của các quốc gia là như nhau. Đối với thuyền viên Việt Nam khi làm việc trên các tàu biển mang cờ quốc tịch quốc gia thành viên khác nhưng có những vấn đề nảy sinh mà điều ước quốc tế không đề cập đến thì nguyên tắc luật nơi người lao động làm việc sẽ được áp dụng giải quyết. Quy phạm xung đột của Việt Nam quy định pháp luật lao động của quốc gia mà tàu mang cờ quốc tịch được áp dụng đối với thuyền viên làm việc trên tàu biển của quốc gia đó, nhưng vấn đề đặt ra là chủ thể nào, người sử dụng lao động hay người lao động, cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan thụ lý tranh chấp có nghĩa vụ tìm hiểu nội dung pháp luật của nước đó? Cũng có thể, khi Việt Nam quy định luật lao động áp dụng đối với thuyền viên Việt Nam là quốc gia mà tàu mang cờ quốc tịch, nhưng pháp luật nước ngoài có thể không phải là pháp luật thực sự giải quyết vấn đề này, bởi vì có thể pháp luật nước ngoài này từ chối thẩm quyền giải quyết và dẫn chiếu ngược trở lại pháp luật Việt Nam (luật nhân thân của thuyền viên), hoặc dẫn chiếu đến pháp luật của nước thứ ba khác, hoặc việc áp dụng pháp luật nước ngoài có thể trái với những nguyên tắc cơ bản hay vi phạm trật tự công cộng theo quy định của pháp luật Việt Nam [24, tr.

Vấn đề lẩn tránh pháp luật (fraus legi facta) cũng được tư pháp quốc tế Việt Nam đề cập đến, coi đó là hành vi vi phạm và bị nghiêm cấm. Hành vi 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lẩn tránh pháp luật là hiện tượng đương sự dùng thủ đoạn, biện pháp nhất định để thoát khỏi hệ thống pháp luật lẽ ra phải được áp dụng để điều chỉnh quan hệ của họ, như đã dùng các biện pháp và thủ đoạn di chuyển trụ sở, thay đổi quốc tịch… để sang quốc gia khác có lợi hơn cho mình [24, tr. Trong lĩnh vực hàng hải hiện nay, để thuận tiện cho giao thông hàng hải, nhiều chủ tàu ở các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hà Lan đã đăng ký tàu biển mang quốc tịch của một số quốc gia có phí quản lý thấp, công tác đăng kiểm trang thiết bị kỹ thuật theo tiêu chuẩn tối thiểu, chế độ lao động, điều kiện làm việc và tiền lương thấp hơn mức tối thiểu… (tàu biển mang quốc tịch của các quốc gia như Panama, Nigeria, Liberia, Mông Cổ… thường được gọi là tàu biển mang cờ thuận tiện - Flag of Convenience, FOCs).