Luận án tiến sĩ: Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam đến năm 2010

Chuyên đề nghiên cứu Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngân hàng thương mại Việt Nam, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho

• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cho Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Đề Tài Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam

Ngân hàng thương mại giữ vai trò huyết mạch trong nền kinh tế thị trường. Đơn vị này điều tiết vốn, cung cấp tín dụng và thanh toán trung gian. Toàn cầu hóa tạo áp lực cạnh tranh gay gắt. Các ngân hàng phải liên tục đổi mới phương thức vận hành. Năng lực cạnh tranh phản ánh sức mạnh nội tại của từng tổ chức. Khái niệm này bao gồm quy mô vốn, chất lượng tài sản và công nghệ. Khả năng sinh lời cùng trình độ quản trị rủi ro đóng vai trò then chốt. Năng lực cạnh tranh cao giúp ngân hàng chiếm lĩnh thị phần. Đơn vị mở rộng quan hệ khách hàng và bảo toàn vốn an toàn. Thị trường tài chính quốc tế biến động khó lường. Các ngân hàng thương mại Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc chơi chung. Quá trình mở cửa đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mọi mặt. Ngân hàng cần tận dụng lợi thế am hiểu văn hóa bản địa. Đồng thời, việc tiếp thu chuẩn mực quốc tế là yêu cầu cấp thiết. Nâng cao năng lực cạnh tranh giúp ổn định hệ thống tài chính quốc gia. Đây là nền tảng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

1.1. Bản chất cạnh tranh trong kinh doanh ngân hàng

Cạnh tranh ngân hàng là cuộc đua giành thị phần và khách hàng mục tiêu. Quá trình này diễn ra giữa ngân hàng với nhau và với tổ chức tài chính phi ngân hàng. Bản chất cạnh tranh thể hiện qua năng lực cung ứng sản phẩm tài chính vượt trội. Mức giá dịch vụ hợp lý cùng tính tiện ích cao quyết định sự lựa chọn của thị trường. Cạnh tranh lành mạnh thúc đẩy phân bổ vốn hiệu quả trong toàn xã hội. Doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn với chi phí thấp hơn. Ngân hàng yếu kém buộc phải tái cấu trúc hoặc rời khỏi thị trường. Cơ chế sàng lọc tự nhiên này củng cố tính bền vững của toàn hệ thống tiền tệ.

1.2. Xu thế hội nhập tài chính ngân hàng quốc tế

Hội nhập tài chính quốc tế là xu hướng khách quan của nền kinh tế toàn cầu. Các rào cản pháp lý và hàng rào bảo hộ thị trường từng bước được dỡ bỏ. Dòng vốn luân chuyển xuyên biên giới với tốc độ nhanh chóng. Các định chế tài chính đa quốc gia thâm nhập sâu vào thị trường nội địa. Xu thế này mang lại nhiều cơ hội phát triển vượt bậc. Ngân hàng thương mại tiếp cận công nghệ ngân hàng hiện đại. Trình độ nghiệp vụ và kỹ năng quản lý rủi ro được nâng cấp theo chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, thách thức đặt ra vô cùng lớn. Ngân hàng phải đối mặt với rủi ro lây lan từ các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.

II. Thực trạng năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam

Hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đạt được nhiều tiến bộ đáng ghi nhận. Mạng lưới chi nhánh mở rộng khắp cả nước. Doanh thu và lợi nhuận duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định. Dù vậy, điểm yếu nội tại vẫn tồn tại ở nhiều mặt. Quy mô vốn tự có của các tổ chức tín dụng còn rất khiêm tốn. Tỷ lệ an toàn vốn thường xuyên nằm ở mức sát ngưỡng tối thiểu. Nợ xấu tiềm ẩn nguy cơ làm suy yếu chất lượng tài sản ngân hàng. Công nghệ thông tin chưa được ứng dụng đồng bộ trong xử lý dữ liệu. Sản phẩm dịch vụ ngân hàng chủ yếu dựa vào tín dụng truyền thống. Thu nhập từ dịch vụ phi tín dụng chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ. Năng suất lao động của đội ngũ nhân sự chưa cao so với chuẩn mực khu vực. Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động ngân hàng còn thiếu tính đồng bộ và minh bạch. Cơ chế giám sát thị trường tài chính đôi khi chưa theo kịp diễn biến thực tế. Những tồn tại này làm giảm sức đề kháng của hệ thống trước biến động kinh tế vĩ mô.

2.1. Hạn chế về quy mô vốn và năng lực quản trị rủi ro

Vốn tự có mỏng là rào cản lớn nhất của các ngân hàng thương mại trong nước. Năng lực tài chính hạn chế làm giảm khả năng tài trợ cho các dự án kinh tế lớn. Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn Basel. Công tác trích lập dự phòng rủi ro tín dụng còn gặp nhiều khó khăn. Hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ chưa phát huy hiệu quả thực tế. Quá trình thẩm định phương án vay vốn còn dựa nặng vào tài sản thế chấp. Kỹ năng quản trị rủi ro thanh khoản và rủi ro thị trường còn non trẻ. Các kịch bản kiểm tra sức chịu đựng tài chính chưa được thực hiện định kỳ và khoa học.

2.2. Áp lực cạnh tranh từ các định chế tài chính quốc tế

Sự hiện diện của chi nhánh ngân hàng nước ngoài tạo áp lực cạnh tranh to lớn. Các định chế tài chính ngoại có tiềm lực tài chính hùng mạnh và công nghệ hiện đại. Họ sở hữu kinh nghiệm quản lý dày dạn cùng thương hiệu uy tín lâu năm. Nhóm ngân hàng này tập trung chiếm lĩnh phân khúc khách hàng doanh nghiệp lớn. Họ cũng dẫn đầu trong các dịch vụ thanh toán quốc tế và phái sinh tiền tệ. Ngân hàng nội địa đứng trước nguy cơ đánh mất thị phần màu mỡ. Tình trạng cạnh tranh nhân lực chất lượng cao cũng diễn ra gay gắt. Các ngân hàng nước ngoài sẵn sàng đưa ra mức đãi ngộ hấp dẫn để thu hút nhân tài.

III. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam

Hệ thống ngân hàng thương mại cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược. Mục tiêu cốt lõi là nâng cao năng lực tài chính và củng cố niềm tin thị trường. Các ngân hàng phải chủ động tăng vốn điều lệ thông qua phát hành cổ phiếu. Việc sáp nhập và hợp nhất tự nguyện giúp hình thành các định chế tài chính quy mô lớn. Ngân hàng cần đổi mới cấu trúc quản trị theo hướng tinh gọn và chuyên nghiệp hóa. Việc áp dụng các chuẩn mực kế toán và kiểm toán quốc tế là điều kiện bắt buộc. Đồng thời, ngân hàng cần đa dạng hóa danh mục sản phẩm dịch vụ tài chính hiện đại. Doanh thu dịch vụ phi tín dụng cần được nâng cao để giảm rủi ro tập trung. Hoạt động chuyển đổi số phải được đẩy mạnh trong mọi nghiệp vụ thanh toán. Ngân hàng cần phát triển ngân hàng bán lẻ nhằm khai thác tối đa thị trường nội địa rộng lớn. Cuối cùng, việc thiết lập văn hóa kiểm soát nội bộ nghiêm ngặt giúp bảo đảm an toàn dòng tiền kinh doanh.

3.1. Tăng cường năng lực tài chính và chuẩn hóa công nghệ

Gia tăng quy mô vốn là điều kiện tiên quyết để mở rộng tín dụng an toàn. Ngân hàng cần tích lũy lợi nhuận giữ lại và kêu gọi cổ đông chiến lược nước ngoài. Nguồn vốn dồi dào tạo bệ phóng đầu tư vào cơ sở hạ tầng công nghệ. Hệ thống ngân hàng lõi Core Banking cần được nâng cấp hiện đại và đồng bộ. Nền tảng công nghệ vững chắc hỗ trợ phát triển các dịch vụ trực tuyến an toàn. Ngân hàng mở rộng tiện ích thanh toán tự động, thẻ tín dụng và ngân hàng điện tử. Tự động hóa quy trình giúp giảm chi phí giao dịch và hạn chế sai sót do con người. Chất lượng dịch vụ số vượt trội tạo dựng lợi thế cạnh tranh dài hạn.

3.2. Đổi mới mô hình quản trị và đào tạo nguồn nhân lực

Mô hình quản trị ngân hàng hiện đại cần tách bạch quyền hạn và trách nhiệm giám sát. Hội đồng quản trị định hướng chiến lược vĩ mô cho doanh nghiệp. Ban điều hành chịu trách nhiệm triển khai kinh doanh hàng ngày. Hệ thống kiểm soát nội bộ hoạt động độc lập và minh bạch. Yếu tố con người quyết định sự thành bại của ngân hàng thương mại. Đơn vị cần xây dựng chương trình đào tạo nghiệp vụ chuyên sâu và bài bản. Nhân sự được trang bị kiến thức tài chính quốc tế và đạo đức nghề nghiệp. Chính sách đãi ngộ công bằng giúp thu hút và giữ chân nhân sự tài năng. Tinh thần phục vụ chuyên nghiệp tạo ra sự gắn kết bền chặt với khách hàng.

IV. Đánh giá năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam đến 2010

Giai đoạn đến năm 2010 đặt ra nhiều dấu mốc quan trọng cho ngành ngân hàng. Việc mở cửa thị trường tài chính hoàn toàn theo các cam kết quốc tế là tất yếu. Việc thực thi đồng bộ các giải pháp giúp hệ thống ngân hàng đứng vững trước sóng gió. Năng lực cạnh tranh được nâng cao tạo tiền đề cho sự phát triển ổn định. Quy mô vốn của các tổ chức tín dụng gia tăng giúp giảm thiểu rủi ro hệ thống. Khả năng sinh lời được cải thiện nhờ cơ cấu nguồn thu dịch vụ đa dạng. Uy tín thương hiệu của các ngân hàng thương mại Việt Nam từng bước được khẳng định. Sự ổn định của hệ thống ngân hàng là động lực trực tiếp hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Các doanh nghiệp trong nước tiếp cận dịch vụ tài chính với chi phí cạnh tranh hơn. Ngân hàng nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn vi mô và vĩ mô. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa chính sách tiền tệ và cải cách nội tại sẽ tạo ra bước chuyển mình vững chắc cho toàn bộ nền kinh tế quốc gia.

4.1. Lộ trình triển khai giải pháp thực tiễn cho hệ thống

Lộ trình cải cách ngân hàng đòi hỏi tính kỷ luật và sự kiên trì cao. Trong giai đoạn đầu, các ngân hàng cần tập trung làm sạch bảng cân đối kế toán. Việc xử lý nợ xấu tồn đọng phải được giải quyết dứt điểm. Giai đoạn tiếp theo chú trọng tăng vốn tự có và tái cơ cấu bộ máy tổ chức. Ngân hàng áp dụng chuẩn mực Basel vào quy trình quản trị rủi ro hàng ngày. Giai đoạn nước rút trước năm 2010 tập trung vào hiện đại hóa công nghệ và mở rộng thị phần. Việc liên kết thanh toán liên ngân hàng cần được hoàn thiện thông suốt. Từng bước đi bài bản sẽ đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra an toàn.

4.2. Tác động kinh tế từ việc củng cố hệ thống ngân hàng

Hệ thống ngân hàng vững mạnh tạo đòn bẩy trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế. Vốn đầu tư xã hội được phân bổ vào các lĩnh vực sản xuất trọng điểm. Doanh nghiệp tiếp cận nguồn tín dụng ổn định với lãi suất hợp lý. Rủi ro đổ vỡ tài chính dây chuyền được triệt tiêu hiệu quả. Niềm tin của các nhà đầu tư quốc tế vào thị trường nội địa tăng cao. Dòng vốn đầu tư gián tiếp và trực tiếp nước ngoài đổ vào mạnh mẽ. Vị thế tài chính của quốc gia được nâng tầm trên trường quốc tế. Nền kinh tế duy trì được sự tự chủ trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập của các Ngân hàng Thương mại Việt Nam đến năm 2010" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Trịnh Quốc Trung dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Dương Thị Bình Minh và PGS.TS. Trần Hoàng Ngân tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Tài chính - Lưu thông tiền tệ và Tín dụng (Mã số: 5.09), bảo vệ vào năm 2004.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Đầu thế kỷ XXI, xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế diễn ra với tốc độ nhanh chóng, hình thành sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia và thúc đẩy quá trình phân công lao động quốc tế. Đối với các quốc gia đang phát triển có trình độ thấp như Việt Nam, hội nhập tài chính - ngân hàng mang tính tất yếu nhưng đi kèm tính chất hai mặt: vừa tạo cơ hội mở rộng thị trường, tiếp cận vốn và công nghệ, vừa đặt ra sức ép cạnh tranh gay gắt. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nếu tiến hành hội nhập tài chính - ngân hàng thiếu thận trọng có thể gây ra bất ổn và khủng hoảng nghiêm trọng. Tại thời điểm nghiên cứu, Việt Nam đã ký kết Hiệp định thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA, có hiệu lực từ ngày 10/12/2001) với nhiều cam kết mở cửa thị trường dịch vụ tài chính, đồng thời đang trong quá trình chuẩn bị các điều kiện để đàm phán gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) dự kiến vào năm 2005. Trong khi đó, tiềm lực tài chính, trình độ công nghệ và kinh nghiệm quản trị của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) trong nước còn bộc lộ nhiều hạn chế. Việc xác lập một hệ thống giải pháp có cơ sở khoa học và xây dựng lộ trình thực hiện đến năm 2010 là yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng mục tiêu tồn tại và phát triển của các NHTM Việt Nam.
• Mục tiêu nghiên cứu: Luận án hướng tới bốn mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về cạnh tranh và hội nhập quốc tế trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại trong điều kiện toàn cầu hóa kinh tế.
  2. Khảo sát, đúc kết các bài học kinh nghiệm về mở cửa và nâng cao năng lực cạnh tranh ngân hàng của một số quốc gia và ngân hàng điển hình trên thế giới để rút ra bài học vận dụng cho Việt Nam.
  3. Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng cạnh tranh và năng lực hội nhập của hệ thống NHTM Việt Nam trong giai đoạn vừa qua, chỉ rõ những mặt đạt được, các hạn chế và nguyên nhân cốt lõi.
  4. Đề xuất hệ thống các định hướng, giải pháp đồng bộ ở cấp độ vĩ mô (quản lý nhà nước) và vi mô (bản thân các NHTM) nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập của các NHTM Việt Nam với lộ trình đến năm 2010.
• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động cạnh tranh và quá trình hội nhập quốc tế của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về không gian và nội dung: Luận án nghiên cứu các hoạt động kinh doanh, cạnh tranh và hội nhập của các khối NHTM tại Việt Nam (bao gồm NHTM Nhà nước, NHTM Cổ phần, Ngân hàng Liên doanh và chi nhánh ngân hàng nước ngoài); công tác quản lý nhà nước của Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan hữu quan đối với lĩnh vực ngân hàng; đồng thời khảo sát dữ liệu hoạt động thực tế trên địa bàn trọng điểm TP. Hồ Chí Minh và cả nước.
  • Về thời gian: Tập trung đánh giá thực trạng hoạt động giai đoạn 1991 - 2003 (trọng tâm là giai đoạn sau khi ban hành Luật các Tổ chức tín dụng năm 1997 và thực thi BTA từ năm 2001) và xây dựng định hướng, lộ trình giải pháp đến năm 2010.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong quá trình triển khai, tác giả đã điểm lại hệ thống các cơ sở pháp lý, tài liệu thống kê và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến thể chế ngân hàng, cạnh tranh và toàn cầu hóa:

• Hệ thống văn bản pháp quy và chuẩn mực: Luận án căn cứ vào các quy định của Luật các Tổ chức tín dụng năm 1997 (đặc biệt là Điều 20 quy định về khái niệm ngân hàng, tổ chức tín dụng và hoạt động ngân hàng); Nghị định 49/2000/NĐ-CP ngày 12/9/2000 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của ngân hàng thương mại; các văn bản thỏa thuận quốc tế như Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ (GATS), Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA), các cam kết Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) và tiến trình đàm phán WTO.
• Các công trình và dữ liệu quốc tế: Tác giả sử dụng các báo cáo và số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB, các tài liệu viện dẫn [60, 144, 145, 155]), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), Tạp chí Forbes (số tháng 4/2004) về bảng xếp hạng 2.000 công ty lớn nhất toàn cầu, cùng hệ thống xếp hạng Top 500 ngân hàng lớn nhất châu Á của The Asian Banker.
• Khoảng trống luận án giải quyết: Mặc dù đã có các nghiên cứu riêng lẻ về từng mặt hoạt động của NHTM hoặc tiến trình mở cửa kinh tế nói chung, nhưng tại thời điểm năm 2004, việc nghiên cứu một cách có hệ thống mối quan hệ biện chứng giữa "năng lực cạnh tranh" và "quá trình hội nhập quốc tế" của hệ thống NHTM Việt Nam còn chưa nhiều. Luận án đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách đặt hệ thống NHTM Việt Nam vào tương quan so sánh định lượng với hệ thống ngân hàng các nước trong khu vực châu Á, đánh giá trực diện những yếu kém về quy mô vốn, tỷ lệ an toàn vốn, hiệu suất tài chính, trình độ nhân sự và công nghệ thông tin; từ đó kiến tạo khung giải pháp phân tầng theo hai cấp độ: vĩ mô của Nhà nước và vi mô của từng ngân hàng gắn chặt với mốc thời gian hội nhập cụ thể đến năm 2010.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Bản chất và chức năng của Ngân hàng thương mại: Căn cứ Điều 20 Luật các Tổ chức tín dụng và Nghị định 49/2000/NĐ-CP, NHTM được định vị là loại hình tổ chức tín dụng thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận, góp phần thực hiện các mục tiêu kinh tế của Nhà nước. Luận án làm rõ NHTM là định chế tài chính trung gian điển hình với 4 chức năng cơ bản:
  1. Chức năng trung gian tín dụng: Đóng vai trò cầu nối chuyển dịch nguồn vốn nhàn rỗi tạm thời trong xã hội đến các chủ thể thiếu hụt vốn; thực hiện phân tán rủi ro và đóng các vai trò trung gian về mệnh giá, trung gian kỳ hạn, thanh khoản và khắc phục tình trạng thông tin bất đối xứng trên thị trường tài chính.
  2. Chức năng trung gian thanh toán: Quản lý các phương tiện thanh toán, thực hiện thanh toán, thu hộ, chi hộ cho khách hàng, phát hành thư tín dụng (L/C), bảo lãnh ngân hàng, giúp giảm chi phí lưu thông tiền mặt và đa dạng hóa nguồn thu nhập dịch vụ.
  3. Chức năng cung cấp dịch vụ tài chính cho xã hội: Cung cấp dịch vụ quản lý vốn ủy thác, đại lý phát hành chứng khoán, kiểm soát phòng ngừa rủi ro cho Nhà nước, doanh nghiệp và cá nhân.
  4. Chức năng tạo tiền (bút tệ): Chức năng mang tính hệ thống được thực hiện thông qua hoạt động cấp tín dụng và thanh toán chuyển khoản không dùng tiền mặt trong mối quan hệ giữa hệ thống NHTM và Ngân hàng Trung ương.
• Lý thuyết về cạnh tranh và các chỉ tiêu đánh giá: Cạnh tranh trong kinh tế thị trường được định nghĩa là sự tranh đua giữa các chủ thể kinh doanh nhằm giành thị phần, khách hàng và lợi nhuận. Luận án phân định rõ cạnh tranh lành mạnh (dựa trên nội lực, năng suất, công nghệ, đạo đức kinh doanh) và cạnh tranh không lành mạnh (bán phá giá, phân biệt đối xử, quảng cáo sai sự thật, tung tin bôi nhọ, xâm phạm bí mật kinh doanh, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh). Các chỉ tiêu đo lường năng lực cạnh tranh được phân chia thành ba cấp độ:
  • Cấp quốc gia: Kim ngạch xuất khẩu, thu hút FDI, độ mở nền kinh tế, tỷ lệ tín dụng/GDP, lạm phát, môi trường pháp lý.
  • Cấp doanh nghiệp/ngân hàng: Tiềm lực tài chính (vốn tự có, tổng tài sản), năng lực quản trị rủi ro, tỷ suất sinh lời (ROA, ROE), chi phí hoạt động, trình độ công nghệ thông tin (IT), mạng lưới phân phối (chi nhánh, ATM), chất lượng nguồn nhân lực.
  • Cấp sản phẩm/dịch vụ: Tính đa dạng hóa, tiện ích dịch vụ, biểu phí, mức độ an toàn và tốc độ giao dịch.
• Lý thuyết hội nhập kinh tế quốc tế và hội nhập tài chính: Hội nhập là quá trình mở cửa, dỡ bỏ các rào cản kinh tế phi thuế quan và thuế quan, chấp nhận các luật chơi chung quốc tế thông qua các hình thức: Thỏa thuận ưu đãi, Khu vực mậu dịch tự do (FTA), Liên minh thuế quan, Thị trường chung, Liên minh kinh tế. Hội nhập tài chính - ngân hàng là sự kết nối xuyên quốc gia giữa các thị trường tài chính - tiền tệ, dẫn đến sự dịch chuyển tự do của các dòng vốn quốc tế, tự do hóa dịch vụ tài chính và sự mở rộng hoạt động của các tập đoàn tài chính đa quốc gia.

2. Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp luận: Luận án áp dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phân tích các hiện tượng kinh tế trong mối quan hệ tác động qua lại biện chứng và sự vận động lịch sử.
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
  • Phương pháp phân tích hệ thống và tổng hợp: Phân tích cơ cấu hệ thống ngân hàng từ giác độ vĩ mô đến cấu trúc vi mô bên trong từng định chế.
  • Phương pháp đối chiếu so sánh: So sánh các chỉ tiêu kinh tế, tài chính của hệ thống NHTM Việt Nam với hệ thống ngân hàng các nước ASEAN và châu Á.
  • Phương pháp nghiên cứu tại bàn (desk research): Thu thập, xử lý và phân tích số liệu thống kê thứ cấp từ các báo cáo thường niên, tài liệu lưu trữ của các tổ chức tài chính.
  • Phương pháp chuyên gia và phương pháp thực nghiệm: Kết hợp khảo sát thực tế tại các chi nhánh ngân hàng, phản ánh ý kiến đánh giá của khách hàng và các nhà quản trị ngân hàng.
• Nguồn tư liệu, dữ liệu: Báo cáo tài chính, báo cáo hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Cục Thống kê TP. Hồ Chí Minh; dữ liệu thống kê từ WB, IMF, BIS, The Asian Banker; báo cáo tài chính của các NHTM Nhà nước (VCB, BIDV, ICBV, VBA&RD) và NHTM Cổ phần (EAB, ACB, SCB...); các phụ lục điều tra khảo sát về nhu cầu khách hàng và kỳ vọng dịch vụ E-banking.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về ngân hàng thương mại, cạnh tranh và hội nhập quốc tế của các ngân hàng thương mại

Chương 1 thiết lập khung lý thuyết cơ bản về ngân hàng thương mại, bản chất cạnh tranh và các xu thế vận động của hội nhập tài chính quốc tế.

• Đặc điểm kinh doanh của NHTM hiện đại: Tác giả chỉ rõ các đặc trưng phân biệt kinh doanh ngân hàng với các ngành kinh tế khác:
  1. Chịu sự kiểm soát chặt chẽ của hệ thống pháp luật (quy định về dự trữ bắt buộc, tỷ lệ an toàn vốn, bảo hiểm tiền gửi).
  2. Đối mặt với nhiều rủi ro đặc thù có tính dây chuyền cao: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá, rủi ro hoạt động.
  3. Cấu trúc bảng cân đối kế toán đặc biệt: nguồn vốn hoạt động chủ yếu là vốn huy động (nợ phải trả chiếm tỷ trọng rất cao, thường từ 70% đến trên 90% tổng tài sản), trong khi vốn chủ sở hữu chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng giữ vai trò tấm đệm chống đỡ rủi ro.
  4. Cấu trúc tài sản chủ yếu là tài sản tài chính vô hình; sản phẩm dịch vụ ngân hàng mang tính trừu tượng, không có cơ chế bảo hộ độc quyền sáng chế dẫn đến khả năng sao chép sản phẩm rất nhanh giữa các đối thủ.
  5. Kênh phân phối mang tính trực tiếp và khách hàng vừa là người cung cấp yếu tố đầu vào (người gửi tiền) vừa là người tiêu thụ đầu ra (người vay vốn).
• Các xu hướng chủ đạo tác động đến cạnh tranh ngân hàng toàn cầu:
  • Áp lực cạnh tranh gia tăng từ các định chế tài chính phi ngân hàng (công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư, công ty chứng khoán) và sự gia nhập của các tập đoàn bán lẻ vào dịch vụ thanh toán.
  • Sự chuyển dịch từ cạnh tranh phi giá sang cạnh tranh dựa trên giá và chi phí; rào cản gia nhập ngành dần bị thu hẹp do tự do hóa tài chính.
  • Tiến trình cổ phần hóa các NHTM thuộc sở hữu nhà nước nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả thị trường.
  • Gia tăng chi phí kinh doanh cố định do nhu cầu đầu tư lớn vào hạ tầng công nghệ thông tin, mạng lưới máy rút tiền tự động (ATM) và ngân hàng trực tuyến (Internet banking/E-banking).
  • Làn sóng sáp nhập, hợp nhất và mua lại (M&A) quy mô toàn cầu nhằm tối ưu hóa chi phí và hình thành các tập đoàn tài chính đa năng có quy mô tài sản vượt 1.000 tỷ USD như Citigroup (Hoa Kỳ) hay Mizuho Holdings (Nhật Bản - tài sản gần 1.030 tỷ USD vào tháng 3/2003).
• Bối cảnh kinh tế vĩ mô và sự phụ thuộc chu kỳ: Tác giả tổng hợp dữ liệu tốc độ tăng trưởng GDP thực tế của thế giới và các khu vực kinh tế lớn giai đoạn 1999 - 2003 nhằm minh chứng cho tính gắn kết của các chu kỳ kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa:

Bảng 1.1: Tốc độ tăng trưởng GDP của thế giới và của các nền kinh tế lớn (1999 - 2003) (Đơn vị tính: %)

Khu vực / Nền kinh tế	1999	2000	2001	2002	2003
Hoa Kỳ	4,1	3,8	0,3	2,4	3,0
Nhật Bản	0,2	2,8	0,4	-0,3	2,7
Liên minh Châu Âu (EU)	2,4	3,0	1,6	1,0	0,4
Các nước phát triển	2,4	1,5	0,7	1,3	1,8
Toàn thế giới	2,6	3,9	1,1	1,7	3,2

(Nguồn: Trích dẫn Bảng 1.1 trong luận án, tổng hợp từ số liệu Ngân hàng Thế giới [60, 144, 145, 155])

• Kinh nghiệm quốc tế: Đúc kết quá trình hội nhập tài chính của các quốc gia đang phát triển cho thấy việc mở cửa quá nhanh tài khoản vốn khi hệ thống ngân hàng nội địa chưa đủ năng lực tự quản trị rủi ro và thiếu cơ chế giám sát an toàn vĩ mô là nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng tài chính; bài học đặt ra là phải kết hợp lộ trình mở cửa thận trọng với việc tái cấu trúc, làm sạch bảng cân đối tài sản của các NHTM trong nước.

---

Chương 2: Thực trạng cạnh tranh và hội nhập quốc tế của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong thời gian qua

Chương 2 tập trung mổ xẻ thực trạng hoạt động của hệ thống NHTM Việt Nam dựa trên hệ thống số liệu thống kê so sánh quốc tế và nội địa giai đoạn 1991 - 2003.

• Môi trường kinh tế vĩ mô và mức độ hội nhập của Việt Nam:
  • Độ mở của nền kinh tế Việt Nam (đo bằng tổng kim ngạch xuất nhập khẩu/GDP) tăng nhanh qua các năm (thể hiện tại Bảng 2.3 và Hình 2.1), phản ánh mức độ phụ thuộc vào thị trường quốc tế ngày càng cao.
  • Tỷ lệ GDP trên đầu người (Bảng 2.1) và thứ hạng năng lực cạnh tranh quốc gia (Bảng 2.2) của Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á vẫn ở mức thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến quy mô tích lũy và khả năng hấp thụ dịch vụ ngân hàng.
• Cấu trúc và thị phần hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam:
  • Số lượng các NHTM tăng lên đáng kể qua các thời kỳ (Bảng 2.4), hình thành 4 khối chính: NHTM Nhà nước (NHTM NN), NHTM Cổ phần (NHTM CP), Ngân hàng Liên doanh (NHLD) và Chi nhánh Ngân hàng Nước ngoài.
  • Về thị phần huy động vốn và tín dụng: Khối NHTM Nhà nước giữ vai trò áp đảo, chiếm gần 80% thị phần huy động vốn (Hình 2.3) và thị phần cho vay, đầu tư (Hình 2.4). Cấu trúc tài sản của toàn hệ thống phân bổ chủ yếu vào các ngân hàng quốc doanh (Hình 2.5), tuy nhiên thị phần của các ngân hàng nước ngoài và NHTM CP bắt đầu có xu hướng tăng tại các đô thị lớn.
  • Tỷ trọng sử dụng vốn: Tỷ lệ dư nợ tín dụng và đầu tư trên vốn huy động ở mức cao (Hình 2.6), tạo áp lực thanh khoản thường trực đối với nhiều ngân hàng.
• Đánh giá năng lực cạnh tranh tài chính của các NHTM Việt Nam:
  • Quy mô vốn điều lệ và vốn tự có: Vốn điều lệ của hệ thống NHTM Việt Nam còn rất khiêm tốn (Bảng 2.14). So sánh với các ngân hàng lớn nhất thế giới và khu vực (Bảng 2.9, Bảng 2.13), tổng tài sản và vốn tự có của toàn bộ hệ thống NHTM Việt Nam chỉ tương đương quy mô của một ngân hàng hạng trung bình nhỏ trong khu vực.
  • Tỷ lệ an toàn vốn (CAR): Tỷ lệ vốn tự có trên tổng tài sản có của các NHTM Nhà nước ở mức rất thấp (Hình 2.8), nhiều thời điểm không đạt mức chuẩn 8% theo khuyến nghị của Ủy ban Basel (Hệ số an toàn vốn CAR 1 và CAR 2 thể hiện tại Hình 2.9 và Hình 2.10).
  • Chất lượng tài sản và nợ xấu: Luận án chỉ rõ tình trạng nợ khó đòi, nợ tồn đọng lớn tại các NHTM Nhà nước xuất phát từ cơ chế cho vay chỉ định đối với Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) trong giai đoạn trước. Số liệu tài chính theo Hệ thống Kế toán Việt Nam (VAS) chưa phản ánh đầy đủ mức độ rủi ro so với việc lập báo cáo theo Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IAS) (minh họa qua trường hợp BIDV tại Phụ lục 6).
  • Hiệu quả sinh lời: Suất sinh lời trên tài sản (ROA - Hình 2.7) và suất sinh lời trên vốn tự có (ROE - Bảng 2.5, Bảng 2.12) của các NHTM tại TP. Hồ Chí Minh và cả nước ở mức thấp so với các ngân hàng thương mại trong nhóm 500 ngân hàng lớn nhất châu Á (Bảng 2.11).
  • Tỷ lệ tín dụng trên GDP: Tỷ lệ tổng tín dụng so với GDP của Việt Nam giai đoạn 1991 - 2002 có sự gia tăng liên tục (Hình 2.11 và Bảng 2.10), phản ánh nền kinh tế phụ thuộc nặng nề vào kênh dẫn vốn ngân hàng do thị trường chứng khoán còn non trẻ.
• Năng lực công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực:
  • Cơ cấu lao động: Trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ nhân viên còn bất cập, tỷ lệ nhân viên có trình độ sau đại học và am hiểu nghiệp vụ quốc tế còn chiếm tỷ trọng nhỏ (Bảng 2.6).
  • Ứng dụng công nghệ: Mức độ tự động hóa trong quản lý và giao dịch còn chậm. Nghiệp vụ E-banking và hệ thống ATM mới bắt đầu triển khai thử nghiệm ở các thành phố lớn; chi phí vận hành còn cao và tâm lý e ngại dịch vụ trực tuyến của khách hàng còn phổ biến (Phụ lục 7, 8, 9, 14).
• Thực trạng hội nhập quốc tế:
  • Thị phần của các tổ chức tài chính nước ngoài: Tỷ trọng huy động vốn (Bảng 2.16) và cho vay (Bảng 2.17) của các chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam tăng dần, tập trung vào phân khúc khách hàng doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và hoạt động tài trợ thương mại.
  • Hoạt động đối ngoại của NHTM Việt Nam: Chủ yếu dừng lại ở các nghiệp vụ thanh toán biên mậu, nhận kiều hối và tiền gửi đại lý ở nước ngoài (Bảng 2.18); việc mở rộng chi nhánh hoặc văn phòng đại diện tại nước ngoài hầu như chưa đáng kể.

---

Chương 3: Các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập của các ngân hàng thương mại Việt Nam đến năm 2010

Chương 3 đề xuất hệ thống các quan điểm, định hướng phát triển và nhóm giải pháp phân định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và bản thân các tổ chức tín dụng.

• Bối cảnh và định hướng phát triển đến năm 2010:
  • Luận án viện dẫn các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và định hướng nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam đến năm 2010 nhằm chuẩn bị thực thi đầy đủ các cam kết của BTA và hội nhập WTO.
  • Định hướng phát triển hệ thống ngân hàng: Xây dựng hệ thống NHTM hoạt động an toàn, hiệu quả, đa dạng hóa sở hữu, từng bước áp dụng các chuẩn mực quốc tế về kế toán, quản trị rủi ro và an toàn vốn.
• Các nhóm giải pháp cấp vĩ mô (thuộc trách nhiệm của Nhà nước và Ngân hàng Nhà nước):
  1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý: Rà soát, sửa đổi Luật các Tổ chức tín dụng và các văn bản dưới luật nhằm tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các loại hình ngân hàng; xóa bỏ cơ chế bao cấp hoặc can thiệp hành chính vào quyết định cấp tín dụng thương mại.
  2. Giải quyết vấn đề nợ tồn đọng và bổ sung vốn điều lệ: Thực hiện cấp vốn bổ sung từ ngân sách nhà nước cho các NHTM Nhà nước nhằm nâng cao hệ số CAR (chi tiết nhu cầu cấp vốn bổ sung tại Phụ lục 5); đồng thời xử lý dứt điểm các khoản nợ xấu phát sinh từ giai đoạn cho vay DNNN trước đây thông qua các công ty quản lý tài sản nợ - tài sản có.
  3. Đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa các NHTM Nhà nước: Xây dựng lộ trình phát hành cổ phần ra công chúng và thu hút các cổ đông chiến lược nước ngoài nhằm đổi mới quản trị và tăng cường tiềm lực vốn tự có.
  4. Hiện đại hóa hệ thống thanh toán quốc gia: Nâng cấp hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, thúc đẩy các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt và hoàn thiện quy chế giám sát an toàn từ xa.
• Các nhóm giải pháp cấp vi mô (thuộc trách nhiệm của từng NHTM):
  1. Điều chỉnh mô hình tổ chức và xác định quy mô kinh doanh hiệu quả: Chuyển đổi mô hình quản lý phân tán theo địa giới hành chính sang mô hình quản lý tập trung theo khối nghiệp vụ (khối bán lẻ, khối bán buôn, khối nguồn vốn, khối quản trị rủi ro); tính toán quy mô mạng lưới chi nhánh tối ưu để giảm thiểu chi phí cố định.
  2. Tăng cường năng lực tài chính và quản trị rủi ro: Chủ động tích lũy từ lợi nhuận, phát hành trái phiếu thứ cấp để tăng vốn tự có; áp dụng các kỹ thuật quản lý khe hở nhạy cảm lãi suất, khe hở thời lượng và sử dụng các công cụ tài chính phái sinh (hợp đồng kỳ hạn, quyền chọn) để phòng ngừa rủi ro thị trường.
  3. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin (IT): Hiện đại hóa phần mềm ngân hàng lõi (Core Banking); mở rộng mạng lưới ATM và phát triển các kênh phân phối hiện đại như Internet banking, Home banking để tăng thu nhập ngoài lãi (Phụ lục 11, 12, 13).
  4. Minh bạch hóa thông tin và chuyển đổi kế toán: Từng bước áp dụng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IAS) thay thế hệ thống VAS để phản ánh trung thực tình trạng nợ và kết quả kinh doanh; thuê các công ty kiểm toán độc lập quốc tế kiểm toán định kỳ nhằm gia tăng độ tin cậy đối với các đối tác nước ngoài (Phụ lục 4, 10).
  5. Nâng cao năng lực quản trị, điều hành và chất lượng nhân sự: Chuẩn hóa quy trình tuyển dụng, đào tạo lại cán bộ theo tiêu chuẩn nghiệp vụ quốc tế; xây dựng chế độ tiền lương và đãi ngộ gắn liền với hiệu quả kinh doanh nhằm thu hút và giữ chân nhân sự chất lượng cao.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Căn cứ vào phần tự đánh giá những kết quả chính trong luận án, công trình đạt được các đóng góp khoa học và thực tiễn cụ thể:

• Về mặt lý luận: Hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết về ngân hàng thương mại, lý luận về cạnh tranh và hội nhập quốc tế trong điều kiện nền kinh tế tri thức và toàn cầu hóa. Luận án làm rõ các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của định chế tài chính trung gian và xác lập mối liên hệ nhân quả giữa mức độ tự do hóa tài chính với yêu cầu nâng cao tỷ lệ an toàn vốn.
• Về mặt thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế: Đúc kết các bài học kinh nghiệm về lộ trình mở cửa, quản lý luồng vốn và cơ cấu lại bảng cân đối tài sản từ các nước trên thế giới, chỉ rõ những sai lầm cần tránh đối với các nền kinh tế đang phát triển.
• Về phân tích thực trạng: Cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết và hệ thống hóa nguồn số liệu thực tế giai đoạn 1991 - 2003 về hệ thống NHTM Việt Nam. Luận án chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất của hệ thống ngân hàng thời điểm đó là quy mô vốn tự có quá thấp, tỷ lệ an toàn vốn không đảm bảo, nợ xấu tiềm ẩn do sự sai lệch giữa chuẩn mực kế toán nội địa (VAS) và quốc tế (IAS), cùng năng lực công nghệ và quản trị rủi ro chưa tương xứng với yêu cầu mở cửa thị trường.
• Về hệ thống giải pháp: Đề xuất được một chương trình giải pháp có cấu trúc logic gồm hai cấp độ tác động: các chính sách can thiệp vĩ mô của Nhà nước và các biện pháp tái cấu trúc nội tại của các NHTM; xác định lộ trình thực hiện đến năm 2010 gắn liền với các mốc thời gian cam kết của BTA và tiến trình gia nhập WTO.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Dữ liệu thống kê dùng để phân tích thực trạng chủ yếu phản ánh giai đoạn từ năm 1991 đến năm 2002 - 2003; một số dữ liệu tài chính của khối NHTM Nhà nước tại thời điểm đó chưa được công khai đầy đủ theo chuẩn mực quốc tế, dẫn đến việc phân tích chất lượng tài sản phải dựa trên các ước tính và số liệu chọn mẫu.
  • Các đánh giá về phản ứng của người tiêu dùng đối với dịch vụ ngân hàng hiện đại (E-banking, Internet banking, thẻ ATM) chủ yếu dựa trên khảo sát thực tế tại địa bàn TP. Hồ Chí Minh, chưa bao quát được toàn bộ địa bàn nông thôn và các vùng miền khác trên cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Đánh giá tác động thực tế của việc mở cửa toàn diện thị trường dịch vụ tài chính sau khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên WTO (sau năm 2006).
  • Nghiên cứu sâu hơn về mô hình lượng hóa các loại rủi ro tài chính (rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng) theo Hiệp ước Basel II khi các NHTM Việt Nam mở rộng quy mô hoạt động và đa dạng hóa danh mục đầu tư.
  • Khảo sát và kiểm chứng hiệu quả thực tế của tiến trình cổ phần hóa các NHTM Nhà nước sau mốc thời gian năm 2010.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn có giá trị trong lĩnh vực tài chính - tiền tệ:

• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng lộ trình mở cửa thị trường tài chính theo các cam kết song phương và đa phương; hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn vi mô và vĩ mô, xử lý nợ xấu và cấp vốn bổ sung cho các NHTM Nhà nước.
• Đối với các nhà quản trị ngân hàng thương mại: Cung cấp khung phân tích năng lực cạnh tranh và các gợi ý thực tế về việc chuyển đổi mô hình tổ chức, xác định quy mô chi nhánh tối ưu, hiện đại hóa hạ tầng Core Banking, ứng dụng công cụ phái sinh và chuyển đổi báo cáo tài chính theo chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS).
• Đối với giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật có cấu trúc mẫu mực của một luận án tiến sĩ kinh tế; hệ thống hóa các chỉ tiêu đánh giá cạnh tranh và bộ số liệu lịch sử về quá trình chuyển đổi của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn tiền WTO.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân tích NHTM thực hiện những chức năng cơ bản nào trong nền kinh tế?

Luận án chỉ rõ 4 chức năng kinh tế cơ bản của NHTM gồm:

1. Chức năng trung gian tín dụng (huy động vốn nhàn rỗi để cấp tín dụng, khắc phục thông tin bất đối xứng và chia nhỏ rủi ro).
2. Chức năng trung gian thanh toán (quản lý phương tiện và thực hiện chi trả, thanh toán cho khách hàng).
3. Chức năng cung cấp dịch vụ tài chính khác cho xã hội (bảo lãnh, ủy thác, tư vấn tài chính, đại lý chứng khoán).
4. Chức năng tạo tiền (tạo bút tệ - tiền chuyển khoản qua hệ thống cấp tín dụng liên ngân hàng).

2. Các hiệp định và cam kết quốc tế nào đặt ra sức ép trực tiếp đối với hệ thống NHTM Việt Nam trong luận án?

Luận án xác định hai cam kết pháp lý quốc tế quan trọng nhất lúc bấy giờ là:

• Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA, có hiệu lực từ ngày 10/12/2001), yêu cầu mở cửa từng bước thị trường dịch vụ tài chính, ngân hàng cho các tổ chức của Hoa Kỳ.
• Lộ trình chuẩn bị đàm phán gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO, dự kiến vào năm 2005), đặt ra yêu cầu phải dỡ bỏ dần các rào cản hành chính và chấp nhận cạnh tranh bình đẳng với các định chế tài chính toàn cầu.

3. Những hạn chế lớn nhất về năng lực cạnh tranh tài chính của các NHTM Việt Nam được luận án chỉ ra là gì?

Các điểm yếu cốt lõi bao gồm: quy mô vốn điều lệ và vốn tự có rất nhỏ bé so với chuẩn mực khu vực; tỷ lệ an toàn vốn (CAR) của các NHTM Nhà nước ở mức thấp; tồn đọng nợ xấu lớn do di chứng cho vay DNNN; tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và trên vốn (ROE) thấp; và báo cáo tài chính lập theo VAS chưa phản ánh chính xác rủi ro so với chuẩn kế toán quốc tế (IAS).

4. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp vi mô trọng tâm nào cho bản thân các NHTM?

Năm nhóm giải pháp vi mô chính được đề xuất gồm:

1. Điều chỉnh mô hình tổ chức theo hướng quản trị tập trung và tối ưu hóa quy mô chi nhánh.
2. Tăng cường tiềm lực vốn tự có và áp dụng kỹ thuật quản trị khe hở nhạy cảm lãi suất, tài chính phái sinh để quản lý rủi ro.
3. Đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ thông tin, phát triển dịch vụ thẻ ATM và ngân hàng điện tử (E-banking).
4. Minh bạch hóa thông tin và áp dụng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IAS) có kiểm toán độc lập.
5. Đổi mới công tác tuyển dụng, đào tạo và đãi ngộ nguồn nhân lực quản trị điều hành.

5. Cấu trúc tài sản và nguồn vốn của NHTM có gì khác biệt so với doanh nghiệp sản xuất thông thường?

Theo luận án, cấu trúc tài sản của NHTM chủ yếu là tài sản tài chính vô hình (tiền mặt, chứng khoán, hồ sơ tín dụng), ngược lại với tài sản hữu hình cố định của doanh nghiệp thông thường. Về nguồn vốn, nợ phải trả (vốn huy động từ tiền gửi và vay mượn bên ngoài) chiếm tỷ trọng áp đảo từ 70% đến trên 90%, trong khi vốn chủ sở hữu chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ nhưng phải đóng vai trò bảo đảm khả năng thanh toán và hấp thu các tổn thất rủi ro.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trịnh Quốc Trung là một công trình nghiên cứu hệ thống về năng lực cạnh tranh và tiến trình hội nhập quốc tế của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn bản lề chuẩn bị gia nhập WTO. Dựa trên phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng kết hợp phân tích đối chiếu số liệu thực nghiệm trong nước và quốc tế giai đoạn 1991 - 2003, tác giả đã làm rõ các điểm nghẽn mang tính cấu trúc về quy mô vốn, chất lượng tài sản và trình độ công nghệ của hệ thống ngân hàng nội địa. Hệ thống giải pháp được đề xuất có tính liên hoàn, phân định rõ giữa vai trò kiến tạo thể chế vĩ mô của Nhà nước và nỗ lực tái cấu trúc vi mô của từng ngân hàng thương mại với lộ trình đến năm 2010. Công trình cung cấp nguồn dữ liệu lịch sử và cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác hoạch định chính sách tiền tệ cũng như chiến lược kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VÉ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI, CẠNH TRANH VÀ HỘI NHAP QUOC TE CUA CAC NGAN HANG THUONG MAL 1.1 Lý luận chung về ngân hàng và kinh doanh ngần hàng Nhiều nhà khoa học chờ rằng từ thế ký XVII đến nay, ít có thiết chế kinh tế rảo tác động đến đời sống con người và xã hội mạnh mẽ bằng các ngần hàng và hoạt động của chúng, Nhiều người cho rằng nhờ có hệ thắng ngân hàng với chức năng đặc trưng là huy động các nguồn tải lực nhản rồi tạm thời và khan hiểm trong xã hội dễ dán ứng cho nhu cầu sản xuất - trao doi trong xã hệi mà thể giới mới được như hiện nay. Mặc dù cá những ý kiến phân đối ngân hàng và hoạt động ngân hàng nhất là sau những thâm họa do nó gây nên cho mọi người như vỡ nợ, phá sản và mất khả năng chi tra cho công chúng. Các chính trị gia. các nhả kinh tế và ngân hàng cũng đến cho rằng hoạt dậng ngân hàng có vai trỏ to lớn trong nền kinh tế và nên kinh tễ của một quốc gia sé sup dé khi chấm dứt hoạt động của ngân hàng.

Như vậy, giữa hoạt động ngân hàng và nên kinh tế có mỗi quan hệ chặt chẽ với nhau Ngân hàng và hoạt động ngân hàng đã có lịch sử hình thành và phát triển trên 5. Hệ thống ngân hàng và hoạt động ngân hàng ngày nay đã có những bước tiễn bộ đáng kế về thể chế, nghiệp vụ, tổ chức ,. s0 với các ngân hàng và hoạt động ngân hàng sơ khai.11 Bản chất của Ngân hàng thương mại Trong quá trình phát triển của ngân hang và hoạt động ngân hãng, hoạt động kinh doanh tiền tệ và cung cấp dịch vụ ngân hàng dược nhiều tỏ chức khác nhau cung cấp Tủy thuộc vào giai đoạn lịch sử cũng như quốc gia, do lính chuyên môn hóa của các ngân hàng nên đã có những loại hình ngân hàng kinh doanh nhất định như ngân hàng thương mại (NHTM), nuân hang dau tu, ngân hàng phát triển, cũng ty tiết kiệm, tê chức tín dụng hựp tác. Hiện nay, trên thể giới.

các ngăn hàng đang theo trào lưu kinh doanh tông hợp nên chơ dù có tên gọi khác nhau nhưng đều cung cấp tất cả các nghiệp vụ kinh doanh tiền tệ và địch vụ ngần hang. Khi nghiên cứu về các tổ chức kinh doanh tiễn tệ và dịch vụ ngân hàng, có thể hiểu “ngân hàng” thông qua chức năng mà ngân hàng thực hiện trong nên kinh tế nhưng van dé dat ra la không phải chỉ chức năng của ngân hàng đang thay dội mà chức năng của những đói thủ cạnh tranh chủ yếu của ngân hàng cũng đang thay đổi Thực tế ngày cảng nhiều các tô chức tài chính phi ngân hàng nhự công ty kinh doanh chứng khoán. hãng môi giới. quỹ hỗ tương, công ty báo hiểm đều đang cổ gắng bắt chước cung cấp các dịch vụ giêng với ngân hàng.

Ngược lại, ngân hàng cũng chống lại xu hướng này của các đếi thủ cạnh tranh phí ngăn hàng bằng cách gây áp lực dến chính phủ cho phép họ mở rộng phạm vi cung cấp sản phẩm, dịch vụ như dịch vụ môi giới chứng khoán, kinh doanh bắt động sản, bảo hiểm, đầu tư vào các quỹ hỗ Lương và nhiều sản phâm, dịch vụ mới Theo qui định tại Điều 20, Luật các Tổ chức lín dụng đã đưa môi số khái niệm về ngân hàng như sau: - ` Ngân hàng là loại hình tô chức tít dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động tỉnh duanh khắc có liên quan Theo tink chất và mục tiêu hoại động, các loại hình ngắn hãng gầm ngắn hàng thương mại, ngắn hàng phải triển, ngân hàng đầu từ, ngân hàng chính sách và các loại hình ngân hàng khác”, [37] - “fÖ chức tín dụng là doanh nghiện hoạt dng kink doanh tién tệ, làm dich vu ngân hàng với nội dụng nhận tiễn gửi và sử dụng tiễn gửi dễ cấp tín dung, cung tne cdc dịch vụ thanh toán”. [37] - “Hoat déng ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiên tệ và dịch tụt ngân hàng với nội dụng thường xuuên là nhận tiền gửi, sử dụng tô nền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán” [17 Ti cụ thể hóa khái niệm về ngân hàng thương mại, tại Điều 1, khoản 2 của Nghị dịnh 49/2000/NĐ-CP ngày 12/9/2000 về tô chức và hoạt động của ngẩn hang thương, mai đã nêu rõ: “Xuân hàng thương mại Tà ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoại động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên g1uan vì mục tiêu lợi nhuận, gủa phân thực hiện các mục tiêu kinh tổ của nhà nước” Qua những định nghĩa trên có thể thấy rằng: -Ngân hàng thương mại là một dịnh chế tải chính trung gian diễn hình, góp phần tạo nên sự lưu thông của các nguồn vốn trong nên kinh tế một cách có hiệu quả nhất Tính trung gian được thê hiện qua việc ngân hàng thương mại có vai trò: (i) làm cầu nỗi giữa quan hệ cung và cầu về vốn tín dụng troag nên kinh tễ bằng cách huy động những ngudn vốn nhân rỗi tạm thời vả sử dụng vẫn huy động được để cho chỉnh nên kinh tế vay lại; (iï) làm cẩu nỗi giữa NHTW với nên kinh tế thông qua việc phản ánh tình trạng thiểu hoặc thừa vốn trong nên kính tế dể NHTW có các giải pháp phù hợp. -Ngân hàng thương mại cũng lä một doanh nghiệp dược lập nên để kinh doanh vì mục dích lợi nhuận vả cũng có các thuộc tính tương tự các doanh nghiệp khác như cần có vốn chủ sở hữu, kỹ thuật, nguồn nhân lực, phải có nghĩa vụ dáng thuế cho nhà nước, tự chủ vả độc lập vẻ tải chính và quyết định kinh đoanh của mình. -NHTM lá doanh nghiệp đặc biệt vì có đối tượng kinh doanh là hàng hóa đặc biệt gỏm tiền tệ, kim loại quý là loại hàng hóa có tính xã hội hóa cao có thể dễ dàng chuyển sang hình thức hàng hóa khác.

bị cưỡng chế lưu hành và số lượng có hạn. Ngoài ra, lĩnh vực kinh doanh của ngân hàng là tiền tệ. tín dụng và địch vụ ngân hàng vốn được xem là một lĩnh vực dặc biệt vì hoạt động của các ngân hàng thương mại ảnh hưởng trực tiếp đến sự tổn tại và phát triển của tất cả các ngành, các lĩnh vực Nhà nước có thể quản lý vĩ mô nên kính tế thông qua việc kiểm soát chặt chế thoại động ngân hàng bằng chính sách tiền tệ của NHTW vì kinh doanh tiền tệ và địch vụ ngắn hang là một hoạt động nhạy cảm có ảnh hưởng mạnh dến tình hình kính tẾ của quốc fla, “Ngân hàng thương mại có các nghiệp vụ cơ bản là huy động vốn, cáp tin dung, cung cấp dich vụ thanh loan — ngân quỹ vả thực hiện các hoạt dộng khác có liên quan đến kinh doanh tiễn tệ và dịch vụ ngân hàng như góp vẫn, mua cổ phan, kinh doanh ngoại hỗi, vàng. LL2 Chúc năng của ngân hàng thương mi ä Chức năng trung gian tín dụng Chức năng trung gian tín dụng của các NHTM bắt nguồn tử đặc điểm tuân hoàn vẫn tiển tỆ trong quá trinh tái sản Xuất xã hội, Đây là chức năng quyết định sự phát triển và mở rộng kinh doanh ngân hàng.

NHTM đóng vai trò người` đứng giữa các cá nhân và tô chức trong nên kinh tế để chuyên nguễn vốn tạm thời thiểu hut va dur thừa giữa họ với nhau. Các NHTM dứng ra tập trung các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong xã hội thông qua các hoạt dộng như nhận tiền gửi thanh toán, tiền Bửi liết kiệm, quản lý hộ tài sản cho khách hàng va phát hành các loại chứng khoán. Sau khi đã tập trung các nguồn vốn trong nên kinh tế, các NHTM có thể dùng nguồn vốn này để cp tín dung, dap ứng các nhụ cầu về vấn nhục vụ chọ kinh doanh và đầu tư của các doanh nghiệp các ngành kinh tế cũng, như những nhu cầu vốn nói chung của xã hội. Trong quá trình thực hiện chức năng trung gian tín dụng, các NHTM có diễu kiện để thực hiện chức năng trung gian thanh toán và cung ấp các tiện Ích khác cho xã hội.

Các doanh nghiệp, các tô chức vả các cá nhận trong xã hội gửi tiền cho các NH†TM nhằm đảm báo Sự an loàn về tải sân, hưởng lợi tử các khoản lợi tức và được sử dụng các tiện ich thanh toán đọ các NHITM cung cấp. , khi thực hiện chức năng trung gian tín dụng. các NHTM đã khắc phục được tính “không hoàn hảo” của hệ thông tài chính như không thể chia nhỏ các khoản tín dụng và chứng khoán đến mức cha phép mọi người đều có thê tham gia. Mặt khác, các NHTM còn khắc phục được nhược điểm của tình trạng “thông tỉn không đổi xứng” trên thị trường đề giúp các cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức đạt dược mục tiêu tiết kiệm và vay mượn hiệu quả hơn khi họ tự tiên hành các hoạt động này.

'Lại các quắc gia đang phát triển. hoạt động cấp lín dụng của các NHTM là nguẫn cung cấp vốn chủ yếu cho quá trình phát triển kinh tế của quốc gia và vai trò này giảm dẫn ở các quốc gia phát triển do các chủ thể trong nền kinh tế có thể thông qua các thị trường vẫn dễ tự minh huy động vốn không thông qua ngân hàng. Trong quá trinh thực hiện chức năng tín dụn):, các NITM đóng BE vai trò khác nhau như trung gian về mệnh giá, về rủi ro sai hẹn, về kỷ hạn, về thanh khoản và thông tin. Ngoài ra, các NHTM còn có vai trò trong việc phần tán rủi ro Lín dụng tập Irung và sử dụng lợi thế kinh lế nhờ gui mé lam tang hiệu quả sử dụng vốn trong xã hội.

Chức năng trung gian thanh toán Trong quá trình quản lý tiền, tài sản cho khách hang, cac NIITM đã thực hiện chức năng trung gian thank toản vá quản lý các phương tiên thanh toán cho khách hàng, Với chức năng này, NHTMI tạo ra sự tiện lợi, giúp dám bảo an toàn cũng nhự tiết kiệm thời gian và chỉ phí cha khách hàng. Ngoài ra, NHIM cũng có cơ hội tim kiểm những nguồn thu mới từ việc cung cấp các dịch vụ này, góp phần da dạng hóa thụ nhập, giảm tính tập trung của thu nhập vào hoạt động cấp tín dụng vấn nhiều rủi ro hơn, Mặt khác, để tạo thuận tiện cho khách hàng trong kinh doanh và gia tăng lợi nhuận, NHIMI đã đảm bảo thanh toán, thực hiện các khoản nợ và nghĩa vụ thanh toán của khách hàng khi dến hạn thông qua phát hành thư tín dụng hoặc các hình thức báo lãnh ngân hàng khác nhự bảo lãnh thanh toán. bảo lãnh dư thầu.