Tổng quan nghiên cứu

Đầu tư cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo được xác định là quốc sách hàng đầu, đóng vai trò nền tảng trong việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước. Tại thành phố Bắc Ninh, một đô thị có tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 13,3% mỗi năm với quy mô dân số trên 183.000 người, hệ thống các trường trung học phổ thông đang đối mặt với yêu cầu cấp thiết về đổi mới quản trị tài chính. Thực tế giai đoạn 2014 - 2016 cho thấy, nguồn kinh phí do Ngân sách Nhà nước cấp luôn chiếm tỷ trọng áp đảo, dao động từ 79,77% đến 84,02% tổng nguồn thu của các trường trung học phổ thông. Mặc dù nguồn lực công liên tục được ưu tiên bố trí, chất lượng và hiệu quả sử dụng tài chính học đường vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng chênh lệch lớn giữa dự toán và thực tế thực hiện thu - chi. Trong khi các nguồn thu khác vượt kế hoạch từ 13,8% đến 20,5% thì các khoản chi khác ngoài định mức cũng tăng đột biến từ 8,4% đến 52,9% so với dự toán ban đầu. Tình trạng lập dự toán thiếu sát thực tế, việc quản lý thu chưa chặt chẽ và nguy cơ lạm thu, chi tiêu thiếu minh bạch đã gây thất thoát nguồn lực và tạo áp lực kinh tế lên phụ huynh học sinh. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng thu - chi, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm tăng cường quản lý tài chính tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Bắc Ninh. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát cả trường công lập và ngoài công lập tại địa phương, với dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2014 - 2016 và dữ liệu khảo sát sơ cấp năm 2016, mang lại giá trị thực tiễn to lớn trong việc nâng cao hiệu suất sử dụng ngân sách giáo dục cho 102.727 người trong độ tuổi lao động tại địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý tài chính trong đơn vị sự nghiệp công lập và lý thuyết phân cấp quản lý giáo dục dựa vào nhà trường nhằm xây dựng khung phân tích toàn diện. Quản lý tài chính trường học được định vị là quá trình lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, điều phối và kiểm soát các luồng tiền tệ nhằm tối ưu hóa mục tiêu giáo dục. Mô hình nghiên cứu tích hợp bốn nguyên tắc quản lý tài chính công căn bản: nguyên tắc hiệu quả kết hợp giữa lợi ích kinh tế và xã hội; nguyên tắc thống nhất theo khuôn khổ pháp lý của Nhà nước; nguyên tắc phân cấp trao quyền tự chủ; và nguyên tắc công khai, minh bạch nhằm bảo đảm trách nhiệm giải trình.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm sáng tỏ các khái niệm trọng tâm bao gồm: nguồn tài chính trường học, cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP và Nghị định số 10/2002/NĐ-CP, cùng khái niệm nguồn thu sự nghiệp và xã hội hóa giáo dục theo Nghị quyết số 90/1997/NĐ-CP. Khung phân tích khẳng định rằng quản lý tài chính tại các trường trung học phổ thông không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ niên độ ngân sách dương lịch mà còn phải đồng bộ với chu kỳ năm học, xử lý hài hòa mối quan hệ giữa ngân sách nhà nước cấp và nguồn đóng góp hợp pháp từ nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp trong khoảng thời gian thực hiện từ tháng 5/2016 đến tháng 5/2017. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo quyết toán, số liệu thống kê của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh, Phòng Kế hoạch - Tài chính và Cục Thống kê thành phố Bắc Ninh qua 3 năm 2014 - 2016. Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong năm 2016 thông qua điều tra bằng phiếu hỏi với cỡ mẫu đại diện gồm lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo, thanh tra giáo dục, ban giám hiệu, kế toán, thủ quỹ, giáo viên và đại diện hội phụ huynh tại 4 trường trung học phổ thông trên địa bàn, bao gồm cả khối công lập tiêu biểu như trường Trung học phổ thông Hàn Thuyên và khối dân lập như trường Trung học phổ thông Nguyễn Du.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được áp dụng nhằm phản ánh khách quan quan điểm của các nhóm chủ thể quản lý và thụ hưởng dịch vụ giáo dục. Tác giả lựa chọn các phương pháp phân tích số liệu truyền thống bao gồm thống kê mô tả, phân tổ thống kê và thống kê so sánh. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là vì tính phù hợp vượt trội trong việc phân tích các chỉ tiêu tài chính công, giúp làm rõ biến động cơ cấu nguồn thu, mức độ đạt và vượt dự toán chi tiêu, đồng thời lượng hóa các ý kiến đánh giá về tính minh bạch và những bất cập trong quy chế chi tiêu nội bộ của các nhà trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu nguồn tài chính của các trường trung học phổ thông tại thành phố Bắc Ninh có sự phụ thuộc rất lớn vào ngân sách nhà nước, chiếm tỷ trọng bình quân từ 79,77% đến 84,02% tổng nguồn thu trong cả giai đoạn 2014 - 2016. Nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp và các nguồn thu hợp pháp khác chiếm tỷ lệ khiêm tốn, chưa khai thác hết tiềm năng xã hội hóa giáo dục của một địa phương có thu nhập bình quân đầu người đạt 77,6 triệu đồng/năm.

Thứ hai, công tác quản lý nguồn thu ghi nhận hiện tượng thực hiện vượt kế hoạch dự toán từ 8% trở lên ở hầu hết các danh mục. Đáng chú ý nhất là mức tăng từ các nguồn thu khác, vượt từ 13,8% đến 20,5% so với kế hoạch giao ban đầu qua các năm 2014 - 2016. Sự chênh lệch này phản ánh việc lập dự toán nguồn thu chưa thực sự bám sát thực tiễn vận động tài chính tại các cơ sở giáo dục.

Thứ ba, cơ cấu chi tiêu bộc lộ sự mất cân đối khi nhóm chi thanh toán cho cá nhân bao gồm lương, tiền công và các khoản phụ cấp chiếm tỷ trọng cao nhất và liên tục vượt dự toán từ 1,7% đến 3,4%. Đặc biệt, nhóm chi khác có mức độ vượt chi ngoài tầm kiểm soát rất lớn, dao động từ 8,4% đến 52,9% so với kế hoạch đề ra, trong khi nhóm chi nghiệp vụ chuyên môn và chi mua sắm, sửa chữa tài sản cố định cơ bản bám sát dự toán.

Thứ tư, năng lực của đội ngũ làm công tác tài chính kế toán còn bộc lộ nhiều hạn chế về trình độ chuyên môn và kỹ năng quản lý tài chính hiện đại. Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ cán bộ, giáo viên và phụ huynh đánh giá quy trình lập dự toán và việc thực hiện chế độ công khai tài chính tại một số đơn vị còn mang tính hình thức, chưa tạo được sự đồng thuận cao trong tập thể.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng vượt dự toán thu - chi nêu trên bắt nguồn từ phương pháp lập dự toán truyền thống dựa trên số liệu lịch sử thay vì phân tích định mức kinh tế - kỹ thuật và dự báo nhu cầu thực tế. Việc giao quyền tự chủ tài chính theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP tại các trường trung học phổ thông chưa đi liền với một cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình minh bạch của thủ trưởng đơn vị.

Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi mô hình trường công lập tự chủ một phần như Trung học phổ thông Lê Quý Đôn triển khai mức thu học phí từ 850.000 đến 900.000 đồng/tháng gắn liền với việc xóa bỏ dạy thêm học thêm và minh bạch 100% dòng tiền, các trường tại Bắc Ninh vẫn đang lúng túng trong việc cân đối giữa ngân sách cấp và các khoản đóng góp tự nguyện. Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng áp đảo của ngân sách nhà nước so với nguồn thu sự nghiệp, cùng bảng phân tích đối chiếu đa chiều giữa dự toán và thực hiện chi cá nhân, chi chuyên môn và chi khác giai đoạn 2014 - 2016, giúp các nhà quản lý nhận diện trực quan các điểm nóng rủi ro tài chính học đường.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện bộ máy tổ chức và đẩy mạnh phân cấp quản lý tài chính gắn liền với trách nhiệm giải trình. Ban Giám hiệu các trường trung học phổ thông phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thực hiện rà soát, tinh gọn quy trình phê duyệt chi tiêu nội bộ từ quý I năm 2018, bảo đảm mục tiêu giảm tỷ lệ sai lệch dự toán chi thường xuyên xuống dưới mức 5%.

Thứ hai, nâng cao năng lực chuyên môn và chuẩn hóa đội ngũ cán bộ quản lý tài chính, kế toán. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh chủ trì tổ chức các khóa bồi dưỡng định kỳ 6 tháng một lần về Luật Ngân sách Nhà nước, chế độ kế toán hành chính sự nghiệp và kỹ năng ứng dụng phần mềm quản lý tài chính số, phấn đấu đạt 100% cán bộ kế toán trường học có chứng chỉ bồi dưỡng chuyên sâu trước năm 2019.

Thứ ba, tái cơ cấu và siết chặt quy trình lập dự toán, quản lý sử dụng nguồn tài chính ngân sách và nguồn thu sự nghiệp. Các trường trung học phổ thông cần xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ công khai, kiểm soát chặt chẽ các khoản chi ngoài định mức, phấn đấu kéo giảm tỷ lệ vượt chi khác từ mức 52,9% xuống dưới 10% trong giai đoạn 2018 - 2020, ưu tiên nguồn lực cho mua sắm thiết bị dạy học thực hành.

Thứ tư, tăng cường hoạt động thanh tra, kiểm tra và thực hiện nghiêm túc quy chế công khai tài chính. Thanh tra Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Hội đồng trường và Ban đại diện cha mẹ học sinh tiến hành kiểm tra tài chính định kỳ ít nhất 01 lần mỗi năm và thanh tra đột xuất khi có dấu hiệu lạm thu, đồng thời công khai toàn bộ số liệu thu - chi hàng quý trên cổng thông tin điện tử của nhà trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo và chuyên viên Phòng Kế hoạch - Tài chính thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh cùng các địa phương lân cận. Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc để các cơ quan này ban hành định mức phân bổ ngân sách, hoàn thiện văn bản hướng dẫn thu chi sự nghiệp và xây dựng cơ chế giám sát tài chính phù hợp với đặc thù cấp trung học phổ thông.

Nhóm thứ hai là Ban Giám hiệu, Hiệu trưởng, kế toán trưởng và thủ quỹ tại các trường trung học phổ thông công lập và ngoài công lập. Nghiên cứu mang lại cẩm nang thực tiễn giúp các trường chuẩn hóa quy trình lập dự toán ngân sách, xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ minh bạch và thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ nhằm ngăn ngừa thất thoát quỹ.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công và Kinh tế giáo dục. Công trình này là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp tiếp cận phân tích tài chính công cấp vi mô, phương pháp chọn mẫu phân tầng và hệ thống chỉ tiêu đánh giá tài chính học đường.

Nhóm thứ tư là Ban đại diện cha mẹ học sinh, tổ chức công đoàn và các tổ chức giám sát xã hội trong nhà trường. Luận văn cung cấp bức tranh rõ ràng về quyền lợi, nghĩa vụ và các quy định pháp lý liên quan đến các khoản đóng góp, giúp phụ huynh thực hiện hiệu quả quyền giám sát tính minh bạch của các khoản thu chi.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ trọng ngân sách nhà nước cấp cho các trường trung học phổ thông tại thành phố Bắc Ninh chiếm bao nhiêu phần trăm? Theo số liệu nghiên cứu giai đoạn 2014 - 2016, ngân sách nhà nước luôn giữ vai trò chủ đạo, cấp phát từ 79,77% đến 84,02% tổng nguồn thu của các trường trung học phổ thông, cho thấy sự phụ thuộc lớn vào nguồn vốn công của hệ thống giáo dục địa phương.

Nguyên nhân nào dẫn đến việc các khoản thu khác tại trường trung học phổ thông vượt dự toán từ 13,8% đến 20,5%? Nguyên nhân chủ yếu do khâu lập dự toán chưa sát với thực tế huy động xã hội hóa và biến động quy mô học sinh, đồng thời việc khai thác cơ sở vật chất, tài trợ và dịch vụ học đường phát sinh ngoài kế hoạch ban đầu nhưng chưa được kế hoạch hóa kịp thời.

Khoản mục chi tiêu nào tại các trường trung học phổ thông có tỷ lệ vượt dự toán lớn nhất? Khoản mục chi khác ghi nhận tỷ lệ vượt dự toán đột biến nhất, dao động từ 8,4% đến 52,9% trong giai đoạn 2014 - 2016, phản ánh sự thiếu chặt chẽ trong quy chế chi tiêu nội bộ và việc kiểm soát các khoản chi phát sinh chưa hiệu quả.

Thành phố Bắc Ninh có thể học tập kinh nghiệm gì từ mô hình tự chủ tài chính tại Thành phố Hồ Chí Minh? Bắc Ninh có thể áp dụng bài học điều chỉnh cơ chế học phí đi đôi với xóa bỏ triệt để dạy thêm học thêm, đầu tư lớp học chuẩn hóa 30 học sinh và công khai toàn bộ các khoản thu chi như mô hình trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn đã thực hiện thành công.

Luận văn đề xuất những giải pháp then chốt nào để chấm dứt tình trạng lạm thu và chi tiêu thiếu minh bạch? Đề tài đề xuất giải pháp chuẩn hóa quy chế chi tiêu nội bộ, tăng cường phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình của Hiệu trưởng, thực hiện thanh tra định kỳ 01 lần/năm và bắt buộc công khai 100% số liệu tài chính hàng quý trước phụ huynh và giáo viên.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận và 4 nguyên tắc cốt lõi về quản lý tài chính trong đơn vị sự nghiệp giáo dục trung học phổ thông.
  • Làm rõ thực trạng tài chính các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh giai đoạn 2014 - 2016 phụ thuộc từ 79,77% đến 84,02% vào ngân sách nhà nước.
  • Nhận diện chính xác các hạn chế về công tác lập dự toán, tình trạng vượt chi khác lên tới 52,9% và năng lực chuyên môn của đội ngũ kế toán.
  • Xác lập hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ từ phân cấp quản lý, chuẩn hóa nhân sự, siết chặt dự toán đến tăng cường thanh tra minh bạch.
  • Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ công cuộc đổi mới cơ chế quản trị tài chính giáo dục tại tỉnh Bắc Ninh và các địa phương tương đồng.

Kế hoạch hành động tiếp theo đòi hỏi Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các nhà trường triển khai thí điểm quy chế chi tiêu nội bộ chuẩn hóa và phần mềm giám sát ngân sách trực tuyến ngay trong giai đoạn 2018 - 2020. Các nhà quản lý giáo dục, hiệu trưởng và cán bộ nghiên cứu hãy ứng dụng ngay khung giải pháp của luận văn để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính, xây dựng môi trường học đường minh bạch và chất lượng cao.