CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẤU THẦU MUA SẮM 1.1 Tổng quan về đấu thầu 1.1 Khái niệm về đấu thầu Có rất nhiều khái niệm về đấu thầu: Ở trên thế giới Theo quy định của Luật mẫu của Uỷ ban Luật Thương mại quốc tế của liên hợp quốc (UNCITRAL) về đấu thầu hàng hoá, xây lắp và dịch vụ, đấu thầu được định nghĩa như sau: “Đấu thầu là tiến hành mua sắm hàng hoá, xây lắp và dịch vụ theo một cách nào đó”. Theo quan điểm của Trung tâm mua sắm công của Hoa kỳ thì khái niệm đấu thầu được hiểu theo nghĩa ‘ Đấu thầu cạnh tranh là quá trình lựa chọn ra một nhà thầu trúng thầu từ nhiều nhà thầu cùng tham gia cạnh tranh với nhau một cách công bằng, các nhà thầu đủ điều kiện đều có cơ hội tham gia dự thầu và sẽ có cơ hội trúng thầu công bằng với các nhà thầu khác. Các nhà thầu sẽ đưa ra lựa chọn tốt nhất của họ và cạnh tranh công bằng cho một dự án cụ thể. Đấu thầu cạnh tranh tạo ra một môi trường minh bạch, cởi mở và công bằng”.
Tương tự, theo Điều 33 – Bộ Luật Công Chính của Cộng hoà Pháp quy định: “ Đấu thầu là thủ tục cơ quan nhà nước lựa chọn hồ sơ dự thầu thuận lợi nhất về mặt kinh tế mà không cần tiến hành đàm phán, căn cứ vào những tiêu chí khách quan đã được thông báo trước đó cho nhà thầu. Ở Việt Nam Trog luật đấu thầu số 61/2005/QH11 ban hành ngày 29/11/2005, đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu để thực hiện gói thầu thuộc các dự án quy định tại Điều 1 của Luật này trên cơ sở bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Theo điều 4, khoản 2, Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13: “Đấu thầu là quá trình lựa chon nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hoá, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư 4 Luan van để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công ty, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở đảm bảo cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”.2 Đặc điểm trong đấu thầu Đặc điểm thứ nhất: Cạnh tranh cao, số lượng người bán tham dự đông. Bất cứ hoạt động mua bán nào cũng là sự lựa chọn của người mua và người bán.
Tuy nhiên, sự lựa chọn trong hoạt động đấu thầu đặc biệt ở chỗ, người mua sẽ đưa ra yêu cầu và tổ chức một “cuộc thi” để những người bán nào có khả năng tới tham dự và cạnh tranh với nhau. Đấu thầu là quá trình mua bán phức tạp, tất cả những người tham gia phải tuân theo một quy trình gồm nhiều bước được quy định bởi một chính phủ hay một tổ chức nào đó. Vì vậy, số lượng người bán tham dự trong hoạt động đấu thầu lớn hơn hẳn các hoạt động mua bán khác. Đặc điểm thứ hai: hàng hóa trong hoạt động đấu thầu thường có giá trị lớn, số lượng nhiều hoặc có yêu cầu khắt khe về kỹ thuật.
Để có thể tổ chức một “cuộc thi” cho nhiều người bán tham dự thì thông thường, người mua phải đem lại lợi ích cho họ bằng đơn đặt hàng với số lượng lớn hoặc giá trị hàng hóa cao trong tương lai. Hoặc một lý do khác khiến người mua buộc phải tổ chức đấu thầu là nếu áp dụng hình thức mua bán thông thường, họ sẽ rất khó tìm kiếm những người bán có thể cung cấp những hàng hóa hay dịch vụ có yêu cầu đặc biệt về kỹ thuật. Khi tổ chức đấu thầu, người mua đăng yêu cầu trên các phương tiện thông tin đại chúng để người bán hàng phù hợp sẽ tìm đến mình. Đặc điểm thứ ba: trong đấu thầu có nhiều mức giá khác nhau mà các bên tham gia phải phân biệt được.
Ban đầu, bên mời thầu đưa ra một mức ngân sách có thể để người bán dựa vào đó giới thiệu những sản phẩm đạt đủ yêu cầu với mức giá thấp hơn hoặc bằng mức ngân sách. Mức ngân sách không phải là giá mua, nó là giá trần của sản phẩm thường gọi là giá gói thầu. Mỗi người bán sẽ đưa ra các mức giá khác nhau theo khả năng của mình. Mức giá 5 Luan van cuối cùng của sản phẩm sẽ là mức giá của nhà thầu trúng thầu và được đưa vào ký kết hợp đồng chính thức.
Đặc điểm thứ tư: đối tượng mua sắm trong đấu thầu thường chưa xác định chính thức. Bên mua đưa ra yêu cầu về sản phẩm dựa theo nhu cầu của mình nhưng họ không chỉ định rõ ràng sản phẩm đó phải là của nơi nào sản xuất, thương hiệu gì,. Bên dự thầu sẽ dựa vào những yêu cầu đó để xây dựng phương án cung cấp sản phẩm cụ thể. Đối tượng mua sắm chỉ được xác định khi hoạt động đấu thầu kết thúc.
Đặc điểm thứ năm: trong đấu thầu và thực hiện hợp đồng có rất nhiều các khoản đặt cọc. Thông thường, trong mua bán, người ta hay sử dụng việc đặt cọc để đảm bảo cho việc mua hàng và người mua là người chi trả các khoản đặt cọc. Tuy nhiên, khi tham gia đấu thầu, các nhà thầu tức là người bán phải thực hiện nhiều lần đặt cọc khác nhau trong cả quá trình tham dự đấu thầu và thực hiện hợp đồng như bảo đảm dự thầu, bảo đảm thực hiện hợp đồng, bảo đảm tạm ứng vốn. Vì việc tổ chức đấu thầu diễn ra phức tạp và đòi hỏi khá nhiều chi phí như lập hồ sơ mời thầu, thành lập tổ chuyên gia đấu thầu, tổ thẩm định, tổ chức lễ mở thầu và để đảm bảo việc tham dự thầu và thực hiện hợp đồng của nhà thầu là nghiêm túc, có trách nhiệm,.
nên những khoản đặt cọc này nhằm đảm bảo cho cuộc thầu thành công và bên mời thầu không bị thiệt khi nhà thầu bỏ cuộc giữa chừng. Đặc điểm thứ sáu: Tiêu chí lựa chọn: Trong hoạt động đấu thầu, tiêu chí lựa chọn quan trọng nhất là kỹ thuật, chất lượng và tiến độ. Trong các hoạt động mua sắm khác, đôi khi tiêu chí lựa chọn là giá cả, mối quan hệ,. tùy theo mục tiêu hướng tới của các bên tham gia.
Nhưng trong đấu thầu, kỹ thuật, chất lượng, tiến độ là tiêu chí tiên quyết cho mọi đánh giá. Vì bên mời thầu luôn đưa ra mức giá trần cho nhà thầu nên giá cả không phải là yếu tố quan tâm đầu tiên và duy nhất, chỉ cần nhỏ hơn và bằng mức giá trần cho phép. Tất cả các hồ sơ dự thầu đều được đánh giá kỹ càng về kỹ thuật, chất lượng, tiến độ, những nhà thầu nào vượt qua được yêu cầu kỹ thuật, chất 6 Luan van lượng, tiến độ mới xem xét tới giá cả. Như vậy, bản thân hoạt động đấu thầu đã thể hiện chất lượng của hoạt động mua bán trao đổi.
Đặc điểm thứ bảy: Hoạt động đấu thầu là đối tượng điều chỉnh của nhiều pháp luật: Luật đấu thầu, Ngân sách, Đầu tư công, Xây dựng, Thương mại, Thuế, Dân sự, Hình sự, Phòng chống tham nhũng, Cán bộ công chức,. Đặc điểm thứ tám: Nhiều công việc nhạy cảm, đòi hỏi trình độ chuyên môn cao (tính chuyên nghiệp), là đối tượng được kiểm toán, thanh tra, kiểm tra thường xuyên, Đặc điểm thứ chín: Việc đấu thầu - mua sắm phải hoàn toàn công khai dưới sự giám sát chặt chẽ của công chúng và chịu trách nhiệm trước Chính phủ và cử tri. Đặc điểm thứ mười: Quy định nghiêm ngặt, gò bó trong việc Đấu thầu - mua sắm khiến cho việc Đấu thầu - mua sắm “đúng” trở nên quan trọng ngang với “hiệu quả”.3 Vai trò của đấu thầu Vai trò thứ nhất: hoạt động đấu thầu mang lại lợi ích cho bên mời thầu – người mua. Đấu thầu giúp cho người mua mua được hàng hóa, dịch vụ mình cần một cách tốt nhất hay nói cách khác là sử dụng đồng tiền của mình một cách hiệu quả nhất.
Chủ đầu tư tiết kiệm được chi phí tìm hiểu thông tin về sản phẩm và người cung cấp thông qua việc đăng tải thông tin yêu cầu của mình trên các phương tiện thông tin đại chúng. Vì vậy, thông qua hình thức tổ chức đấu thầu, chủ đầu tư đạt được mục đích của mình khi thực hiện đầu tư là nhận được kết quả lớn hơn những gì mình bỏ ra và khai thác được tối đa kết quả đầu tư. Không những thế, trong một dự án, nguồn vốn đầu tư thường là của Nhà nước hoặc một tổ chức tài chính nào đó cung cấp hoặc cho vay nên việc quản lý nguồn vốn và lựa chọn hàng hóa, dịch vụ cho dự án luôn được đặt lên hàng đầu, đòi hỏi phải có sự công khai, minh bạch. Đấu thầu tạo điều kiện cho những người bán được cạnh tranh một cách công bằng, công khai, minh bạch.
Điều này được thực hiện thông qua một nguyên tắc lựa chọn công 7 Luan van khai, rộng rãi nên tránh được tiêu cực và giúp chủ đầu tư yên tâm khi lựa chọn nhà thầu Đối với người mua, khi tổ chức đấu thầu, họ còn được tư vấn một cách miễn phí về sản phẩm bởi nhà thầu phải đưa ra những giải pháp thực hiện công việc khác nhau cho các sản phẩm khác nhau mà vẫn đáp ứng được yêu cầu của bên mua. Qua các bản chào hàng (hay hồ sơ dự thầu, hồ sơ đề xuất), bên mua có rất nhiều thông tin như cách sử dụng sản phẩm hiệu quả, những sản phẩm có thể thay thế với sản phẩm cần mua. Điều này tạo cơ hội để bên mời thầu phát hiện và có thể sử dụng sản phẩm mới. Ví dụ, là bên mời thầu, ban đầu có thể chỉ biết đến những thiết bị như Inax, Toto hay Vigracera nhưng khi tổ chức đấu thầu cung cấp thiết bị vệ sinh cho một tòa nhà, sau khi xem xét hồ sơ dự thầu hoặc hồ sơ đề xuất của các nhà thầu, bên mời thầu có thể phát hiện ra một hãng thiết bị vệ sinh khác có chất lượng tốt theo yêu cầu mà giá cả lại thấp.
Hoặc khi tổ chức đấu thầu thiết kế và xây dựng sân vận động Mỹ Đình, bên mời thầu tổ chức theo hình thức hai giai đoạn, trong giai đoạn một bên mời thầu đưa ra yêu cầu chung về hồ sơ kỹ thuật, phương án tài chính để các nhà thầu góp ý và đề xuất giải pháp kỹ thuật, phương án tài chính.