Chương I Lý luận cơ bản về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh là một trong những đặc trưng cơ bản của kinh tế thị trường, là năng lực phát triển của kinh tế thị trường. Trong kinh tế thị trường, cạnh tranh là sự sống còn của mỗi doanh nghiệp. Cạnh tranh được hiểu là sự ganh đua nhau giữa các doanh nghiệp trong việc giành một nhân tố sản xuất hoặc khách hàng nhằm nâng cao vị thế của mình trên thị trường, để đạt được mục tiêu kinh doanh cụ thể ví dụ lợi nhuận, doanh số hoặc thị phần.
Cạnh tranh trong một môi trường như vậy đồng nghĩa với ganh đua: ganh đua về giá cả, số lượng, dịch vụ hoặc kết hợp các yếu tố này và các nhân tố khác nữa để tác động đến khách hàng. Cạnh tranh đặc biệt phát triển cùng với sự phát triển của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Mác: “Cạnh tranh tư bản chủ nghĩa là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu được lợi nhuận siêu ngạch” (Chiến lược cạnh tranh của M. Porter, Nhà xuất bản khoa học kỹ thuật - 1995).
Trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh các tín hiệu giá cả, lợi nhuận tạo ra sự kích thích để các doanh nghiệp chuyển nguồn nhân lực từ nơi tạo ra giá trị thấp hơn sang nơi tạo ra giá trị cao hơn. Việc phân cấp quá trình ra quyết định cho doanh nghiệp sẽ thúc đẩy phân bổ hiệu quả các nguồn lực khan hiếm của xã hội, tăng phúc lợi cho người tiêu dùng và tăng hiệu quả các hoạt động thông qua đổi mới, thay đổi kỹ thuật và tiến bộ của toàn bộ nền kinh tế. ở Việt Nam khi đề cập đến vấn đề cạnh tranh, một số nhà khoa học đã cho rằng: cạnh tranh là vấn đề giành lợi thế về giá cả hàng hoá, dịch vụ (mua 6 và bán) và đó là con đường, phương thức để giành lấy lợi nhuận cao cho các chủ thể kinh tế. Nói cách khác, mục đích trực tiếp của các hoạt động cạnh tranh trên thị trường của các chủ thể kinh tế là giành những lợi thế để hạ thấp giá cả các yếu tố “đầu vào” của các chu trình sản xuất kinh doanh và nâng cao giá cả “đầu ra” sao cho mức chi phí thấp nhất nhưng có thể giành được mức lợi nhuận cao nhất.
Nhìn chung ở mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau thì quan niệm và nhận thức về vấn đề cạnh tranh là không giống nhau. Tuy nhiên, theo quan điểm tổng hợp thì cạnh tranh được hiểu là quá trình kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau, tìm mọi biện pháp kể cả nghệ thuật lẫn thủ đoạn để đạt được mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là nhằm chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, tiêu thụ có lợi nhất. Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đa hoá lợi ích, đối với người kinh doanh là lợi nhuận, còn đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng. Điều kiện cho sự cạnh tranh trên thị trường là có ít nhất hai chủ thể có quan hệ đối kháng và có sự tương ứng giữa sự cống hiến và phần được hưởng của mỗi thành viên trên thị trường.
Về bản chất, cạnh tranh là quá trình lựa chọn trên cơ sở so sánh giữa các nhóm đối tượng có những tính năng, tác dụng tương đối giống nhau, có thể thay thế lẫn nhau. Có 3 cấp độ cạnh tranh đó là cạnh tranh về sản phẩm, cạnh tranh giữa các công ty và cạnh tranh ở cấp độ ngành kinh tế. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm là cơ sở tạo nên sức cạnh tranh của một doanh nghiệp, ngành và tổng thể của nó tạo nên sức cạnh tranh của một quốc gia. Ba cấp độ cạnh tranh này có mối quan hệ qua lại mật thiết với nhau, tạo điều kiện cho nhau, chế định và phụ thuộc lẫn nhau.
Một nền kinh tế có năng lực cạnh tranh quốc gia cao phải có nhiều doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh, ngược lại để tạo điều kiện cho doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh môi trường kinh 7 doanh của nền kinh tế phải thuận lợi, các chính sách kinh tế vĩ mô phải rõ ràng, nền kinh tế phải ổn định, bộ máy Nhà nước phải trong sạch hoạt động có hiệu quả, có tính chuyên nghiệp. Vai trò của cạnh tranh Trước đây, trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung khái niệm cạnh tranh hầu như không tồn tại. Song, khi nền kinh tế nước ta chuyển đổi vận động theo cơ chế thị trường thì cũng là lúc cạnh tranh và quy luật cạnh tranh được thừa nhận. Vai trò của cạnh tranh ngày càng được thể hiện rõ nét hơn: + Cạnh tranh đảm bảo điều chỉnh giữa cung và cầu.
+ Cạnh tranh cho phép sử dụng các nguồn tài nguyên một cách tối ưu. + Cạnh tranh khuyến khích áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất từ đó góp phần thúc đẩy khoa học kỹ thuật phát triển. + Thoả mãn ngày càng tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng + Thúc đẩy sản xuất phát triển, tăng năng suất lao động và hiệu quả kinh tế. * Đối với doanh nghiệp: Cạnh tranh là một tất yếu trong nền kinh tế thị trường.
Do đó các doanh nghiệp, các nhà sản xuất khi tham gia thị trường buộc phải chấp nhận sự cạnh tranh. Cạnh tranh có thể được coi là cuộc chạy đua khốc liệt và các doanh nghiệp không thể lẩn tránh mà phải tìm mọi cách để vươn lên chiếm ưu thế. Trong nền kinh tế thị trường, mục tiêu trước hết của doanh nghiệp là tối đa hoá lợi nhuận. Lợi nhuận chỉ có thể đạt được khi doanh nghiệp bán được sản phẩm của mình trên thị trường với giá bán lớn hơn giá vốn của sản phẩm.
Lượng bán càng nhiều thì lợi nhuận càng lớn. Điều này phụ thuộc nhiều vào người tiêu dùng và các đối thủ cạnh tranh. Người tiêu dùng có quyền lựa chọn những sản phẩm mà họ cho là thích, là tốt nhất, phù hợp nhất. Đó là đặc điểm cơ bản của nền kinh tế thị trường.
Như vậy, cạnh tranh buộc các nhà sản xuất luôn luôn phải tìm cách nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ đáp ứng ngày 8 càng tốt hơn yêu cầu của khách hàng, của thị trường. Đồng thời, cạnh tranh cũng tạo ra áp lực liên tục về giá cả. Để thu hút khách hàng, bao giờ các đối thủ cạnh tranh cũng tìm cách đưa ra những mức giá thấp nhất có thể. Như vậy, với áp lực về việc không ngừng phải tìm cách nâng cao chất lượng sản phẩm và đưa ra được mức giá thấp hơn đối thủ cạnh tranh đã buộc các nhà sản xuất phải lựa chọn phương án tối ưu với mức chi phí nhỏ nhất, chất lượng tốt nhất.
Ngày nay, quá trình toàn cầu hoá đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng, các rào cản thương mại giữa các nước đang ngày càng ít. Điều đó giúp cho việc thông thương hàng hoá giữa các quốc gia trở nên dễ dàng hơn. Thị trường cạnh tranh sẽ trở nên ngày càng gay gắt. Điều đó đòi hỏi các doanh nghiệp phải luôn quan tâm đến việc áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, cải tiến quản lý và phương thức sản xuấ kinh doanh.
Do đó, cạnh tranh đã khuyến khích áp dụng công nghệ mới, hiện đại, tạo sức ép buộc các doanh nghiệp phải sử dụng có hiệu quả hơn các nguồn lực để giảm giá thành, nâng cao chất lượng sản phẩm. * Đối với nền kinh tế và xã hội: Đối với toàn bộ nền kinh tế và xã hội, cạnh tranh là động lực phát triển kinh tế, nâng cao năng suất lao động xã hội. Trên thị trường, cạnh tranh giữa các doanh nghiệp diễn ra ngày càng gay gắt thì người được lợi nhất là người tiêu dùng, là xã hội. Khi có cạnh tranh, các đối thủ cạnh tranh do có sự giành giật thị trường và khách hàng nên luôn tìm mọi cách nâng cao chất lượng sản phẩm và hạ giá bán sản phẩm.
Khi đó người tiêu dùng có quyền lựa chọn các sản phẩm tốt nhất và phù hợp nhất với mong muốn tiêu dùng của mình. Cạnh tranh loại bỏ các doanh nghiệp có chi phí cao, chất lượng sản phẩm kém. Điều này buộc các nhà sản xuất phải lựa chọn phương án sản xuất có chi phí thấp nhất nhưng có chất lượng sản phẩm cao nhất. Do đó, chí phí sản xuất chung của xã hội sẽ giảm xuống, 9 nguồn lực xã hội sẽ được sử dụng một cách có hiệu quả nhất, năng suất lao động xã hội sẽ tăng lên.
Công cụ chủ yếu của cạnh tranh 1. Cạnh tranh bằng sản phẩm: Trong hoạt động sản xuất kinh doanh trên thị trường của các doanh nghiệp, vấn đề bán sản phẩm tới tay khách hàng được coi trọng hàng đầu. Bởi sản phẩm là đại diện cho thương hiệu của doanh nghiệp, cho sự lớn mạnh hay yếu kém. Cạnh tranh bằng sản phẩm trên thị trường thường được thể hiện qua các mặt sau: - Cạnh tranh về chất lượng sản phẩm: Tuỳ theo từng sản phẩm khác nhau với những đặc điểm khác nhau để ta lựa chọn chỉ tiêu phản ánh chất lượng khác nhau.
Nếu tạo ra sản phẩm có chất lượng tốt, đáp ứng được càng nhiều các yêu cầu của người tiêu dùng thì sản phẩm càng có nhiều cơ hội giành thắng lợi trong cạnh tranh trên thị trường. - Cạnh tranh về nhãn mác, bao bì: điều này đặc biệt quan trọng đối với những ngành có liên quan đến lương thực thực phẩm những mặt hàng có giá trị sử dụng cao. Bao bì của sản phẩm phải vừa có khả năng bảo quản tốt hàng hoá vừa đảm bảo tính mỹ thuật, có khả năng tạo ấn tượng, gây sự chú ý đánh trực tiếp vào thị giác của người tiêu dùng. - Cạnh tranh do khai thác hợp lý chu kỳ sống của sản phẩm: sử dụng biện pháp này doanh nghiệp cần có những quyết định sáng suốt về thời điểm để đưa ra một sản phẩm mới hoặc việc dừng cung cấp một sản phẩm đã lỗi thời.
Cạnh tranh về giá: - Giá cả là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị sản phẩm mà người bán hay doanh nghiệp dự tính có thể nhận được từ người mua thông qua việc trao 10 đổi sản phẩm trên thị trường. Giá cả là dấu hiệu tin cậy phản ánh tình hình biến động của thị trường. Cạnh tranh về giá cả thường được thể hiện qua các chính sách định giá: + Chính sách định giá thấp.