CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CẠNH TRANH VÀ LỢI THẾ CẠNH TRANH 1. Cơ sở lý thuyết về cạnh tranh và lợi thế cạnh tranh 1. Cạnh tranh và cạnh tranh trong nền kinh tế a. Khái niệm cạnh tranh và cạnh tranh trong nền kinh tế - Khái niệm cạnh tranh “Cạnh tranh” là một khái niệm xuất hiện trong nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống, bao gồm lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, thể thao,.
Bởi vậy, có nhiều định nghĩa cũng như cách hiểu khác nhau về cạnh tranh, dưới đây là một số ví dụ: “Cạnh tranh là một tình huống mà ai đó cố gắng để đạt được thứ gì đó hoặc cố gắng trở nên thành công hơn một ai đó” (Cambridge Dictionary, không năm xuất bản) “Cạnh tranh là hành động ganh đua, đấu tranh chống lại các cá nhân hay các nhóm, các loài vì mục đích giành được sự tồn tại, sống còn, giành được lợi nhuận, địa vị, sự kiêu hãnh, các phần thưởng hay những thứ khác.” (‘Cạnh tranh’, 2022) Có thể nhận thấy sự hiện diện của cạnh tranh trong nhiều môi trường, lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống: trong môi trường tự nhiên, khi các loài động vật chiến đấu với nhau để giành lấy con mồi; trong lĩnh vực chính trị, khi các quốc gia phát động chiến tranh để giành lấy quyền lực và lãnh thổ; trong lĩnh vực thể thao, khi các vận động viên thi đấu để đạt được vị trí quán quân;. Như vậy, cạnh tranh có thể hiểu là sự kình địch trong đó hai hoặc nhiều bên cùng phấn đấu vì một mục tiêu chung không thể chia sẻ: nơi mà lợi ích của bên này là tổn thất của bên kia. Mục đích đó có thể là: giành được sự tồn tại, sống còn, giành được lợi nhuận, địa vị, sự kiêu hãnh, các phần thưởng hay những thứ khác. Cạnh tranh có thể phát sinh giữa các thực thể như sinh vật, cá nhân, nhóm kinh tế và xã hội, v.v Điều kiện để cạnh tranh tồn tại là: Thứ nhất, phải có tối thiểu hai chủ thể trong môi trường cạnh tranh.
Các chủ thể phải có cùng mục đích, và cùng hướng đến việc chiếm được cùng một đối tượng 5 nào đó hoặc cùng hướng đến sự thành công như nhau. Các chủ thể trong môi trường cạnh tranh được gọi là đối thủ cạnh tranh của nhau. Thứ hai, cạnh tranh phải được diễn ra trong một môi trường cạnh tranh cụ thể, đó là các ràng buộc chung mà các chủ thể tham gia cạnh tranh phải tuân thủ. Đó là các quy luật sinh tồn trong môi trường tự nhiên, là luật pháp trong môi trường kinh tế hay những luật lệ được quy định trong thể thao.
- Khái niệm cạnh tranh trong nền kinh tế Cạnh tranh là một khái niệm thường xuyên được nhắc đến trong lĩnh vực kinh tế. Cạnh tranh trong nền kinh tế mang trong mình các đặc điểm của khái niệm cạnh tranh nói chung, song nó cũng có những tính chất đặc thù riêng của lĩnh vực này. Porter (1985) nêu rõ “cạnh tranh hiểu theo cấp độ doanh nghiệp, là việc đấu tranh hoặc giành giật từ một số đối thủ về khách hàng, thị phần hay nguồn lực của các doanh nghiệp”.Nordhaus (1985) cho rằng cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để dành khách hàng hoặc thị trường. Christensen (2010) cho rằng lợi thế cạnh tranh là bất cứ giá trị nào mà một doanh nghiệp cung cấp nhằm thúc đẩy khách hàng mua sản phẩm hoặc dịch vụ của họ hơn là sản phẩm, dịch vụ của đối thủ cạnh tranh và tạo rào cản với đối thủ tiềm năng và hiện tại.
Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995) định nghĩa “cạnh tranh (trong kinh doanh) là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối quan hệ cung cầu, nhằm dành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ thị trường có lợi nhất. Các định nghĩa đều chỉ ra điểm chung của cạnh tranh trong nền kinh tế đó là sự ganh đua giữa những người bán với nhau với mục đích giành được phần thắng, phần hơn về mình trước những doanh nghiệp khác trong quá trình kinh doanh, bảo đảm cho doanh nghiệp phát triển nhanh chóng và bền vững. Biểu hiện của việc cạnh tranh của những chủ thể này là giành lấy khách hàng, thị phần hay nguồn tài nguyên sản xuất trên thị trường. 6 Trong môi trường kinh doanh, có nhiều người bán cùng tham gia, cung cấp các loại sản phẩm, dịch vụ có cùng công dụng, phục vụ cùng một loại nhu cầu của khách hàng.
Các chủ thể này đều hướng tới một mục tiêu chung đó là: đạt được doanh số, lợi nhuận, chiếm được nhiều thị phần hơn,. Cạnh tranh trong nền kinh tế được diễn ra trong một môi trường cụ thể. Dựa trên yếu tố địa lý, cạnh tranh diễn ra ở môi trường địa phương cho tới cấp quốc gia hay toàn cầu. Dựa trên yếu tố ngành nghề, cạnh tranh xuất hiện trong cùng một ngành và thậm chí giữa các ngành nghề với nhau.
Và trong những môi trường đó, các chủ thể cùng phải tuân thủ các ràng buộc chung, đó là luật pháp, các thông lệ kinh doanh trên thị trường. Phân loại cạnh tranh trong nền kinh tế Dựa vào các tiêu thức khác nhau, cạnh tranh được phân ra thành nhiều loại. - Căn cứ theo phạm vi ngành kinh tế, cạnh tranh được phân thành hai loại: - Cạnh tranh trong nội bộ ngành: là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng một ngành, cùng sản xuất ra một loại hàng hóa hoặc dịch vụ. Kết quả của cuộc cạnh tranh này là làm cho kỹ thuật phát triển.
- Cạnh tranh giữa các ngành: là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong các ngành kinh tế với nhau nhằm thu được lợi nhuận cao nhất. Trong quá trình này có sự phân bổ vốn đầu tư một cách tự nhiên giữa các nghành, kết quả là hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân. - Căn cứ vào tính chất cạnh tranh, cạnh tranh được phân thành ba loại: - Cạnh tranh hoàn hảo (Perfect Competition): Là hình thức cạnh tranh giữa nhiều người bán trên thị trường trong đó không người nào có đủ ưu thế khống chế giá cả trên thị trường. Các sản phẩm bán ra đều được người mua xem là đồng thức, tức là không khác nhau về quy cách, phẩm chất mẫu mã.
Để chiến thắng trong cuộc cạnh tranh các doanh nghiệp buộc phải tìm cách giảm chi phí, hạ giá thành hoặc làm khác biệt hoá sản phẩm của mình so với các đối thủ cạnh tranh. 7 - Cạnh tranh không hoàn hảo (Imperfect Competition):Là hình thức cạnh tranh giữa những người bán có các sản phẩm không đồng nhất với nhau. Mỗi sản phẩm đều mang hình ảnh hay uy tín khác nhau cho nên để giành được ưu thế trong cạnh tranh, người bán phải sử dụng các công cụ hỗ trợ bán như: Quảng cáo, khuyến mại, cung cấp dịch vụ, ưu đãi giá cả, đây là loại hình cạnh tranh phổ biến trong giai đoạn hiện nay. - Cạnh tranh độc quyền (Monopolistic Competition): Trên thị trường chỉ có một hoặc một số ít người bán một sản phẩm hoặc dịch vụ vào đó, giá cả của sản phẩm hoặc dịch vụ đó trên thị trường sẽ do họ quyết định không phụ thuộc vào quan hệ cung cầu.
- Căn cứ vào thủ đoạn sử dụng trong cạnh tranh, cạnh tranh được chia thành hai loại: - Cạnh tranh lành mạnh:Là cạnh tranh đúng luật pháp, phù hợp với chuẩn mực xã hội và được xã hội thừa nhận, nó thường diễn ra sòng phẳng, công bằng và công khai. - Cạnh tranh không lành mạnh: Là cạnh tranh dựa vào kẽ hở của luật pháp, trái với chuẩn mực xã hội và bị xã hội lên án ( như trốn thuế buôn lậu, móc ngoặc, khủng bố vv…). Vai trò của cạnh tranh trong nền kinh tế Đối với doanh nghiệp, cạnh tranh là phương thức sinh tồn trong một thị trường luôn biến động. Nguồn tài nguyên cũng như dung lượng thị trường trong nền kinh tế là hữu hạn, trong khi ngày càng nhiều đối thủ cạnh tranh gia nhập vào thị trường.
Bởi vậy, nếu doanh nghiệp không nỗ lực cạnh tranh để phát triển, các đối thủ sẽ nhanh chóng thâu tóm các tài nguyên và tệp khách hàng đó. Một doanh nghiệp không có năng lực cạnh tranh sẽ dễ dàng bị đào thải khỏi nền kinh tế. Đối với nền kinh tế, cạnh tranh đóng vai trò điều tiết hoạt động của nền kinh tế; thúc đẩy sự đổi mới của các sản phẩm trên thị trường, từ đó tạo ra nhiều lợi ích cho người tiêu dùng và nền kinh tế tổng thể. 8 Lý thuyết kinh tế cơ bản chứng minh rằng khi các công ty phải cạnh tranh để giành khách hàng, điều đó dẫn đến giá thấp hơn, hàng hóa và dịch vụ có chất lượng cao hơn, đa dạng hơn và đổi mới hơn.
Thứ nhất, cạnh tranh thúc đẩy sự cải tiến trong sản phẩm. Phân tích kinh tế chỉ ra rằng thị trường cạnh tranh hơn dẫn đến cả đổi mới gia tăng và kết quả là tăng trưởng kinh tế tổng thể lớn hơn. Nếu các doanh nhân cảm thấy cần phải cạnh tranh với các công ty khác, họ sẽ có động cơ cung cấp các sản phẩm độc đáo hơn, chất lượng hơn và khác biệt hơn cho khách hàng của mình. Thứ hai, cạnh tranh làm giảm giá cả của hàng hóa.
Khi một số lượng lớn các công ty cạnh tranh với nhau, một trong những cách dễ dàng nhất để một công ty đạt được lợi thế cạnh tranh so với những công ty khác là đưa ra mức giá thấp hơn. Như vậy, cạnh tranh thị trường càng lớn khiến cạnh tranh giá cả càng lớn, dẫn đến việc người tiêu dùng được tiếp cận hàng hóa với mức giá thấp hơn. Thứ ba, cạnh tranh giúp người tiêu dùng có nhiều sự lựa chọn hơn trong việc đáp ứng nhu cầu của bản thân. Trong môi trường kinh tế cạnh tranh, khách hàng có thể lựa chọn giữa các sản phẩm khác nhau từ nhiều nhãn hiệu khác nhau thay vì mua cùng một sản phẩm giống hệt nhau từ một số ít công ty hoặc thậm chí là một công ty duy nhất.
Cạnh tranh luôn mang đến hệ quả là doanh nghiệp nào có tiềm lực, có chiến lược kinh doanh đúng đắn, hiệu quả sẽ tiếp tục vươn lên tồn tại, doanh nghiệp nào không đáp ứng được nhu cầu của thị trường sẽ bị loại khỏi cuộc chơi. Bên cạnh đó, cạnh tranh tác động trực tiếp đến giá cả và sự lưu thông của hàng hóa trên thị trường. Bởi vậy, cạnh tranh đóng vai trò điều tiết trong việc cân bằng cung và cầu, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.