MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết Trong đời sống kinh tế thế giới, xu thế quốc tế hóa với các cấp độ toàn cầu hóa, khu vực hóa cùng sự gia tăng của các hình thức hợp tác kinh tế quốc tế đa dạng, đặc biệt trong đó nồi bật vai trò của thương mại hàng hóa song phương. Quan hệ Việt Nam- Hoa Kỳ nói chung, quan hệ thương mại nói riêng là sản phẩm tất yếu của quan hệ quốc tế sau chiến tranh lạnh. Trong bối cảnh quan hệ quốc tế có nhiều xáo trộn của giai đoạn hiện nay, có thể nói sự phát triển tốt đẹp của quan hệ Việt Nam- Hoa Kỳ nói chung và thương mại hàng hóa giữa hai nước này nói riêng là một điểm sáng có ý nghĩa tích cực đối với hòa bình, ổn định và phát triển kinh tế của khu vực và thế giới.
Từ năm 1993, ngay sau khi nhậm chức, Tổng thống Mỹ Bill Clinton đã có rất nhiều nỗ lực thúc day tiến trình bình thường hóa quan hệ của Mỹ với Việt Nam, đóng góp tích cực vào việc nối lại quan hệ thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ. Có thể nói, Bill Clinton là vị Tổng thống Hoa Kỳ tạo dấu ấn quan trọng nhất trong việc bình thường hóa và thúc đây quan hệ song phương Việt- Mỹ. Trong năm 1993 này, Tổng thống Bill Clinton đã cho phép các tổ chức quốc tế như IMF, WB, ADB, và các nước nối lại viện trợ và hỗ trợ tài chính cho Việt Nam. Đồng thời, Mỹ cũng cho phép các doanh nghiệp của họ được tham gia vào các dự án phát triển được quốc tế tài trợ cho Việt Nam, đào tạo hướng nghiệp cho công dân Việt Nam.
Hai nước cũng nỗ lực đàm phản xóa bỏ dần các rào cản thương mại và Mỹ đã chính thức bãi bỏ lệnh cắm vận thương mại đối với Việt Nam vào đầu năm 1994 và tiến tới bình thường hóa quan hệ song phương vào năm 1995 (Xem Phụ lục 1. Kê từ đó đến nay, thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ không ngừng phát triển rực rỡ với tốc độ tăng trưởng nhanh chóng qua các giai đoạn. Đặc biệt, với Hiệp định Thương mại Song phương Việt- Mỹ (BTA) được ký kết vào năm 2000, quan hệ thương mại Việt Nam- Hoa Ky đã chính thức được xác lập và vận hành trên một nền tảng pháp lý vững chắc. Tuy nhiên, mối quan hệ này đã có nguồn gốc từ rất sớm, cùng một quá trình lịch sử phức tạp, thăng tram.
Day là mối quan hệ kinh tế giữa hai quốc gia vốn đã từng đối đầu căng thăng trong quá khứ, do đó dấu ấn của chiến tranh cùng những khác biệt về chính trị, chiến lược vẫn còn tác động, ảnh hưởng nhất định đến mối quan hệ hiện tại. Tính chất phức tạp, thăng tram trong lịch sử quan hệ, sự khác biệt của nhân tố chính trị cùng đặc điểm nồi bật về sự chênh lệch quy mô, trình độ của hai nên kinh tế Hoa Kỳ và Việt Nam luôn đặt ra những rào cản, nhiều vấn đề cần phải giải quyết kịp thời thì quan hệ kinh tế song phương mới có động lực dé phát triển. Tuy nhiên với định hướng chung của lãnh đạo cấp cao hai nước “khép lại quá khứ, hướng tới tương lai”, và mối quan hệ song phương hai nước đã không ngừng mở rộng trên mọi lĩnh vực, đặc biệt là thương mại. Năm 2013, hai nước đã nâng tầm quan hệ đối tác toàn diện.
Đặc biệt, tháng 9/2023 vừa rồi, nhân chuyến thăm cấp cao của Tổng thông Mỹ Joe Biden đến Việt Nam, hai nước đã ra tuyên bố chung nâng tầm quan hệ ngoại giao lên đối tác chiến lược toàn diện, đây cũng là bước ngoặt đặc biệt quan trọng tạo tiền đề vững chắc cho quan hệ song phương hai nước ngày càng tốt đẹp.1) Ké từ năm 1993 đến nay, sau hon 30 năm, kim ngạch xuất, nhập khẩu hang hóa của Việt Nam sang Mỹ có tốc độ tăng trưởng chóng mặt. Nếu năm 1993, kim ngạch xuất nhập khẩu hang hóa song phương Việt Nam — Hoa Kỳ mới dat gần 62 triệu USD, thì đến năm 2022, xuất khâu đạt hơn 131 tỷ USD; nhập khẩu đạt hơn 12 tỷ USD. Theo số liệu mới nhất của US Census Bureau, cán cân thương mại năm 2022 giữa Việt Nam và Mỹ luôn duy trì mức thượng dư với hàng hóa xuất siêu sang thị trường Mỹ đạt hơn 119 tỷ USD. Bên cạnh những thuận lợi khách quan và chủ quan, tiến trình quan hệ thương mại song phương Hoa Kỳ- Việt Nam do có nhiều đặc thù phức tạp nên cũng còn những tồn đọng cần khắc phục giải quyết.
Từ thực tế trên, việc nghiên cứu quan hệ thương mại Hoa Ky- Việt Nam, phân tích thực trạng và những nhân tố tác động, đánh giá những thành tựu và hạn chế, chỉ ra nguyên nhân của những hạn chế, từ đó đưa ra những nhận xét và đánh giá về tiễn trình phát triển của mối quan hệ thương mại song phương này là một việc làm cân thiệt, vừa có ý nghĩa khoa học và thực tiên. Về mặt khoa học, quan hệ thương mại song phương Việt Nam- Hoa Kỳ trong ba thập niên qua luôn nhận được sự quan tâm, nghiên cứu của các nhà ngoại giao, các chính trị gia, các nhà kinh tế, các nhà khoa học, các học giả trong và ngoài nước. Tuy nhiên, nhìn nhận van dé từ góc độ kinh tế quốc tế, sử dụng kết hợp phan tích định tính với các phương pháp định lượng dé đánh giá một cách khoa học và khách quan về thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ, từ đó đề xuất ra những giải pháp phù hợp để thúc day quan hệ thương mại song phương hai nước trong thời gian tới sẽ là một đóng góp khoa học của đề tài. Về mặt thực tiễn, những nhận xét đánh giá khách quan và khoa học đồng thời cũng sẽ giúp cho các nhà quản lý kinh tế trong việc hoạch định chính sách kinh tế- thương mại của Việt Nam và góp phần hỗ trợ các doanh nghiệp (nhất là phía Việt Nam) có chiến lược sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu đúng dan nhằm khai thác tiềm năng và tiếp cận thị trường rộng lớn của Hoa Kỳ.
Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi hai nước vừa ra tuyên bố chung nâng tầm quan hệ song phương lên đối tác chiến lược toàn diện từ tháng 9/2023, nghiên cứu về quan hệ hai nước nói chung, thương mại hàng hóa song phương nói riêng, trở thành vấn đề thực tiễn đang ngày càng được quan tâm và thúc đây. Từ những nhận thức nói trên, NCS lựa chọn đề tài: “Một số nhân tố ảnh hưởng đến thương mại hang hoá Việt Nam- Hoa Ky” dé thực hiện Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế quốc tế của mình. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu 2.
Mục tiêu chung: Mục tiêu chung của luận án nhằm nghiên cứu thực trạng và phân tích những nhân tố chính ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Hoa Kỳ từ năm 1993 đến nay, từ đó đưa ra giải pháp thúc đây quan hệ thương mại song phương hai nước thời gian tới. Mục tiêu cụ thể: Luận án tập trung vào các mục tiêu cụ thê sau đây: (1) Nghiên cứu và phân tích một cách toàn điện và hệ thống về những nhân tố quan trọng ảnh hưởng tới thương mại hàng hóa song phương hai nước. (2) Phân tích thực trạng thương mại hàng hóa Việt Nam— Hoa Kỳ giai đoạn từ năm 1993 đến nay. (3) Phân tích thực tiễn những nhân tố chính ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ từ năm 1993 đến nay.
(4) Sử dụng mô hình hồi quy phân tích định lượng các nhân tố chính ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ từ năm 1993 đến nay. (5) Xác định các giải pháp thúc day thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ trong thời gian tới, đảm bảo thu được lợi ích kinh tế tối đa cho Việt Nam từ hợp tác thương mại song phương hai nước. Câu hỏi nghiên cứu: Luận án tập trung vào các câu hỏi nghiên cứu cụ thé như sau: (1) Các nhân tố nào ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa song phương? (2) Thực trạng về thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ từ năm 1993 đến nay như thế nào, có thay đôi như thé nào qua các giai đoạn? Những thành tựu, hạn chế, và nguyên nhân của những hạn chế trong thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ thời gian qua là gì? (3) Những nhân tố nào ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ giai đoạn từ năm 1993 đến nay? Các nhân tố nào thúc đây thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ giai đoạn từ năm 1993 đến nay? Các nhân tố nào can trở thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ? (4) Việt Nam cần làm gì để thúc đây hợp tác thương mại hàng hóa với Hoa Kỳ trong thời gian tới, đồng thời đảm bảo tối đa hóa lợi ích kinh tế cho Việt Nam từ quan hệ hợp tác thương mại này? 2. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án sẽ tập trung vào các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thé sau đây: (1) Nghiên cứu về những nhân tố chính ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa song phương.
(2) Hệ thống hóa các nghiên cứu nổi bật trong và ngoài nước có liên quan đến dé tài luận án. (3) Hệ thống hóa cơ sở lý luận có liên quan đến những nhân tố ảnh hưởng đến thương mại song phương giữa hai quốc gia. (4) Phân tích thực tiễn những nhân tố ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ. (5) Phân tích thực trạng thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ từ năm 1993 đến nay.
Đánh giá những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân của những hạn chế đó. (6) Xây dựng khung lý thuyết, đề xuất mô hình định lượng và các giả thiết dé phân tích một số nhân tô ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Kỳ giai đoạn từ năm 1993 đến nay. (7) Đề xuất những giải pháp cụ thé nhằm thúc đây thương mại hàng hóa Việt Nam- Hoa Ky trong thời gian tới. Đối tượng và phạm vỉ nghiên cứu 3.
Đối tượng nghiên cứu - Luận án nghiên cứu một số nhân tố ảnh hưởng đến thương mại hàng hoá Việt Nam- Hoa Kỳ: Trong đó nghiên cứu sẽ phân tích định tính rất nhiều các nhân tố bao gồm Quan hệ ngoại giao, kinh tế, thương mại giữa hai nước (Quy mô nền kinh tế (GDP), Dân sé, Khoảng cách địa lý, Độ mở cửa nền kinh tế,.