CHƯƠNG 1: TONG QUAN VE FDI VÀ CÁC NHÂN TO ANH HUONG TOI FDI 1. Khái niệm chung về FDI 1. Khái niệm và phân loại FDI Theo UNCTAD, FDI là khoản đầu tư bao gồm các mối quan hệ trong thời gian dài, phản ánh quyền kiểm soát và lợi ích của một thực thể ở một nên kinh tế (công ty mẹ nước ngoài hay nhà đầu tư nước ngoài). FDI theo báo cáo “External Debt Statistics: Guide for Compilers and Users” của IMF năm 2003 : “Đầu tư trực tiếp nước ngoai là von đầu tư thực hiện dé thu được lợi ích lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động ở một nền kinh tế khác với nền kinh tế của nhà đầu tư.
Mục đích là dành được tiếng nói có hiệu quả trong quản lý doanh nghiệp đó”. Khái niệm này nhân mạnh đến tinh lâu dài của quá trình đầu tư, chủ đầu tư là nhà đầu tư nước ngoài và việc đầu tư gắn liền với quyền kiểm soát quản lý. Theo Luật Đầu tư của Việt Nam năm 2005, “Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư” còn “Nhà đầu tư nước ngoài là tô chức, cá nhân nước ngoài bỏ vốn dé thực hiện hoạt động đầu tư tại Việt Nam”, theo đó vốn FDI có thé được hiểu là hình thức các nhà đầu tư nước ngoài bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư tại Việt Nam. Như vậy, ta có thé hiểu FDI là hình thức đầu tư dài hạn của một tổ chức, công ty hoặc cá nhân đầu tư vào một doanh nghiệp hoặc một dự án của quốc gia khác băng cách thiết lập cơ sở sản xuất, kinh doanh với mục tiêu sở hữu và điều hành doanh nghiệp hoặc dự án đó, nhằm tăng cường hoạt động kinh doanh, tạo ra lợi nhuận và mở rộng thị trường.
Các nguồn lực cần thiết trong khái niệm nay bao gồm tài sản hữu hình (máy móc, thiết bị, quy trình công nghệ, bat động sản, các loại hợp đồng và giây phép có giá trị.), tài sản vô hình (quyền sở hữu trí tuệ, bí quyết và kinh nghiệm quan lý.) hoặc tài sản tài chính (cổ phan, cổ phiếu, trái phiếu, giấy ghi nợ. - Phan loại von dau tư: Dựa vào đặc điểm lưu chuyên của dòng vốn và xét trên góc nhìn của một quốc gia, có thé chia vốn FDI thành vốn FDI đầu tư ra nước ngoài và vốn FDI vào trong quốc gia đó. e Vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài là số vốn một doanh nghiệp, tô chức hay cá nhân đầu tư vốn sang các tô chức, cá nhân và doanh nghiệp tại quốc gia khác trong dài hạn. Vốn FDI đầu tư ra nước ngoài thường được sử dụng để phát triển quy mô hoạt động kinh doanh trên quy mô toàn cầu hoặc mở rộng thị trường xuất khẩu.
e Đầu tư trực tiếp nước ngoài nhận được là hình thức các chủ thé như tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp của một quốc gia nhận được từ các nhà đầu tư nước ngoài. Vốn FDI nhận được thường được sử dụng dé tận dụng những cơ hội kinh doanh ở quốc gia đó nhằm cải thiện chất lượng sản phẩm/sản xuất hoặc mở rộng quy mô hoạt động. Vai trò cúa FDI tới các quốc gia nhận đầu tư Trong thời đại kinh tế toàn cầu như hiện nay, giao thương và hợp tác quốc tế là mắt xích không thể thiếu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của một quốc gia. Trong đó, FDI mà quốc gia nhận được có thể coi là một trong những thành quả mà giao thương và hợp tác quốc tế mang lại.
Nguồn lực mà FDI mang lại có tác động tích cực đáng ké tới phát triển kinh tế xã hội tại các quốc gia nhận dau tư. Các lợi ích này được chia thành các lợi ích trực tiếp và lợi ích gián tiếp, cụ thé như sau: - Lợi ích trực tiếp Lợi ich to lớn và dé thay nhất mà FDI mang lại cho quốc gia nhận dau tư là một số tiền không lồ được đưa vào quốc gia đó. Số tiền này giúp quốc gia có nguồn lực về tài chính dồi dao dé phục vụ cho các mục đích phát triển kinh tế và xã hội. Ngoài dòng tiền chảy vào quốc gia, một số tiền bộ về khoa học công nghệ và các tiến bộ trong quản lý của những quốc gia đầu tư cũng được chuyên giao sang quốc gia nhận đầu tư.
Đây là một lợi ích không nhỏ đối với một quốc gia khi tiết kiệm được tài chính và thời gian nghiên cứu để cải thiện trình độ khoa học kỹ thuật. Ngoài ra, vốn FDI cũng làm thay đổi mạnh mẽ sự đa dang hoá các ngành công nghiệp va các nhân tô sản xuât. Với những tiên bộ trong khoa học công nghệ và quy trình sản xuất mà FDI mang lại, sự cạnh tranh khắc nghiệt của các sản phẩm trên trong nền kinh tế trong nước ngày càng được thấy rõ, từ đó dẫn tới sự đa dạng về hàng hoá và hợp lý về giá cả, khiến cho lợi ích của người tiêu dùng được tăng lên. Hơn thế, FDI còn giúp giải quyết các vấn dé về việc làm và gia tăng thu nhập của người lao động nước sở tại.
Ngoài ra, nhân viên của các quốc gia nhận được đầu tư FDI được tiếp xúc với những kĩ năng có giá trị toàn cầu. Việc tập trung đào tạo và nâng cao các kỹ năng này giúp cho quốc gia sở tại sở hữu một nguồn lao động trình độ cao, giúp phát triển kinh tế và thu hút nhiều hơn các nhà đầu tư nước ngoài vào quốc gia. - Lợi ích gián tiếp Ngoài những lợi ích trực tiếp, vốn FDI có thể mang tới một số lợi ích gián tiếp như thực hiện toàn cầu hóa tài chính trong việc thúc đây phát triển khu vực tài chính và tăng cường thể chế chính trị. Các chuyên gia nhận định rằng các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài có thé tạo rất nhiều lợi ích.
Họ đem lại quyền tiếp cận đến các công cụ tải chính mới, công nghệ và thị trường tài chính quốc tế, và cũng đồng thời cải thiện các khuôn khổ pháp lý và giám sát của ngành ngân hàng trong nước. Toàn cầu hóa có thé cải thiện quản trị doanh nghiệp và giảm chi phí vốn. Tài chính toàn cầu làm giảm tải chi phí tài chính bên ngoài, do đó tạo ra các ưu đãi cho những công ty sử dụng tài chính bên ngoài để cải thiện sự quản lý của họ. Hơn nữa, quản trị công cộng yếu kém thé hiện bằng mức độ nghiêm trong của tham nhũng quan liêu cản trở dòng vốn FDI cũng như sự thiếu minh bạch của chính phủ khi khuyến khích dòng vốn đầu tư tư nhân.
Vì vậy, để tăng cường thu hút đầu tư FDI, việc tăng cường năng lực quản lý của nhà nước là một yêu cầu được đặt lên hàng đầu. - Loi ích ma FDI tác động tới nhóm quốc gia đang phát triển Đối với các quốc gia đang phát triển, FDI không chỉ quan trọng, mà còn là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội. FDI nhận được sẽ giải quyết trực tiếp những khó khăn chính trong quá trình chuyên dịch từ một quốc gia đang phát triển thành một quốc gia đã phát triển. Các lợi ích mà FDI mang 10 tới cho các quốc gia đang phát triển có thé ké ra như giải quyết sự thiếu hụt nguồn lực tài chính, giải quyết các vấn đề giải quyết việc làm, những lạc hậu về khoa học kỹ thuật,.; từ đó rút ngắn thời gian đạt được mục tiêu trở thành quốc gia phát trién.
Thực trạng vốn FDI vào tại khu vực ASEAN các năm gần đây - Thuc trạng tổng vốn FDI vào khu vực ASEAN Nhìn chung, vốn FDI vào khu vực ASEAN trong một thập kỷ trở lại đây giữ ở mức 6n định trong giai đoạn trước năm 2018, tăng trưởng mạnh và đạt đỉnh hai năm 2019 và 2021; riêng năm 2020 có vốn FDI vào khu vực giảm sâu do ảnh hưởng của đại dich Covid-19 đang diễn ra trên toàn cầu. Cụ thể, trong giai đoạn 2010 đến 2018, dòng vốn FDI được đầu tư vào ASEAN được duy trì 6n định va đạt giá trị trung bình là 120 ty USD/năm cho toàn khu vực. Năm 2019, ghi nhận sự tăng trưởng mạnh mẽ của dòng von FDI. Theo báo cáo “ASEAN Investment Report 2022” được thực hiện bởi ASEAN và tổ chức UNCTAD, nguồn vốn dau tư trực tiếp nước ngoài vào các quốc gia ASEAN năm 2019 cao kỷ lục, đạt 174 tỷ USD — đưa ASEAN trở thành nhóm quốc gia nhận FDI lớn nhất trong nhóm các nước đang phát triển.
Tuy nhiên tại năm 2020, khi cả thế giới chứng kiến sự khủng hoảng chưa từng có do dịch Covid-19 gây ra, vốn FDI vào ASEAN giảm 32,7%, còn 122 tỷ USD. Sự suy giảm này xảy ra do ảnh hưởng nhiều yếu tô như các đợt đại dịch diễn ra liên tiếp, các biện pháp phong toả được áp dụng gây ra gián đoạn chuỗi cung ứng, trì trệ trong sản xuất và đầu tư, bất ồn kinh tế và hoãn đầu tư các doanh nghiệp đa quốc gia. Năm 2021 tình hình dịch bệnh Covid-19 dần được kiểm soát trên toàn cầu, vốn FDI vào khu vực tăng mạnh trở lại và đạt 174 tỷ USD, bang mức cao nhất trước đại dịch được ghi nhận vào năm 2019. Mặc dù vốn đầu tư nước ngoài vào khu vực có bién động không ồn định trong những năm gần đây, nhưng xét về tỷ trọng vốn FDI được đầu tư vào khu vực trong dòng vốn FDI toàn cầu, ASEAN van là điểm đến hap dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài.
Tỷ trọng của khu vực trong dòng vốn FDI toàn cầu đạt 7% giai đoạn 2010-2017, tăng lên 11% vào giai đoạn 2018-2019 và 12% tại giai đoạn 2020-2021. 11 180000 160000 140000 120000 100000 80000 60000 40000 20000 0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 m Tổng vốn FDI vào khu vực ASEAN Nguồn: Dữ liệu thu thập từ ASEAN và UNCTAD Biểu đồ 1.1: Tổng vốn FDI vào khu vực ASEAN giai đoạn 2010-2021 - _ Tổng quan dòng vốn FDI vào từng quốc gia trong ASEAN giai đoạn 2010- 2021 Vốn FDI trung bình tại các quốc gia trong khu vực ASEAN không đồng đều, trong đó quốc gia dẫn đầu về dòng vốn FDI khu vực là Singapore, với giá trị trung bình đạt trên 70815 triệu USD, con số này vượt xa giá trị được ghi nhận tại các quốc gia còn lại, gấp gần 4 lần so với đất nước có vốn FDI cao thứ hai và gấp 10 lần so với vốn FDI trung bình của các quốc gia còn lại là 10628 triệu USD .