CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG QUẢN TRỊ RỦI RO NGUỒN NHÂN LỰC TRONG DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm liên quan 1. Nguồn nhân lực Xuất hiện lần đầu vào thập niên 80 của thế kỷ XX, thuật ngữ “nguồn nhân lực” (Human resources) chỉ sự thay đổi căn bản về phương thức quản lý, việc sử dụng con người trong kinh tế lao động. Ngày nay, nguồn nhân lực được đánh giá là yếu tố quan trọng nhất tạo nên sự tiến bộ và phát triển của xã hội.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu đưa ra các định nghĩa khác nhau về nguồn nhân lực: Với tác giả Nguyễn Ngọc Quân (2015): “Nguồn nhân lực của một tổ chức bao gồm tất cả những người lao động làm việc trong tổ chức đó, còn nhân lực được hiểu là nguồn lực của mỗi con người mà nguồn lực này gồm có thể lực và trí lực” Trong nghiên cứu của Nguyễn Tiệp (2018) cho rằng: nguồn nhân lực là nguồn lực của con người, yếu tố quan trọng, năng động nhất của tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội. Nguồn nhân lực có thể được xác định cho một quốc gia, vùng lãnh thổ, địa phương (tỉnh, thành phố…) và nó khác với các nguồn lực khác (tài chính, đất đai, công nghệ…) ở chỗ nguồn lực con người với hoạt động lao động sáng tạo, tác động vào thế giới tự nhiên, biến đổi giới tự nhiên và trong quá trình lao động nảy sinh các quan hệ lao động và quan hệ xã hội. Huỳnh Thị Thu Sương (2017), “Nguồn nhân lực là tổng thể số lượng và chất lượng con người với sự tổng hòa các tiêu chí về trí lực, thể lực và phẩm chất đạo đức - tinh thần tạo nên năng lực mà bản thân con người và xã hội đã, đang và sẽ huy động vào quá trình lao động sáng tạo vì sự phát triển và tiến bộ xã hội.” Theo quan điểm của tổ chức Liên hợp quốc thì nguồn lực con người là tất cả những kiến thức kỹ năng và năng lực con người có quan hệ tới sự phát triển xã hội đất nước. Hay theo như Nicolas Henry trong cuốn Public Administration and public affairs (Quản trị công và vấn đề công) thì nguồn nhân lực là nguồn lực con người của những tổ chức (với quy mô, loại hình, chức năng khác nhau) có khả năng và tiềm năng tham gia vào quá trình phát triển của tổ chức cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia, khu vực, thế giới.
7 Các cách hiểu trên chỉ khác nhau về quy mô nguồn nhân lực, khóa luận sẽ tiếp cận theo cách hiểu như sau: Nguồn nhân lực là tổng hợp những con người cụ thể tham gia vào quá trình lao động nhằm duy trì, phát triển doanh nghiệp và xã hội. Không một doanh nghiệp nào có thể gặt hái thành công nếu thiếu đi nguồn nhân lực trong quá trình thực hiện. Doanh nghiệp sẽ phải quan tâm đến các khía cạnh mang lại lợi ích cho nguồn nhân lực bao gồm trí lực, thể lực và tâm lực từ đó đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực của mình, thúc đẩy hoạt động kinh doanh bền vững, ổn định. Rủi ro Từ điển tiếng Anh Oxford định nghĩa rủi ro như sau: “cơ hội hoặc khả năng xảy ra nguy hiểm, mất mát, thương tích hoặc các hậu quả bất lợi khác” và định nghĩa rủi ro là “tiếp xúc với nguy hiểm”.
Theo các hiểu này thì rủi ro sẽ dẫn đến một kết quả tiêu cực. Trong tiêu chuẩn ISO 31000:2009 và tiêu chuẩn ISO Guide 73:2009 đều có nêu rõ định nghĩa rủi ro là ảnh hưởng của sự không chắc chắn đối với các mục tiêu. Hay Viện kiểm toán nội bộ (IIA) định nghĩa rủi ro là sự không chắc chắn của một sự kiện xảy ra có thể ảnh hưởng đến việc đạt được các mục tiêu. IIA cho biết thêm rủi ro được đo lường về mặt hậu quả và khả năng xảy ra.
Theo nhóm các tác giả Phan Thị Thu Hà, Lê Thanh Tâm và Hoàng Đức Mạnh (2019), Rủi ro là khả năng xảy ra sự khác biệt giữa kết quả thực tế và kỳ vọng theo kế hoạch. Còn theo tác giả Bernard Manso(1992): “Rủi ro là tác động của những biến cố xảy ra trong tương lai lên giá trị ròng của một chủ thể kinh tế hoặc một danh mục tài sản mà khả năng xảy ra biến cố đó có thể dự đoán trước nhưng không thể dự đoán chính xác biến cố đó sẽ xảy ra như thế nào” Trong một số nguồn tài liệu khác thì rủi ro là sự không chắc chắn có thể đo lường được (Frank H. “Rủi ro là những biến động tiềm ẩn ở kết quả. Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết mọi hoạt động của đời sống loài người.
Không thể dự báo chính xác kết quả khi có rủi ro. Rủi ro xuất hiện gây nên sự biến động về kết quả khó lường trước được”- đó là quan điểm của Tiến sĩ C. Tóm lại, rủi ro là nguy cơ xảy ra những sự việc, sự kiện ngoài ý muốn, có thể có kết quả tích cực hoặc tiêu cực và cũng có thể đơn giản là dẫn đến sự không chắc 8 chắn. vậy nên rủi ro có thể liên quan đến cơ hội hoặc tổn thất hoặc là sự hiện diện của sự không chắc chắn.
Mỗi rủi ro có khả năng xảy ra và mức độ ảnh hưởng khác nhau vậy nên việc nghiên cứu rủi ro sẽ giúp cho cá nhân, doanh nghiệp kịp thời nắm bắt, xử lý, ngăn chặn các thiệt hại có thể xảy ra. Rủi ro nguồn nhân lực Rủi ro nguồn nhân lực là những rủi ro liên quan đến tính mạng con người của một tổ chức trong đó có thể kể đến khách hàng, nhà cung cấp, chủ nợ, cổ đông và người lao động Rủi ro nguồn nhân lực là rủi ro liên quan đến tài sản con người của tổ chức. Rủi ro có thể gây ra tổn thương cho người quản lý, nhân viên hay các đối tượng có liên quan đến tổ chức như khách hàng, nhà cung cấp, cơ quan có thẩm quyền,. Rủi ro nguồn nhân lực là tổn thất nhân sự của một tổ chức khi có người lao động gặp tai nạn (tử vong, thương tật…), bị mất sức lao động trước thời hạn nghỉ hưu, hoặc bỏ việc do nhiều nguyên nhân khác, không những gây ảnh hưởng trực tiếp đến cá nhân người lao động và gia đình mà còn tác động trực tiếp đến năng suất lao động, gây hậu quả kinh tế lâu dài của tổ chức.
Quản trị rủi ro nguồn nhân lực Theo George Rejda, Michael McNamara(2011), Quản trị rủi ro nguồn nhân lực là một quy trình được thiết lập, xây dựng bởi các nhà quản trị, lãnh đạo doanh nghiệp và các cán bộ có liên quan đến nguồn nhân lực áp dụng trong quá trình xây dựng chiến lược doanh nghiệp, nhằm xác định các rủi ro tiềm ẩn liên quan đến nguồn nhân lực của doanh nghiệp đồng thời quản trị rủi ro nguồn nhân lực trong phạm vị cho phép nhằm đưa ra mức độ đảm bảo việc đạt được mục tiêu của doanh nghiệp đã đề ra. Nếu một doanh nghiệp có thể khiến cho tất cả nhân viên hài lòng tại nơi làm việc, điều này sẽ bảo vệ tổ chức đứng trước các vấn đề có thể xảy ra. Việc không giảm thiểu các rủi ro liên quan đến nhân viên sẽ gây ra tác động tiêu cực đến doanh thu, danh tiếng, lợi nhuận và các khía cạnh khác của doanh nghiệp. Vai trò của chuyên gia quản lý rủi ro nguồn nhân lực là xem xét tất cả các kết quả có thể xảy ra do rủi ro của nhân viên, ví dụ như có thể liên quan đến hành vi, phong cách quản lý hoặc tiền lương của nhân viên.
9 Quản lý rủi ro chỉ ra các kịch bản có nhiều khả năng xảy ra nhất và kết quả tiềm ẩn của các tình huống đó. Nếu có thể, các chuyên gia quản lý rủi ro nguồn nhân lực tìm cách giảm thiểu các tình huống rủi ro. Ví dụ: nếu HR nhận được khiếu nại từ nhân viên về sự nóng nảy của người quản lý của họ, họ có thể cần phải can thiệp và làm việc với người quản lý về các chiến thuật quản lý sự tức giận. Vai trò và mục tiêu của hoạt động quản trị rủi ro nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Đối với doanh nghiệp Quản trị rủi ro nguồn nhân lực đảm bảo lợi ích cho từng cá nhân và lợi ích chung của doanh nghiệp.
Tổ chức tồn tại để phục vụ các nhu cầu của con người chính vì thế nên các rủi ro liên quan đến con người đều có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến hoạt động cũng như lợi ích của tổ chức. Quản trị rủi ro nguồn nhân lực được thực hiện theo quy định của Chính phủ cũng như sự ràng buộc với quan hệ công chúng, các tổ chức công đoàn. Quản trị tốt các yếu tố rủi ro liên quan đến con người sẽ mang lại sự ổn định cao cho tổ chức cũng như đem lại cho tổ chức sự phát triển bền vững. Đối với người lao động Một là, khai thác tiềm năng, giá trị của nguồn lao động trong doanh nghiệp.
Khi doanh nghiệp quản trị tốt rủi ro nhân sự sẽ tạo cảm giác an tâm cho người lao động làm việc, kích thích khả năng làm việc và phát triển năng lực bản thân người lao động, đồng thời nuôi dưỡng lòng trung thành và sự cống hiến cho doanh nghiệp. Hai là, tạo sự hài hòa giữa mục đích và quyền lợi cá nhân của người lao động với mục tiêu của tổ chức. Ba là, hạn chế tình trạng thất nghiệp đối với người lao động của doanh nghiệp nông nghiệp nói riêng và doanh nghiệp Việt Nam nói chung. Góp phần ổn định đời sống cho người lao động.
Tóm lại, quản trị rủi ro nguồn nhân lực trong doanh nghiệp là cơ sở bảo vệ và đóng góp những giá trị tăng thêm cho doanh nghiệp, các đối tác liên quan đến doanh nghiệp, hỗ trợ doanh nghiệp đạt được mục tiêu đề ra bằng cách xử lý hiệu quả đối với những rủi ro không chắc chắn trong tương lai. Mặt khác, quản trị rủi ro nguồn nhân lực còn cung cấp cho doanh nghiệp cách thức đối diện với rủi ro trên tinh thần chủ 10 động nhằm hạn chế tối đa ảnh hưởng tiêu cực, mang lại hiệu quả cao nhất cho doanh nghiệp, cho sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Quy trình quản trị rủi ro nguồn nhân lực Quy trình quản trị rủi ro nguồn nhân lực là quá trình lên kế hoạch và triển khai các biện pháp ứng phó với những tình huống bất trắc có nguy cơ gây cản trở, thiệt hại cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhằm phòng ngừa và giảm thiểu tối đa tổn thất.