CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN TỔNG QUAN VỀ NGĂN NGỪA, XỬ LÝ NỢ QUÁ HẠN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề cơ bản về nợ quá hạn 1. Khái niệm nợ quá hạn Hoạt động cấp tín dụng tuy đem lại nguồn thu đáng kể cho ngân hàng nhưng cũng chứa đựng khá nhiều nguy cơ rủi ro. Rủi ro tín dụng luôn gắn liền với nợ quá hạn.
Vậy, thế nào là nợ quá hạn? Nợ quá hạn được hiểu là phần nợ đã qua kỳ hạn trả (đã thoả thuận trước đó) mà khách hàng chưa thanh toán hay thanh toán chưa đầy đủ cho ngân hàng. Theo thông lệ quốc tế, khi đến kì hạn trả nợ gốc và/hoặc lãi, nếu khách vay không trả đúng hạn và không được điều chỉnh kì hạn nợ vay hoặc không được gia hạn nợ thì ngân hàng chuyển toàn bộ số nợ còn lại sang nợ quá hạn. Tại Việt Nam, nợ quá hạn trước đây được hiểu là hiện tượng mà khách hàng không trả được nợ gốc cho ngân hàng vào ngày đến hạn đã cam kết trong khế ước. Đến Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng thì nợ quá hạn được định nghĩa lại thành khoản nợ mà một phần hoặc toàn bộ nợ gốc và/hoặc lãi đã quá hạn.
Quy định này đã đưa việc tính nợ quá hạn tại các ngân hàng tại Việt Nam theo đúng thông lệ quốc tế, giúp phản ánh đúng thực trạng chất lượng tín dụng. Tổng số tiền quá hạn Tỷ lệ nợ quá hạn (%) = x 100 % (1.1) Tổng dư nợ Công thức (1.1) phản ánh: trong 100 đơn vị tiền tệ khi ngân hàng cho vay thì có bao nhiêu đơn vị tiền tệ mà ngân hàng không thu hồi được đúng hạn tại một thời điểm xác định. Tỉ lệ nợ quá hạn ở mức cao thì chứng tỏ hoạt động kinh doanh của ngân hàng chưa hiệu quả, chất lượng tín dụng chưa tốt và ngược lại. Phân biệt nợ quá hạn với nợ xấu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Nợ xấu được định nghĩa là các khoản nợ không trả được (defaulted loans) mà ngân hàng không thể thu lợi từ nó (Ernst & Young, 2004).
Hay theo VAS (chuẩn mực chung báo cáo tài chính) thì nợ xấu được xác định trên hai yếu tố: đã quá hạn 90 ngày và khả năng trả nợ đáng lo ngại. Như vậy, nợ quá hạn chỉ xét đến yếu tố thời gian quá hạn, còn nợ xấu thì có thể được các ngân hàng phân loại theo yếu tố thời gian và/hoặc đánh giá khả năng trả nợ của khách hàng. Điều này dẫn đến các trường hợp nợ quá hạn có thể bao gồm hoặc không bao gồm nợ xấu. Trường hợp nợ quá hạn bao gồm nợ xấu: khi ngân hàng chỉ phân loại nợ xấu theo yếu tố thời gian.
Nợ quá hạn = Nợ nhóm 2 + Nợ nhóm 3 + Nợ nhóm 4 + Nợ nhóm 5 (1.2) Hay Nợ quá hạn = Nợ nhóm 2 + Nợ Xấu (1.3) Trường hợp nợ quá hạn không bao gồm nợ xấu: khi nợ xấu của ngân hàng ngoài các khoản nợ quá hạn 90 ngày trở lên còn có các khoản nợ được đánh giá dựa vào khả năng trả nợ của khách hàng. Nợ quá hạn = Nợ nhóm 2 + Nợ nhóm 3 + Nợ nhóm 4 + Nợ nhóm 5 – A (1.4) Hay Nợ quá hạn = Nợ nhóm 2 + Nợ Xấu – A (1.5) (A: là Nợ xấu không do quá hạn) Tại Việt Nam, các ngân hàng luôn mong muốn nợ quá hạn có tỉ lệ thấp nên sẽ hạn chế đến mức tối thiểu các trường hợp có thể làm gia tăng nhóm nợ của khoản vay như khoản nợ cơ cấu lại thời hạn trả nợ, nợ được miễn giảm lãi, nợ khoanh,…Do đó, số liệu nợ quá hạn trong thời gian qua tại các ngân hàng sẽ rơi vào trường hợp nợ quá hạn bao gồm nợ xấu, tức là nợ quá hạn bằng tổng của dư nợ từ nhóm 2 đến nhóm 5. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng nợ quá hạn 1. Nguyên nhân chủ quan - Về phía ngân hàng thương mại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 + Ngân hàng thiếu thông tin về khách hàng dẫn đến việc thẩm định dự án/phương án kinh doanh không chính xác, đánh giá không đúng năng lực hay không phát hiện những thủ đoạn lừa đảo của khách hàng.
+ Lợi ích nhóm của các nhân vật có tầm ảnh hưởng đến ngân hàng. Vì lợi ích riêng sẵn sàng đề xuất, xét duyệt cấp tín dụng đối với những khoản vay không đáp ứng đủ các điều kiện cho vay. Bên cạnh đó, các bộ phận chuyên môn vì cả nể hay cũng vì tư lợi hỗ trợ đắc lực để hợp thức hoá hồ sơ vay vốn. + Đạo đức nghề nghiệp của nhân viên ngân hàng sa sút do lợi ích cá nhân.
Ngày càng nhiều vụ án liên quan đến việc nhân viên ngân hàng câu kết với khách hàng làm sai lệch hồ sơ, cố tình không làm đúng quy định cho vay. + Trình độ nghiệp vụ yếu kém, cách thức làm việc thiếu trách nhiệm của nhân viên tín dụng cộng với khả năng kiểm soát, quản lý của cấp điều hành còn hạn chế cũng góp phần gia tăng nợ quá hạn. - Về phía khách hàng vay vốn + Trình độ, năng lực quản lý kinh doanh yếu kém. Trong đó, việc sử dụng tiền vay không hiệu quả, không những không có tác dụng thúc đẩy hoạt động kinh doanh mà còn đẩy doanh nghiệp đến cảnh nợ nần, gia tăng chi phí kinh doanh.
+ Khách hàng sử dụng vốn sai mục đích hay trái pháp luật dẫn đến rủi ro không trả được nợ vay. + Khách hàng cung cấp thông tin, chứng từ không chính xác làm sai lệch kết quả thẩm định của ngân hàng. Nguyên nhân khách quan + Biến động trong kinh tế - chính trị của Việt Nam hay của thế giới đều có thể ảnh hưởng đến hoạt động tín dụng như: Biến động của giá vàng thế giới, giá dầu mỏ, giá một số ngoại tệ mạnh hoặc giá một số vật tư chủ yếu có xu hướng tăng cao làm gia tăng chi phí, ảnh hưởng đến lợi nhuận và khả năng trả nợ của khách hàng. + Doanh nghiệp vay vốn gặp những rủi ro bất khả kháng như: thiên tai, hỏa hoạn, … LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 + Môi trường kinh doanh không thuận lợi, ngành nghề kinh doanh của khách hàng đang gặp khó khăn.
+ Hệ thống pháp luật chưa hoàn chỉnh, thiếu đồng bộ và không nghiêm minh sẽ không thể răn đe các đối tượng có dụng ý xấu. + Hệ thống cung cấp, kiểm soát thông tin khách hàng vay còn nhiều yếu kém. + Cơ chế quản lý, kiểm soát của hệ thống Kiểm tra – kiểm soát nội bộ trong ngân hàng hay của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước chưa sâu sát, không phát hiện kịp thời và xử lý triệt để các sai phạm, chưa có tác dụng ngăn ngừa nợ quá hạn phát sinh. Phân loại nợ quá hạn Nợ quá hạn được phân chia theo nhiều tiêu thức khác nhau để làm căn cứ xây dựng kế hoạch thu hồi vốn trong từng trường hợp cụ thể, một vài cách phân loại điển hình: - Chia theo thời gian quá hạn: + Nợ quá hạn từ 10 ngày đến 90 ngày.
+ Nợ quá hạn từ 91 ngày đến 180 ngày. + Nợ quá hạn từ 181 ngày trở lên đến 360 ngày. + Nợ quá hạn trên 360 ngày. - Chia theo thời hạn cho vay: + Nợ quá hạn của các khoản vay ngắn hạn.
+ Nợ quá hạn của các khoản vay trung và dài hạn. - Chia theo loại tiền cho vay: + Nợ quá hạn bằng VND. + Nợ quá hạn bằng ngoại tệ. - Chia theo biện pháp bảo đảm tiền vay: + Nợ quá hạn có tài sản đảm bảo.
+ Nợ quá hạn không có tài sản đảm bảo. - Chia theo khả năng thu hồi: + Nợ quá hạn thông thường: có khả năng thu hồi 100%. + Nợ quá hạn khó đòi: có khả năng thu hồi không đủ và phải kéo dài. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 + Nợ quá hạn mất trắng.
Tác động của nợ quá hạn 1. Tác động của nợ quá hạn lên ngân hàng. Hiệu quả sử dụng vốn: Nợ quá hạn phát sinh đồng nghĩa với việc một phần vốn kinh doanh của ngân hàng bị tồn đọng. Để thu hồi các khoản nợ tồn đọng này đòi hỏi phải tốn nhiều thời gian và sẽ làm vòng quay vốn của ngân hàng giảm.
Ngân hàng có thể mất nhiều cơ hội kinh doanh khác có điều kiện tốt hơn, đem lại nhiều lợi nhuận hơn. Như vậy, doanh số của ngân hàng sẽ giảm từ đó làm giảm hiệu quả sử dụng vốn. Lợi nhuận Hiện nay, thu nhập chủ yếu của ngân hàng phát sinh từ hoạt động cho vay. Càng nhiều khoản vay không thu hồi được thì hoạt động kinh doanh càng bị ngưng trệ.
Doanh thu của ngân hàng sẽ giảm. Đồng thời chi phí của ngân hàng tăng lên do ngân hàng vẫn phải trả lãi tiền gửi, đồng thời, trích lập dự phòng tăng và gia tăng thêm các khoản chi phí khi tiến hành khởi kiện. Như vậy, lợi nhuận của ngân hàng chắc chắn giảm. Tính thanh khoản Khi ngân hàng huy động vốn là ngân hàng sẽ phải đảm bảo trả vốn, lãi tiền gửi đúng hạn cho khách hàng.
Trong khi đó, nợ quá hạn làm cho ngân hàng thu hồi nợ gốc và lãi chậm hơn kế hoạch. Như vậy, nguồn đảm bảo thanh toán các khoản nợ đến hạn bị suy giảm. Nếu tình hình trầm trọng thì sẽ dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh khoản của ngân hàng. Uy tín của ngân hàng: Hoạt động kinh doanh của ngân hàng luôn gắn liền với chữ tín.
Uy tín làm tăng lợi thế cạnh tranh của ngân hàng. Vì vậy, ngân hàng luôn phải phấn đấu để không ngừng gia tăng uy tín. Nhưng khi nợ quá hạn phát sinh, đặc biệt là mức độ cao sẽ làm suy giảm uy tín hay lòng tin trong người dân. Lúc đó, ngân hàng sẽ bị đánh giá là đang có chất lượng tín dụng thấp và hiệu qủa hoạt động kinh doanh không tốt.
Nguy cơ phá sản: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Tác động nặng nề nhất lên ngân hàng chính là nguy cơ phá sản. Nếu ngân hàng có nợ quá hạn ở mức cao mà không sớm tìm biện pháp khắc phục, xử lý thì sẽ xuất hiện hàng loạt các tác động xấu như trên và cuối cùng là sự phá sản của ngân hàng. Tác động của nợ quá hạn lên nền kinh tế Hoạt động kinh doanh của ngân hàng là một loại hình hoạt động đặc biệt vì đó là hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ. Mọi hoạt động kinh doanh của ngân hàng đều có thể gây ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ nền kinh tế.