CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm và hoạt động của ngân hàng thương mại a) Khái niệm Ở Mỹ, NHTM được định nghĩa: “NHTM là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính”. Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) cũng đã định nghĩa: “NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng và tài chính”.
Ở Việt Nam, theo quy định tại khoản 3, điều 4 Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được Quốc hội ban hành ngày 16/06/2010: “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Từ những nhận định trên, có thể thấy NHTM là một trong những định chế trung gian tài chính cung cấp đa dạng các dịch vụ liên quan đến tài chính, tiền tệ với các nghiệp vụ cơ bản như nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán nhằm thỏa mãn nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế và mang về lợi nhuận cho ngân hàng. b) Hoạt động của ngân hàng thương mại Theo Tô Kim Ngọc (biên soạn 2017), NHTM có những hoạt động chủ yếu sau: Hoạt động tạo lập nguồn vốn: Nguồn vốn của NHTM được tạo lập gồm: Vốn tiền gửi, vốn đi vay và vốn chủ sở hữu của NHTM. Hoạt động sử dụng vốn: Hoạt động này phản ảnh cách thức sử dụng vốn của NHTM, bao gồm: Hoạt động ngân quỹ, hoạt động cho vay và hoạt động đầu tư tài chính.
5 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP HỌC VIỆN NGÂN HÀNG Hoạt động dịch vụ: Các NHTM với chức năng vốn có của mình, thực hiện các dịch vụ thanh toán, kinh doanh ngoại hối, các nghiệp vụ ủy thác và đại lý theo yêu cầu của khách hàng và các dịch vụ tư vấn tài chính – tiền tệ cho khách hàng. Với xu hướng NH đa năng hiện nay, NHTM còn thực hiện các dịch vụ chứng khoán và bảo hiểm. Đặc điểm hoạt động của ngân hàng thương mại Thứ nhất, NHTM là điển hình tiêu biểu của định chế tài chính được phép thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng. Trên thị trường tài chính, NHTM là tổ chức trung gian tài chính quan trọng nhất, chuyển những khoản vốn huy động được trong xã hội đến những chủ thể có nhu cầu chi tiêu, đầu tư và sản xuất kinh doanh.
Một điểm khác biệt để có thể phân biệt NHTM với các TCTD khác chính là NHTM có thể nhận tiền gửi. Ngoài ra, NHTM còn đóng vai trò làm trung gian thanh toán theo yêu cầu của khách hàng, từ đó thúc đẩy lưu thông tiền tệ quốc gia. Thứ hai, hoạt động của NHTM phong phú, đa dạng liên quan đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực và nhiều đối tượng khách hàng khác nhau. Do đó, tình hình tài chính của NHTM có ảnh hưởng mạnh mẽ đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, tâm lý của người dân cũng như của cả nền kinh tế.
Vì vậy, việc phân tích, đánh giá thực trạng tài chính của NHTM không chỉ là nhu cầu cấp thiết phục vụ cho hoạt động quản lý của chính nhà quản trị ngân hàng mà còn mang tính bắt buộc của NHTW. Thứ ba, hoạt động của ngân hàng có tính nhạy cảm cao, luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Là một doanh nghiệp chuyên kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ liên quan đến tiền tệ, nên hoạt động của ngân hàng ẩn chứa nhiều rủi ro. Rủi ro mà NHTM phải đối mặt bao gồm rủi ro tài chính và rủi ro phi tài chính.
Những rủi ro mà NHTM phải đối mặt không chỉ xuất phát từ chính bản thân ngân hàng mà còn chịu nhiều tác động bởi các yếu tố bên ngoài. Do đó, trong quá trình hoạt động các NHTM phải thường xuyên cảnh giác, nghiên cứu, phân tích, đánh giá, dự báo và có những biện pháp phòng ngừa có hiệu quả. 6 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP HỌC VIỆN NGÂN HÀNG Thứ tư, hoạt động của ngân hàng chịu sự giám sát chặt chẽ của pháp luật. Một sự đổ vỡ của NHTM có thể dẫn đến mất an toàn an ninh tài chính của một quốc gia và nền kinh tế của quốc gia đó.
Do vậy, HĐKD của NHTM thường đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của hệ thống pháp luật thông qua vai trò quản lý giám sát trực tiếp của NHTW. Dưới sự giám sát này, NHTW sẽ hạn chế được những rủi ro mà NHTM có thể gặp phải và hướng hoạt động của NHTM đi theo định hướng của chính sách tiền tệ. NĂNG LỰC TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tài chính và năng lực tài chính của ngân hàng thương mại a) Tài chính của ngân hàng thương mại Mai Thanh Quế (biên soạn 2013) định nghĩa: “Tài chính là cách thức tạo lập, phân bổ và sử dụng nguồn tài chính của từng chủ thể trong xã hội nhằm đạt được các mục tiêu của từng chủ thể đó.
Thực chất, tài chính phản ánh các quan hệ phân phối nguồn tài chính thông qua quá trình tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng các mục tiêu khác nhau của các chủ thể trong xã hội”. NHTM là một doanh nghiệp đặc biệt chuyên kinh doanh tiền tệ. Sự vận động của các luồng tiền tệ trong ngân hàng đã làm nảy sinh các mối quan hệ kinh tế trong kinh doanh gắn liền với việc tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ của ngân hàng. Như vậy, ta có thể hiểu: “Tài chính của NHTM là sự vận động của các luồng tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh của ngân hàng”.
b) Năng lực tài chính của ngân hàng thương mại Trên thực tế, thuật ngữ năng lực tài chính được sử dụng rất phổ biến khi đánh giá kết quả hoạt động của các đơn vị kinh doanh, tuy nhiên chưa có một khái niệm chính thức nào khi đề cập đến nội dung này. Lã Thị Lâm (2015) cho rằng: “Năng lực tài chính của NHTM là khả năng tạo lập nguồn vốn và sử dụng nguồn vốn để đáp ứng tối đa nhu cầu trong quá trình hoạt động kinh doanh của NHTM nhằm thực hiện mục tiêu đặt ra của NHTM”. 7 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP HỌC VIỆN NGÂN HÀNG Theo Thân Thị Lan Hương (2017): “Năng lực tài chính của NHTM là chỉ tiêu phản ánh khả năng đáp ứng đầy đủ, kịp thời nhu cầu tiền vốn để duy trì và phát triển các hoạt động kinh doanh của NHTM”. Từ hai ý kiến trên, có thể thấy, năng lực tài chính của NHTM không chỉ là nguồn lực tài chính đảm bảo cho HĐKD của ngân hàng mà còn là khả năng khai thác, quản lý và sử dụng các nguồn lực đó phục vụ hiệu quả cho HĐKD.
Năng lực tài chính không chỉ thể hiện sức mạnh hiện tại mà còn thể hiện sức mạnh tài chính tiềm năng, triển vọng và xu hướng phát triển trong tương lai của ngân hàng đó. Các tiêu chí đánh giá năng lực tài chính Do NHTM là một tổ chức kinh tế đặc biệt nên các chỉ tiêu đánh giá năng lực tài chính cũng có những điểm khác biệt so với tổ chức kinh tế thông thường. Các tiêu chí này phải phản ánh được cấu trúc tài chính, hiệu quả hoạt động và rủi ro của ngân hàng. a) Quy mô vốn chủ sở hữu Vốn chủ sở hữu của NHTM là nguồn vốn thuộc sở hữu hợp pháp của chủ ngân hàng, chủ yếu là vốn ngân hàng được cấp, hoặc được đóng góp bởi những người chủ của ngân hàng khi mới thành lập, cộng với những khoản trích lập giữ lại từ lợi nhuận hoạt động.
VCSH được cấu thành bởi hai bộ phận: Vốn ban đầu và vốn hình thành trong quá trình hoạt động. Do tính chất kinh doanh đặc biệt, VCSH của NHTM thường chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng nguồn vốn. Tuy nhiên, VSCH của NHTM có vị trí hết sức quan trọng. VCSH là yếu tố quyết định sức mạnh tài chính của ngân hàng, là “tấm đệm chống đỡ rủi ro”, phòng ngừa phá sản và bù đắp những thiệt hại trong kinh doanh, tạo nên khả năng cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường.
b) Quy mô và chất lượng tài sản Ngân hàng kinh doanh tiền tệ dưới hình thức huy động, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Vì vậy, để tăng trưởng tổng tài sản sẽ không chỉ phụ thuộc vào sự tăng trưởng của tài sản “Có” mà còn phụ thuộc vào sự tăng trưởng của tài sản “Nợ” (nguồn vốn) của ngân hàng. 8 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP HỌC VIỆN NGÂN HÀNG Về phần tài sản Nội dung hoạt động chủ yếu của một ngân hàng thể hiện ở phía tài sản. Quy mô, cơ cấu và chất lượng tài sản “Có” sẽ quyết định đến sự tồn tại và phát triển của NHTM.
Trong tổng tài sản của NHTM, tài sản sinh lời chiếm từ 80 - 90% và tài sản không sinh lời chiếm khoảng 10 - 20% tổng tài sản “Có”. Khi nói đến tăng trưởng của tổng tài sản là nói đến quy mô của hoạt động tín dụng và hoạt động đầu tư. Bên cạnh đó, còn thể hiện ở các tài sản có khác như tài sản bằng ngoại tệ, vàng, bạc, đá quý, tài sản cố định,…. Chất lượng những tài sản này thường thể hiện ở cơ cấu và trạng thái ngoại hối, chất lượng và trạng thái danh mục đầu tư.
Những khoản mục này cũng có ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh lời và tính thanh khoản của ngân hàng. Về nguồn vốn Với mỗi ngân hàng, nguồn vốn huy động được coi là nguồn vốn chủ yếu. Xét về bản chất, đây là một khoản nợ của ngân hàng đối với chủ nợ. NHTM có thể huy động vốn từ các cá nhân, tổ chức kinh tế hay từ các TCTD khác.
Quy mô, chất lượng nguồn vốn được thể hiện ở tổng nguồn vốn mà ngân hàng huy động được với chi phí thấp, tính ổn định cao và có cơ cấu hợp lý, đáp ứng được yêu cầu về cho vay, đầu tư. Có thể nói, huy động vốn chính là hoạt động hình thành nên “nguồn lực tài chính” của mỗi ngân hàng để thực hiện mục tiêu trong HĐKD.
