CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HIỆU QUẢ TÍN DỤNG NHÀ NƯỚC 1.1 Khái niệm về tín dụng Nhà nước Tín dụng là một phạm trù kinh tế, ra đời và tồn tại qua nhiều hình thái kinh tế xã hội. Từ “tín dụng” có nguồn gốc từ tiếng Latinh là creditium có nghĩa là sự tin tưởng, tín nhiệm, dựa trên sự tin tưởng tín nhiệm đó sẽ thực hiện các quan hệ vay mượn một lượng giá trị biểu hiện dưới hình thái tiền tệ hoặc vật chất trong một thời gian nhất định. Người cho vay dựa trên cơ sở tín nhiệm người đi vay, đó là hoàn trả đúng hạn, sẽ chuyển giao một lượng giá trị tín dụng cho người đi vay. Niềm tin đó có thể được thực hiện trọn vẹn khi có sự vận động ngược chiều của một lượng giá trị từ người đi vay trở về người cho vay đúng hẹn.
Ngược lại, niềm tin ấy sẽ không được thực hiện trọn vẹn hoặc không được thực hiện nếu giá trị của khoản vay không được hoàn trả hoặc hoàn trả sai hẹn. Như vậy “Tín dụng là một phạm trù kinh tế chỉ mối quan hệ vay mượn dựa trên nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi sau một thời gian nhất định”. Trong quan hệ tín dụng, người cho vay chỉ chuyển giao quyền sử dụng vốn cho người đi vay trong một thời gian nhất định, không chuyển giao quyền sở hữu vốn cho vay. Người đi vay chỉ nhận được quyền sử dụng không nhận được quyền sở hữu vốn vay ấy, cho nên họ phải có trách nhiệm hoàn trả lại vốn vay khi đến hạn như đã thỏa thuận.
Lượng giá trị được hoàn trả bao gồm: lượng giá trị vốn gốc ban đầu và một phần giá trị tăng thêm dưới dạng lợi tức tín dụng. Do đó tín dụng cũng được hiểu là sự vận động độc lập tương đối của các luồng giá trị từ chủ thể cho vay sang chủ thể đi vay và sẽ quay về người cho vay cả vốn và lãi sau một thời gian xác định. Điều này cho thấy, sự vận động các luồng giá trị trong quan hệ tín dụng khác với sự vận động trong các quan hệ phân phối khác như phân phối NSNN hoặc bảo hiểm, mang tính không hoàn trả hoặc hoàn trả có điều kiện. Trong thực tế hình thức hoạt động của tín dụng rất phong phú, đa dạng như: tín dụng nặng lãi, tín dụng thương mại, tín dụng ngân hàng, tín dụng Nhà nước.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Mặc dù các quan hệ tín dụng được biểu hiện qua các phương thức rất đa dạng và phong phú, nhưng vẫn mang ba đặc trưng cơ bản: - Chỉ làm thay đổi quyền sử dụng, không làm thay đổi quyền sở hữu vốn. - Quá trình chuyển giao vốn phải có thời hạn và thời hạn này được xác định dựa trên sự thỏa thuận giữa các bên tham gia quan hệ tín dụng. - Chủ sở hữu vốn được nhận lại một phần thu nhập dưới dạng lợi tức tín dụng. Từ khái niệm “Tín dụng” có thể đưa ra khái niệm về TDNN bao gồm TDĐT và TDXK của Nhà nước.
TDĐT và TDXK của Nhà nước là một hình thức tín dụng trong nền kinh tế nhằm thực hiện chính sách đầu tư phát triển của Nhà nước, biểu hiện mối quan hệ vay mượn giữa Nhà nước và các chủ thể trong và ngoài nước dựa trên nguyên tắc hoàn trả có thời hạn cả gốc và lãi, lãi suất cho vay là lãi suất ưu đãi cho từng đối tượng cụ thể nhằm thực hiện mục tiêu phát triển KT - XH trong từng thời kỳ nhất định theo định hướng của Nhà nước. Hoạt động TDĐT và TDXK của Nhà nước nhằm thực hiện mục tiêu đầu tư phát triển KT - XH của đất nước, hỗ trợ cho các dự án đầu tư của các thành phần kinh tế thuộc một số ngành, lĩnh vực quan trọng, các chương trình kinh tế lớn có tác động trực tiếp đến chuyển dịch CCKT, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Hoạt động TDĐT và TDXK của Nhà nước gồm hai mặt: một mặt Nhà nước vay vốn từ các chủ thể trong và ngoài nước để tạo lập quỹ tín dụng nhằm thực hiện nhiệm vụ đầu tư phát triển, mặt khác Nhà nước cho vay lại đối với các chủ thể trong nền kinh tế để thực hiện các dự án đầu tư có khả năng thu hồi vốn trực tiếp (các dự án không có khả năng thu hồi vốn thuộc nhiệm vụ chi đầu tư phát triển của NSNN). TDĐT và TDXK của Nhà nước sẽ tập trung vào các lĩnh vực mà tín dụng NHTM không muốn đầu tư hoặc không thể đầu tư (do dự án đầu tư có quy mô quá lớn, thời hạn cho vay dài, hiệu quả kinh tế đôi khi không được đảm bảo.) để giải quyết các vấn đề mang tính xã hội của đất nước như giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân, đảm bảo an sinh xã hội… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Sự cần thiết của tín dụng Nhà nước Trong giai đoạn kinh tế thị trường phát triển, Nhà nước là một chủ thể kinh tế không thể thiếu tham gia trên thị trường, thực hiện các hoạt động kinh tế nhằm đảm bảo cho sự phát triển ổn định của nền kinh tế xã hội.
TDNN được sử dụng như một công cụ tài chính để thực hiện các mục tiêu này. Đối với các nước đang phát triển, việc đầu tư xây dựng và phát triển hệ thống kết cấu cơ sở hạ tầng đồng bộ tạo đà thúc đẩy và duy trì tăng trưởng kinh tế ổn định, bền vững là nhiệm vụ trọng tâm của mỗi quốc gia. Nhà nước đầu tư cho phát triển KT - XH chủ yếu dưới hai hình thức là cấp phát không hoàn lại và cho vay với lãi suất ưu đãi thông qua hoạt động TDNN. TDNN là kênh hỗ trợ vốn quan trọng để phát triển những ngành, những lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế hoặc những lĩnh vực mang tính xã hội.
Tùy theo từng giai đoạn phát triển, tùy vào đặc điểm từng thời kỳ mà Nhà nước có sự hỗ trợ khác nhau nhằm phát huy một cách có hiệu quả nguồn vốn thuộc NSNN. Trong nền kinh tế thị trường phát triển, trước những đòi hỏi về tính cạnh tranh ngày càng cao và gay gắt trong khi tiềm lực tài chính của các doanh nghiệp trong nước còn quá nhỏ bé, công nghệ lạc hậu, cơ sở hạ tầng kinh tế của đất nước còn yếu kém… Nhà nước cần thực hiện vai trò điều tiết vĩ mô nền kinh tế của mình thông qua kênh TDNN, Nhà nước cho doanh nghiệp vay vốn đầu tư cơ sở hạ tầng, đổi mới công nghệ nhằm hạ giá thành sản phẩm, tăng tính cạnh tranh giúp các doanh nghiệp vượt qua khó khăn để hội nhập.3 Vai trò của tín dụng Nhà nước - TDNN là công cụ đáp ứng nhu cầu vốn cho NSNN để đầu tư phát triển, thúc đẩy quá trình tích tụ, tập trung vốn, tập trung sản xuất. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước là trực tiếp đầu tư xây dựng các công trình trọng điểm quốc gia, các dự án thuộc kết cấu hạ tầng. Những công trình này đòi hỏi mức vốn đầu tư lớn, thời gian đầu tư dài, tỷ suất sinh lợi thấp hoặc không sinh lợi, thời gian thu hồi vốn chậm các thành phần kinh tế khác không muốn hoặc không có khả năng đầu tư.
Trong điều kiện thu NSNN có hạn thì TDNN LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 chính là giải pháp tích cực để giải quyết bài toán vốn đầu tư cho các dự án quan trọng này. Thông qua công cụ TDNN, Nhà nước có thể huy động mọi nguồn vốn trong và ngoài nước tập trung thành một nguồn vốn lớn để đáp ứng nhu cầu đầu tư phát triển kinh tế. - TDNN là một công cụ để Nhà nước quản lý và điều tiết nền kinh tế vĩ mô, thúc đẩy chuyển dịch CCKT theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa. Để thực hiện vai trò điều tiết kinh tế vĩ mô bên cạnh các công cụ tài chính vốn có như thuế, phí, chi NSNN,.
Nhà nước còn sử dụng công cụ quan trọng khác là TDNN. Vai trò điều tiết kinh tế vĩ mô của TDNN thể hiện ở các mặt sau: Thông qua hoạt động cho vay cung ứng vốn đầu tư cho nền kinh tế, TDNN đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm. Đồng thời, với cơ chế cho vay ưu đãi TDNN còn góp phần định hướng đầu tư cho nền kinh tế. Thông qua việc huy động vốn và cho vay, TDNN tác động trực tiếp đến cung - cầu vốn trên thị trường, từ đó ảnh hưởng đến tỷ lệ lạm phát và mặt bằng lãi suất trên thị trường.
Việc đầu tư cho các dự án phục vụ xuất khẩu hoặc đầu tư ra nước ngoài dưới hình thức hỗ trợ phát triển chính thức, TDNN tác động đến cán cân thanh toán và tỷ giá hối đoái. Hoạt động tạo nguồn thông qua kênh phát hành TPCP có ảnh hưởng rất lớn đến thị trường vốn. Việc xuất hiện TPCP do cơ quan quản lý nguồn vốn TDNN phát hành đã góp phần làm đa dạng lượng hàng hóa trên thị trường chứng khoán. Đồng thời, nghiệp vụ sử dụng vốn TDNN sẽ tạo ra nguồn đảm bảo nghĩa vụ nợ đối với lượng TPCP đã phát hành, từ đó làm cho giá trị TPCP trên thị trường ngày càng tăng, góp phần thúc đẩy thị trường ngày càng phát triển.
Trong nền kinh tế thị trường, các nhà đầu tư thường tập trung vốn đầu tư vào những ngành có lợi nhuận cao, vào những vùng có điều kiện thuận lợi. Trong khi chiến lược kinh tế đòi hỏi phải có sự phát triển cân đối, đồng bộ giữa các ngành, các vùng, đòi hỏi phải có những ngành kinh tế mũi nhọn để tạo thế cho nền kinh tế phát triển nhanh chóng. Thông qua vốn TDNN, Nhà nước thực hiện việc khuyến khích LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 phát triển KT - XH của ngành, vùng, lĩnh vực nhất định theo chủ trương, chiến lược của mình. TDNN là một công cụ đắc lực, trực tiếp, rất hiệu quả để Nhà nước điều tiết nền kinh tế vĩ mô, thúc đẩy chuyển dịch CCKT theo hướng CNH - HĐH thông qua việc cung cấp tín dụng ưu đãi cho các ngành, vùng, lĩnh vực KT - XH cần ưu tiên phát triển và cần có sự hỗ trợ của Nhà nước; đồng thời TDNN là công cụ để Nhà nước đầu tư tập trung vào những ngành nghề, lĩnh vực công nghệ mới, có tác dụng thúc đẩy tăng năng suất lao động, tăng sản phẩm xã hội, tạo ra bước đột phá, thúc đẩy các ngành, các sản phẩm khác phát triển.